Shtrafbat quramyndaǵy qyzyl ásker

Shtrafbat quramyndaǵy qyzyl ásker Muqamádil Qaptaǵaevtyń qaharmandyq qımyly týraly bir úzik syr Tórt jylǵa sozylǵan surapyl soǵysta erlik pen qaısarlyq úlgisin kórsetip, aıyp batalonynyń aqıyǵy bolǵan Muqamádil Qaptaǵaevty ómir syndary bul qııapatqa deıin de som balǵamen uryp shyńdaǵan edi. Ejelgi Jetisý, Sarqanttyń Sarytóbesinde týǵan ol ákesinen erte aıyrylǵan. Kóp aǵalary ashtyq pen taýqymet azabynda ólip ketti. Jalpy, osy otbasynda 14 adam ashtyq qurbany bolǵan eken. Qabaǵy túksıgen jetimdik taǵdyrǵa ılikpeı qarsy turǵan Muqamádil múgedek sheshesi Baǵjanyń qolǵanaty bolyp, birge týǵan qaryndastary Nazym, Qamıla, Qatıman, Kúlbarshyndy asyrap baǵýǵa kómektesedi. Sóıtip júrgende, 1939 jyly 19 jasynda kámeletke tolyp, qyzyl ásker qataryna shaqyrylady. Batys Ýkraınada 1940 jyldyń qańtarynda ant qabyldap, ásker isin sheber meńgerip, qyzyl komandırler kýrsyn bitiredi. Sol jerde bir ýkraın qyzymen kóńil jarastyryp, jeke tútin tútetedi. ...Alaıda, tutqıyldan bastalǵan sum soǵys jas otbasynyń armanyn kókteı soldyrady. Nemis áskerleri keńes jerine basa-kóktep kirip, 1941 jyldyń kúzinde Máskeý túbine deıin jetedi. Al Batys Ýkraına shekarasyndaǵy qyzyl áskerler jaýǵa qarsy qansha qasqaıyp shaıqasqanymen, joıqyn nópirge qarsy tura almaıdy. Qan qasap qyrǵyn. Tiri qalǵan qyzyl áskerler amalsyzdan tutqynǵa túsedi. Olardyń arasynda Muqamádil de bolady. Nemisshe til biletin ony sý tasıtyn arbakesh etip qoıady. Bir kúni derevnıadan nemisterdiń kóbi ketkenin bilip, Muqamádil tutqynnan qashýdy uıymdastyrady. Sóıtip, qyzyl áskerler tún jamylyp ormanǵa qashyp, odan ári shyǵysqa qaraı bet túzeıdi. Kóp kúnder boıy aryp-ashyp maıdan shebine tiri jetken keshegi tutqyndar eki qoldaryn kóterip: «Biz óz baýyrlaryńyzbyz. Bizdi keshirińder, qatarlaryńa alyńdar!» dep aıǵaılap keńes áskerine qaraı maıdandy buzyp-jaryp júgiredi. Alaıda: «Sender satqyn boldyńdar», dep olarǵa qarsy keńes pýlemetteri oqty qarsha boratyp, baýdaı túsiredi. Osyndaı da sumdyq bolǵan ǵoı! Keshegi tutqyndardyń tiri qalǵandary ǵana keńes okoptary men transheıalaryna jetedi. Osy jerde óz áskerimizdiń boratqan oǵynan Muqamádil tamaǵynan jeńil jaraqat alady. Soǵys aıaǵyna deıin basqadaı eshbir oq darymaǵan. Sodan janǵa jara salar qanshama jaý­ap-tergeýden keıin 1942 jyly mamyr aıynda Muqamádildi: «Tutqynda bolǵan kinámdi qanymmen qaıtaramyn», – degen jeke aryzy boıynsha 248-shi atqyshtar dıvızııasyndaǵy 905-shi polktiń aıyp batalonyndaǵy barlaýshylar tobyna jetekshi etip jiberedi. Sol kezden bastap 1945 jyldyń mamyr aıyndaǵy Jeńiske deıin osy aıyp batalonynyń quramynda