Dúnıejúzi Túrki tilderi kúni belgilendi

Samarqanda ótken konferensııaǵa 194 elden 5 myńnan asa delegat qatysqan.

IýNESKO janyndaǵy Túrkııanyń turaqty ókili, elshi Gıýlnýr Aıbet 15 jel­toqsandy Dúnıejúzi Túrki tilderi kúni dep belgileýdiń mańyzyn túsindirdi. Onyń aıtýynsha, dál osy kúni VIII ǵasyrǵa jatatyn túrki tilindegi eń kóne jazba derekter – Orhon jazbalary alǵash ret oqylǵan. Sol sebepti bul túrki ór­kenıetteriniń ortaq mádenı jáne rýhanı baılyǵyn beıneleıtin tarıhı sát, buǵan qosa halyqtar arasyndaǵy mádenı baılanys pen dıalog ornatýǵa yqpal etedi.

– IýNESKO túrki tilderiniń álemdik kúnin atap ótý arqyly kóptildilikke, máde­nı alýandyqqa jáne halyqtar ara­syndaǵy dıalogke degen ózgermes usta­nymyn taǵy da rastaıdy, – dedi G.Aıbet.

Negizi «Dúnıejúzi Túrki tilderi kúni» dep jarııalaý – Túrkııa Prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵannyń bastamasy. Samarqandaǵy jıynda osy bastamanyń jobasy qaralyp, maquldandy. IýNESKO janyndaǵy Túrkııanyń turaqty ókiliniń málimetine súıensek, qazir álemde túrki tilderinde 200 mıllıonnan asa adam sóıleıdi, olardy ǵasyrlar boıy ortaq tarıh pen qundylyqtardan turatyn baı mádenı mura baılanystyrady.

Senator Darhan Qydyráliniń aıtýynsha, elimizde alǵash Halyqaralyq Túrki akademııasy 2014 jyly 18 mamyrdy «Túrki jazýy merekesi» dep jarııa­lady. Parlamentte resmı sheshim qabyldanyp, Asta­nada 2014–2020 jyldary turaqty túrde osy kúni arnaıy jıyndar, bas qosý­lar ótkizilip otyrǵan. Sondaı-aq osy mere­keniń aıasyn keńeıtý maqsatynda IýNESKO-nyń Parıjdegi shtab-páterinde arnaıy halyqaralyq is-sharalar da uıym­das­tyrylǵan. Atap aıtqanda, 2015 jyly «Qorqyt murasy jáne túrki tilderi», 2016 jyly «Jibek joly boıyndaǵy jańa sıner­gııa», 2017 jyly «Joıylý qaýpindegi túr­ki tilderi» atty aýqymdy jıyndar ótken.

– Al 2018 jyly ótken «Mádenı mura: qa­dymnan bolashaqqa túrki tilderi» sım­pozıýymyna altaı, qashqaı, qaraıym, qu­myq, noǵaı, shor, tyva, hakas, saha, sary­ uıǵyr, hoton, gagaýyz, bash­qurt sekil­di tilderi joıylyp bara jat­qan ta­myr­las ult ókilderi qatysyp, Pa­rıj­de óz ana tilderinde baıandama jasady. 16 memlekettiń ókilderi men tany­mal túrkolog ǵalymdar qatysqan jıyn qo­rytyndysynda «Túrki tilderi merekesin» atap ótý týraly usynys aıtylyp, ony Túrkııa IýNESKO Ulttyq komıssııasynyń tóraǵasy, professor Ojal Oǵyz júrgize bastady. Ataýly kúnge Astanada atalyp júrgen 18 mamyrdan basqa dat ǵalymy V.Tomsen Orhon jazbalaryn alǵash oqyǵan 25 qarashany ıakı álemge alǵash áıgilegen, jarııalaǵan 15 jeltoqsan kúnderin belgileý týraly usynys tústi, – dedi D.Qydyráli.

Senatordyń aıtýynsha, buǵan qosa IýNESKO-da 2019 jyly «Ulyq ulys – Altyn Orda muralary», 2020 jyly ál-Farabıdiń 1150, Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar, 2021 jyly «Bilge Tonykók jazbalarynyń 1300 jyldyǵy», 2022 jyly da jańa tabylǵan Elteris Qutlyq qaǵannyń murasyna arnalǵan alqaly jıyndar ótken.

– Qutlyq qaǵan jıynyn da dál osy 15 jeltoqsanǵa sáıkes uıymdastyrdyq. An­karada Bilge Tonykók parkin ashtyq. Osy jıynd­ardyń barlyǵy da túrki tilderinde ótti. Osy isti Öcal Oğuz basqara­tyn Túrkııa ult­tyq komıssııasy aıaǵyna deıin jetkizdi. Endi bizdiń jazý tarıhy­myzdyń kóneligin aı­ǵaqtaıtyn, 200 mıl­lıonnan asa halyq sóıleıtin til­deri­mizdi jaqyndastyra tú­se­tin, yrys­ty yntymaqtastyqqa altyn ar­qaý bola­tyn, IýNESKO resmı túrde mo­ıyn­­da­ǵan ortaq merekemiz bar, – deıdi senator.