Arhıv jáne zamanaýı tehnologııa

Tórt jylda bir ret ótetin is-sharanyń bul jolǵy «Knowing Pasts, Creating Futures» («О́t­kendi tanyp, bolashaqty baǵdarlaý») taqy­ryby forýmnyń bas­ty ıdeıasyn dál beıneledi. Ekonomıkalyq jaǵdaı men tehnologııalyq damý deńgeıi ártúrli bolǵanymen, álem arhıvshileriniń tabıǵı apattar men qaqtyǵystar jaǵda­ıyn­da qujattyq jáne mádenı murany saqtaý, jańa býyn arhıvshilerin daıarlaý, kásibı quzyretterdi damytý jáne ınnovasııalar men jaýapkershiliktiń arasyndaǵy tepe-teńdikti tabý sekildi máseleleri – ortaq. Sondyqtan da forýmda arhıvshi mamandyǵynyń bolashaǵyna erekshe nazar aýdarylyp, «10–20 jyldan keıin arhıvshi qandaı bolady? Olar qandaı quraldardy paıdalanady?» degen suraqtarǵa jaýap izdep,  arhıv isinde jasandy ıntellektini paıdalaný máselesine qatysty 23 baıandama jasaldy.

Kongress aıasynda ótken Halyqaralyq arhıvter keńe­siniń Bas assambleıasy otyrysynda HAK prezıdenti Joze Kırps bıyl tamyzda Qazaqstanǵa jasaǵan jumys sapary týraly aıtyp, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń qyzmetine joǵary baǵa berdi. Ol Astanaǵa sapary kezinde Prezıdent arhıviniń damý qarqynymen, ásirese, sıfrlandyrý men qyzmetkerlerdi kásibı daıarlaý salasyndaǵy jetistikterimen jeke tanysqanyn jáne keıingi jyldarda qol jetkizilgen oń ózgeristerdi atap ótti.

Atalǵan Kongress aıasynda  Prezıdent arhıviniń basshysy retinde «Arhıv tájirıbesindegi jasandy ıntellekt» atty sessııaǵa tóraǵalyq ettim. Bul sessııada jańa tehnologııalardy engizýdiń tehnıkalyq jáne etıkalyq aspektileri talqylandy. Onyń jumysyna 200-den astam maman qatysty. Sessııa barysynda BAÁ, AQSh, Kolýmbııa jáne Nıgerııa sarapshylary JI-diń arhıvshilerdiń kásibı sáıkestigine áseri, etıkalyq máseleler, JI engizýdiń múmkindikteri men syn-qaterleri jáne damýshy elderdiń daıyndyq deńgeıi týraly zertteý nátıjelerin usyndy. Kóptegen baıandamashylar jasandy ıntellekt tehnologııalary mátinderdi taný, derekterdiń úlken kólemin suryptaý jáne kontekstik izdeý sııaqty kúndelikti úderisti edáýir jeńildetetinin atap ótti. Bul mamandarǵa taldaý jáne zertteý jumystaryna kóbirek kóńil bólýge múmkindik beredi.

Jasandy ıntellekt búginde arhıv­ter­diń jumysyn aıtarlyq­taı jeńil­dete alady. Ol aqparatty óńdeý men qu­rylymdaýdy jedeldetýge, metaderekterdi qalyp­tastyrýǵa, qujattar arasyn­daǵy baılanystardy anyqtaýǵa kómektesedi. Degenmen jasandy ıntellekt tehnolo­gııalyq kom­ponentteri bar, belgili bir deńgeıde úıretýdi, baqylaý, jańartyp otyrý, nátıjelerin monıtorıngteý jáne tekserýdi, sondaı-aq sheshim qabyldaý al­go­rıtmderin túsinýdi qajet etetin qural.

Sonymen qatar BAÁ Shardja ámir­­liginiń arhıvteri, Polsha ǵylym aka­demııasynyń Tarıh ınstıtýty jáne Italııa arhıvteri ókilderiniń qatysýymen ótken talqylaýda JI-di engizýge deıin muqııat daıyndalǵan normatıvtik jáne etıkalyq negizdiń bolýy qajettigi atap ótildi. Halyqaralyq jáne ulttyq deńgeıde jasandy ıntellektini damytý baǵdar­lamalaryn ázirleý jáne arhıv salasynda tehnologııalardy jaýapty paıdalaný saıasatyn qalyptastyrý jóninde usynystar aıtyldy. Osy turǵydan al­ǵan­da, Qazaqstan Respýblıkasynda qa­byl­­danyp jatqan sharalar álemdik úr­­dis­terge tolyq sáıkes keletinin atap ótken jón. Bul oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jasandy ıntellekt dáýi­rindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda aı­tylǵan tapsyr­malardyń iske asyrý sheńberinde Úkimet jasandy ıntellekt ekojúıesin qalyptastyrý boıynsha aýqymdy jumys atqarýda. 2025 jylǵy naýryzda Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy otandyq jáne sheteldik neırojeli ázirleýshilerine qoljetimdi bolatyn ulttyq sıfrlyq arhıv qurýdyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. Bul strategııalyq qadamdar eldiń turaqty damýy men sıfrlyq transformasııa jaǵdaıyndaǵy ilgerileýiniń myzǵymas irgetasyn qalaıdy, sonyń ishinde arhıv salasynyń damýyna da yqpal etedi.