soǵysady. Shaıqastyń eń aýyr, ómir men ólim úshin kúrestiń eń qıyn ótinde osy aıyp batalonynyń jaýyngerleri júrdi. Birde nemis tankteri buzyp-jaryp keńes áskeriniń shtabyna qaraı ótip ketedi. Osy kezde oǵan qarsy belderine granat baılanǵan ıtterdi jiberedi. Jattyqtyrýshylar bul ıtterdi ashyqtyryp, odan soń tanktyń shynjyr tabanynan shujyq asatyp, aldyn ala belderine tas baılap tankilerge qarsy jiberip úıretken. Al endi naǵyz soǵys kezinde ıtterge tas ornyna granat baılap, nemis tankilerine qarsy qoıady. Úıretilgen ıtterdiń arqasynda nemis tankileriniń kózi joıylady. Alaıda, ıtter ólip bitken kezde nemistiń «Tıgr» atty bir tanki jolyndaǵyny túgel tapap, oqty qarsha boratyp, shtabqa qaraı órshelene umtylady. Osy kezde aıypker jaýynger Muqamádil Qaptaǵaevqa beline granat býmasyn baılap, ıt sııaqty eńbektep júgirip tankiniń astyna soǵylýǵa buıryq beriledi. Keńes áskeriniń snaıperi tankige qarsy shapqan Muqamádildiń jaǵdaıdy barlaýyna da, bir sát tynystaýyna da mursha bermeıdi. Iаǵnı, toqtasa atyp qýalaıdy. Biraq mejege jetken ony tank kenetten aınalyp ótedi, sóıtip, Muqamádil shynjyr tabanǵa soǵylyp tankti órteý týraly buıryqty oryndaı almaı qalady. Sóıtse de, qasynan ótip bara jatqan nemis tankisiniń motor transmıssııasyna qolyndaǵy granattaryn jandármen laqtyryp úlgeredi. Jaý tankisin sóıtip, órtep isten shyǵarady. Muqamádildiń taǵy bir erligin aıtaıyq. Keńes áskeriniń Dneprden ótýi óte qıyn bolǵany málim. О́zenniń nemister ornalasqan batys jaǵalaýy búkil maıdan shebi boıy bıik tóbeler bolyp keledi de, shyǵys jaǵalaýy jaıdaq jazyq. Sondyqtan, bıik-bıik tóbelerdiń basyna nemister pýlemetterin ornatyp alyp, ótkel bermeı, ózenge túskenderdi tek baýdaı sulatyp qyra bergen. Uzyn sany 30 myńǵa jýyq aıypker jaýyngerler uzyndyǵy 2-3 metrlik bóreneler daıyndap, sol bórenelerge beldikterin bekitip, bir qolymen bóreneni ustap, ekinshi qolymen qarý-jaraqtaryn kóterip, tastaı qarańǵy túnde Dneprden ótýge kirisedi. Bularǵa nemisterge qarsy shabýyldap, negizgi keńes áskeri ótetin jıekti basyp alyp, ol jerdi negizgi bólimder ótkenshe qorǵaýdy buıyrady. 30 myńǵa jýyq aıypkerdiń batys jaǵalaýǵa 3 myńdaıy ǵana jetedi. Olar Dneprdiń batys betinde kóptegen plasdarmdardy basyp alyp, kún-tún boıy osy jerlerdi jaýǵa qaıta bermeı, qasyq qandary qalǵansha tabandasyp soǵysady. Keńes áskeriniń negizgi kúshteriniń Dneprden ótýine jaǵdaı jasaǵan osynaý aıypkerler batalondarynyń birinde barlaýshylar tobyn basqarǵan Muqamádil Qaptaǵaev ta bolǵan, jaýyngerlik mindetin minsiz atqarǵan. Dneprden kók­teı ótý operasııasy úshin 2 myńnan asa adam Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵanyn