Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli sıfrlyq ózgerister arqyly sheshý» atty Joldaýynda óńirlerdiń áleýmettik mindettemelerin qarjylandyrý máselesin qaıta qaraý, áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattarǵa bólinetin áleýmettik tólemderdi birizdendirý qajettigin aıta kelip: «Memlekettiń kóz aldyndaǵydan basqany kórmeı, bárine kóne beretin áleýmettik saıasaty júzden astam túrli jeńildiktiń paıda bolýyna ákep soqtyrdy. Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpostar da kóbeıdi. Memleket óziniń negizgi mindetterin oryndaýdan bas tartpaıdy. Biraq áleýmettik jeńildikterdi qoldan kóbeıtý – eldi damytýǵa, ıaǵnı mektep, aýrýhana, kólik ınfraqurylymdaryn jáne basqa da nysandar salýǵa jumsalýy qajet qyrýar qarajatty jelge shashý degen sóz. Kezinde bizdegi «áleýmettik salanyń janashyrlary» tolyq emes otbasy degen jeńildikke muqtaj adamdar sanatyn oılap tapqan edi.
Sonyń saldarynan, ajyrasqan otbasylar sany kúrt ósip, biz bir kezde bul kórsetkish boıynsha álemde «kósh bastaǵan» elderdiń qataryna qosyldyq. Mundaı mysaldar az emes. Osylaısha, biz ózimiz jalqaýlyq pen masyldyqqa jol berip otyrmyz. Otbasy músheleriniń barlyǵy derlik nysanaly áleýmettik kómek pen járdemaqy alatyn bolsa, jumys isteýdiń ne qajeti bar? Týrasyn aıtsaq, áleýmettik salada ońtaıly sheshim qabyldaýdyń ornyna, Úkimet keminde 15 jyl boıy áleýmettik masyldyq pen áleýmettik alaıaqtyqqa jol berip keldi», dedi.
Shynynda da, áleýmettik salada Memleket basshysy synaǵan keleńsizdikter tyıylmaı tur. Jýyrda Túrkistan oblysynyń prokýratýrasy AÁK taǵaıyndaýdaǵy zańsyzdyqtardy áshkerelegenin jarııa etti. Ońtústik óńirdegi Saryaǵash aýdanynyń – 11, Keles aýdanynyń – 6, Maqtaaral aýdanynyń 2 turǵyny naqty tabystaryn jasyrý arqyly 4,2 mln teńge memleket qarjysyn zańsyz ıemdengen. Buǵan qosa, Keles aýdanynyń 13 turǵyny AÁK alýǵa bergen ótinishterinde otbasymen birge turatyn múshelerin ádeıi jasyryp, jıyntyq tabysty tómendetý arqyly kedeıshilik sheginen aspaı, 2,2 mln teńgeni qaltalaryna basýǵa tyrysqan. Sondaı-aq prokýrorlar jergilikti atqarýshy organdardyń AÁK-ti taǵaıyndaý zańdylyǵyna taldaý júrgizýdiń nátıjesinde keı azamattardyń jalǵan derekter usynǵandyǵyn anyqtady. Atap aıtqanda, 2022–2023 jyldary Jetisaı aýdanynyń 17 turǵyny ózderiniń naqty turǵylyqty mekenjaılaryn jasyryp, bir az qamtylǵan otbasynyń úıin kórsetken. Mundaı faktiler Jetisaı (65), Saıram (3), Saryaǵash (1) aýdandarynda da áshkerelengen. Osy zań buzýshylyq saldarynan memleketke jalpy somasy 17 mln teńge zalal keltirilgen. Jol berilgen zań buzýshylyqtarǵa qatysty ýákiletti organǵa prokýrorlyq qadaǵalaý aktisi engizilgen.