Sessııa barysyndaǵy talqy­laýda jasandy ıntellekt adamdy almastyrmaıdy, biraq ar­hıv­shiniń kásibı qyzmetindegi kómekshi quralǵa aınalady degen ortaq tujyrym aıtyldy.

Sondaı-aq Kongreste jeke derekterdi qorǵaý, jasandy ıntellektini jaýapty paıdalaný jáne ekologııalyq turaqty («jasyl») tehnologııalardy qoldaný má­sele­lerine erekshe kóńil bólindi. Ar­hıvshiler jasandy ıntellekti paı­dala­nýǵa baılanysty táýekelderdi – derek­terdiń taralýy, algorıtmdik beıtarap­tyqtyń buzylýy jáne esepteý úderisiniń energııa shyǵyny sııaqty faktorlardy talqylady. Tehnologııalardyń zor áleýetine qaramastan, nátıje úshin jaýap­kershilik árqashan adamǵa tıesi­li ekeni atap ótildi. Demek, sheshim qabyl­daý­da sońǵy sóz árdaıym arhıvshide qalýǵa tıis.

Kongreste jańa býyn mamandaryn daıarlaý máselesi de jeke taqyryp retinde qaraldy. Qajetti bilim jáne sıfrlyq júıelerdiń negizderin túsinbeı, JI-di sapaly qoldaný múmkin emes. Halyqaralyq arhıvter keńesi óz saıtynda qoljetimdi oqý modýlderi men beınekýrstar ázirleýdi bastap ketti.

Aıta ketý kerek, Memleket basshysy belgilegen basymdyqtar jahandyq kún tártibimen tolyq úndesedi. Keı baǵyttarda biz zamanaýı úrdistermen qatar ilesip kelsek, keı salalarda tipti ozyqpyz. Sıfr­landyrý, quzyretterdi damytý, ashyqtyqty qamtamasyz etý jáne tarıhı jadyny saqtaý – barlyǵy bizdiń jumysymyzdyń ózeginde jatyr.

Kongreste arhıv isinde jasandy ıntellekti qoldanýdyń tájirıbelik she­shim­deri men sátti mysaldary usy­nyldy. Qaty­sýshylar ıntellektýaldy júıe­lerdiń jumysyn retteý tásilderi týra­ly aıtty. Qoljazbalardy taný, derek­terdi qurylymdaý jáne qujat­tardy avtomatty izdeýdiń dáldigin arttyrý boıyn­sha qy­zyqty tájirıbeler kórsetildi. Mundaı tásilderdi elimizge  beıim­dep qoldanýǵa da bolady.

Sonymen qatar Kongreste JI-diń táýekelderi men múmkindikteri týraly derekter jınaıtyn jáne arhıv isinde ony qaýipsiz ári oryndy paıdalaný jóninde usynymdar ázirleıtin halyqaralyq sarapshylar tobynyń jumysy bastaldy.

Halyqaralyq arhıvter ke­ńesiniń Kongresine qatysý biz úshin elimizdi halyq­aralyq deńgeıde tanytýǵa, kásibı baılanystardy nyǵaıtýǵa jáne álemniń túkpir-túkpirindegi áriptestermen tájirıbe alma­sýǵa múmkindik beredi. Atap aıtqanda, HAK-tyń «Comma» jýrnalynyń bas redaktory Forget-Sharterrer Zambý­komen kezdesip, osy jýrnaldyń redaksııalyq alqasynyń múshesi retinde arhıv isine qatysty ózekti máselelerdi talqyladyq. Sondaı-aq Ulybrıtanııa Ult­tyq arhıvte­riniń dırektory Sol Nesspen tájirıbe almasyp, Japonııa, Sıngapýr, Birik­ken Arab Ámir­likteri jáne Túrkııa­nyń ulttyq arhıvteriniń basshylarymen kásibı kezdesýler ótkizdik.

Búginde zamanaýı tehnologııa­lar qujat­tardy saqtaý tásilin ózgertip jat­qanyn kórip otyrmyz. Bul jaıt arhıv salasynyń jańa dáýirdiń tabaldy­ry­ǵynda turǵanyn ańǵartady. Ja­sandy ıntellekt kúndelikti ju­mysty jeńil­detip, tıimdilikti arttyrǵanymen, adam biliminiń jáne saraptamalyq tájirı­besiniń qundylyǵyn ózgerte almaıdy. Sondyqtan da arhıvterge degen senim adam tájirıbesine, jaýap­kershiligine jáne ótkenge degen qurmetke negizdelýge tıis.

Álııa Mustafına,

Prezıdent arhıviniń dırektory,

Ulttyq quryltaı múshesi