biz tarıhtan bilemiz. Al jańaǵy sany 3 myńǵa da jetpeıtin aman qalǵan naǵyz batyrlar aıypker sanalǵandyqtan ondaı joǵarǵy marapattar almaǵan. Aıypkerlerge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyqty erlik jasaǵan­da ǵana «Erligi úshin» («Za otvagý») medalin bergen. Mysaly, 248-shi Odessa atqyshtar dıvızııasynyń 1944 jylǵy 16 mamyrdaǵy №04/N buıryǵynda 8 orys, 1 ýkraın jáne 1 qazaq «Erligi úshin» medalimen marapattalady. Osy tizimdegi úshinshi adam – Muqamádil. Atalmysh buıryqta qyzyl ásker Muhamed Qaptaǵaevtyń (Muqamádil) 120 mıllımetrlik mınometter batareıasynyń telefonshysy retinde 1944 jylǵy 21 naý­ryz ben 11 sáýir aralyǵyndaǵy shabýyl kezinde Nıkolaev jáne Odessa qalalaryn alý barysynda qaharmandyq, qaısarlyq pen ójettik úlgisin tanytqandyǵy aıtylady. Ol nebir qıyndyq pen tónip turǵan qaýip-qaterge qaramastan, táýliktiń kez kelgen ýaqytynda, qandaı jaǵdaıda bolmasyn batareıanyń basqarýshy pýnktpen jáne jaıaý áskermen baılanysyn jyldam ári jaqsy uıymdastyryp turǵan. Sóıtip, 3 saǵat boıy soǵys dalasynda qardaı boraǵan oq pen ottyń astynda baqylaý pýnktimen negizgi áskerdiń 18 ret úzilgen baılanysyn jalǵastyryp, ólimnen qoryqpaı, batyrlyqtyń keremetteı úlgisin kórsetip, bizdiń ásker bólimderiniń joǵarydaǵy qalalardy jaý­dan azat etýine úles qosqan eren erligi men jeke batyldyǵy úshin tek medal ǵana alǵan. Al endi KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń atynan 905-shi atqyshtar polki boıynsha marapat bergen 1945 jyldyń 3 aqpanyndaǵy myna buıryqqa kóz júgirteıik. 1945 jyldyń 14 qańtarynda taǵy da Muqamádil Qaptaǵaev Polshadaǵy Vısla ózeniniń sol jaǵalaýynan plasdarm basyp alý kezinde ózin erjúrek telefonshy retinde tanytady. Qarańyz, bir kúngi soǵysta jaý artıllerııasynyń jaýdyrǵan oǵynyń astynda, ólim men ómirdiń arasyndaǵy qııamet kópirinde asqan ójettikpen 26 ret úzilgen baılanys symyn jalǵaǵany úshin úshinshi ret «Erligi úshin» medalin alǵan. Buıryqta onyń ulty qazaq ekendigi, áskerge Almaty oblysynyń Sarqant aýdandyq áskerı komıssarıaty arqyly shaqyrylǵandyǵy, sondaı-aq, budan buryn «Erligi úshin» medalimen eki ret marapattalǵandyǵy jáne jaraly bolmaǵandyǵy kórsetilgen. Sondaı-aq, Varshava qalasyn jaýdan azat etýde de Muqamádil Qaptaǵaev órshelene soǵysqan ondaǵan jaý áskerin óziniń jeke erligimen joıǵan kezde de «Varshavany azat etkeni úshin» medalin ǵana enshilegen. 905-polktiń aıyp batalony nemis fashısteriniń eń sońǵy uıasy Reıhstagtaǵy Reıhskanselıarııaǵa eń birinshi bolyp basyp kirgen edi. Osy eń bir aýyr shaıqasta 4000-ǵa jýyq polk jaýyngerlerinen 500-deıi ǵana tiri qalypty. Soǵan oraı, Muqamádil Qaptaǵaevtyń beıbit kúnderde balasy Kenesaryǵa aıtqan áńgimesi de erlik jaıly bir ǵajap syrdyń shetin shyǵarady. 