Bıyl AÁK taǵaıyndaý rásimderiniń ashyqtyǵy men obektıvtiligin arttyrý maqsatynda ótinish berýshilerdiń qarjylyq jaǵdaıyn tekserý úderisin sıfrlandyrýǵa múmkindik beretin FSM Social mobıldi qosymshasy engizildi. Ol adam faktorynyń áserin barynsha azaıtýǵa, qabyldanǵan sheshimderdiń negizdiligi men jedeldigin arttyrýǵa, tekseris júrgizý kezinde ýákiletti organdardyń jumysyn jeńildetýge múmkindik berdi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi atalǵan qosymshanyń kómegimen bıylǵy birinshi toqsanda AÁK alýshylardy tekserý aktilerine qashyqtan monıtorıng júrgizdi. Onyń barysynda ótinish berýshilerdiń ózderi kórsetken turǵylyqty mekenjaılary men naqty turyp jatqan oryndaryn salystyrýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Nátıjesinde, sáıkessizdikter barlyǵy málim boldy. Tıisti derekter AÁK taǵaıyndaý jónindegi ýchaskelik komıssııalardyń qyzmetine keshendi tekserý júrgizýge Almaty, Túrkistan oblystarynyń, Abaı oblysy Abaı aýdanynyń, Shymkent qalasynyń ákimdikterine jiberildi. Qazirdiń ózinde zań buza otyryp, toltyrylǵan 9 tekserý aktisi quqyq qorǵaý organdaryna tapsyryldy. Bul AÁK taǵaıyndaýda jergilikti atqarýshy organdarda sybaılas jemqorlyq táýekeli barlyǵyn da ańǵartady.
Memleket basshysy aıtqandaı, «tolyq emes otbasy» sanatyn oılap taýyp, oǵan áleýmettik jeńildik berýdiń aıaǵy elimizde jalǵan ajyrasýdyń kóbeıýine ákelip soqty. Muny Ulttyq statıstıka bıýrosynyń myna málimetterinen baıqaýǵa bolady: 2010 jyly 146 443 neke tirkelip, 41 617 neke buzylǵan, ıaǵnı jubaılardyń 28,4%-y ajyrasqan. 2024 jyly 123 626 neke tirkelip, 40 569 neke buzylǵan, ıaǵnı erli-zaıyptylardyń 32,8%-y ajyrasyp ketken.
– О́ńirlerdi aralap, saılaýshylarmen kezdeskenimizde jergilikti ákimder jalǵan ajyrasý kóbeıip ketkenin qaperimizge saldy. Shyny kerek, ótirik ajyrasqandardyń kózdegeni – ońaı jolmen paıda tabý. Máselen, 2015 jyly resmı ajyrasyp, áleýmettik osal toptyń qataryna enip, turǵyn úı kezeginde turǵan otbasylarda 2017, 2020 jyldary ortaq balalar dúnıege kelip, ákeleriniń tegin alǵan. Tipti aǵaıyn-týysy da, kórshi-qolańy da olardyń eshqashan ajyraspaǵanyn aıtady. Keıbir otbasylar sanaly túrde qujat negizinde ajyrasqanymen, bir úıde turyp, bala tárbıesimen birge aınalysyp jatyr. Mundaı qadamǵa barǵan otbasylar memleketten sýbsıdııa men jeńildik alýǵa baryn salady. Olar taǵdyr taýqymetin tartqan talaı otbasynyń aldyn orap, kezegin keshiktirip, obaldaryna qalyp júr. Máseleniń máni osynda. Olardyń arasynda memlekettik qyzmette, bızneste júrgen jaǵdaıy bar otbasylar da kezdesedi. Iаǵnı tegin keletin úıdiń kezegine tetigin taýyp turyp alǵan. Tipti záýlim úılerde turyp, ataýly áleýmettik kómekti alýdan da bas tartpaı otyrǵandar qanshama?! О́tirikke qurylǵan neke otbasylyq qundylyqty da quldyratyp jiberetini anyq. Bul da úlken másele, – deıdi Májilis depýtaty Jarqynbek Amantaıuly.
Túıindeı aıtsaq, qoǵamymyzda beleń alǵan masyldyq pıǵyldan arylý úshin, eń aldymen, áleýmettik alaıaqtyqpen kúresti kúsheıtý qajet. Bul rette qoldanystaǵy zańnamany qataıtpaı bolmaıdy. «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» Kodekste «jalǵan neke» uǵymy bolǵanymen, «jalǵan ajyrasý» uǵymy qarastyrylmaǵan. Sondyqtan osy keleńsiz qubylyspen kúresý de ońaı emes. Demek Úkimet pen Májilis áleýmettik alaıaqtyqty joıýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq pármendi sharalardy keshiktirmeı ázirlep, keńinen talqylap bekitse, quba-qup.