1945 jyldyń 30 sáýirinde Reıhstagtyń kireberis keregesine qazaq jaýyngeri leıtenant Raqymjan Qoshqarbaev Jeńis jalaýyn eń birinshi jelbiretken batyr dep aıtady eken ol kisi. Al 1 mamyr kúni muzdaı qarýlanǵan onshaqty aıypker avtomatshylar orys Egorov jáne grýzın Kantarııanyń Jeńis týyn Reıhstag kúmbeziniń tóbesine aman-esen aparyp tigýin qamtamasyz etýge aýyzsha buıryq alady. Týdy Muqamádil Qaptaǵaevtyń gımnasterkasynyń ishinen beline orap beredi de: «Sen osy topty basqarasyń, eger Egorov pen Kantarııa týdy aman-esen tikpese, báriń de atý jazasyna kesilesińder» deıdi. Sóıtip, aıypkerler toby buıryqty buljytpaı oryndaıdy da Egorov pen Kantarııa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alady. Olardy keýdesimen qorǵap aparyp Tý tiktirýshilerdiń bel ortasynda da emes, basynda sardarlyq etip qazaqtyń belgisiz batyry Muqamádil júrgen. 1945 jyldyń mamyr aıynyń ortasyna taman marshal G.K.Jýkov 905-polktiń 500-ge jýyq tiri qalǵan jaýyngerlerin Reıhstag kúmbeziniń astynda sapqa turǵyzyp, polkke Bogdan Hmelnıskıı ordendi Berlın polki degen ataq beredi. Al tiri qalǵan jaýyngerlerdiń túgelge jýyǵy eń joǵarǵy memlekettik marapattar alady. Tek saptyń sol jaǵynda turǵan aıyp batalonynyń sarbazdaryna esh nárse berilmeıdi. Biraz jyldar ótkesin ǵana olar «Germanııany jeńgeni úshin» medalimen marapattalǵan. Muqamádil Qaptaǵaev ásker qatary­nan 1946 jyly bosaıdy, biraq elge qaıtpaı, úsh jyl boıy Germanııadaǵy Keńes Odaǵynyń okkýpasııalyq áskeri quramynda Rostok jáne Shtralzýnd qalalarynda komendatýra aýdarmashysy bolyp qyzmet etedi. Onyń elge kelmegen sebebi, eger birden oralsa, tutqynda jáne aıyp batalonynda bolǵany úshin NKVD tarapynan qatal jazalanyp, tipti, keńestik konslagerlerge aıdalyp ketýi múmkin edi. Al Muqańnyń shtrafbatta bolǵandyǵy jaıynan onyń qyzyl ásker kýáliginiń sarǵaıǵan paraqshalary sherli syr shertkendeı. 1949 jyly aýylyna kelip Qapıpa О́nerbekovaǵa úılenedi, 7 bala ósirip, qartaıǵansha birge ómir súredi. Beıbit ómirde de kóp eńbek jetistikterine jetip, ońdaǵan memlekettik marapattar alady. Soǵysta er, batyr boldym dep keýde qaqpaǵan. Qarapaıym tirlik keshken. Biraq batyrymyz dep ataǵyn jer júzine jaıyp jibergen Egorov pen Kantarııa jasady dep júrgen erlikti shyn mánisinde qazaqtyń kebenek ishindegi eri Muqamádil Qaptaǵaev jasaǵan eken-aý. Osy sherli erlikke, zapyrandy júrek jutqandyqqa taǵzym eteıik. Er esimin umytpaıyq, qasterleıik, aǵaıyn.   Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.