– Murat Ájinuruly, jyl saıyn Memleket basshysy halyqqa arnaǵan Joldaýynda eldi damytýǵa serpin beretin jobalardy kórsetip, tapsyrma júkteıtini belgili. Osy tapsyrmalardyń oryndalýy kóńilden shyǵa ma?
– Joldaý tek erteńgi kúnniń eleýli qadamdaryn aıqyndaıtyn mańyzdy qujat qana emes, bul Prezıdent pen halyq arasyndaǵy dıalogti qalyptastyratyn altyn kópir ispetti. Kópshiliktiń pikir-usynysyn basshylyqqa ala otyryp jasalǵan jospar, berilgen tapsyrmanyń oryndalmaǵan kezi joq. Joldaýdaǵy júıelilik pen nátıjeniń de syry – osynda.
Memlekettegi zańsyzdyq pen quqyq buzýshylyqtyń deni habarlamany tirkemeýden bastaý alady. Qylmysty jasyrýdyń, azamattardy negizsiz qylmystyq jaýapkershilikke tartýdyń sońy jalpy ádildikke degen kózqarasty kúıretedi. Mysaly, Túrkistan QIIB qyzmetkerleri bir azamatshanyń aryzy negizinde «Dem» dúkeniniń satýshysyna qatysty qylmystyq is bastaǵan. Aryzdanýshy satýshyny kassadan qomaqty somada aqsha qarajatyn jymqyrdy dep kórsetken. Prokýratýra qadaǵalaý tártibinde osy iske aralasyp, satýshyǵa qatysty qylmystyq isti toqtatty. Nege? Sebebi tergeý organymen Bas prokýrordyń Nusqaýynyń jáne QPK-niń qylmystyq isti tirkeýge qatysty talaptary buzylǵan, ıaǵnı aryz ıesimen aýdıttik tekserý, revızııa qorytyndysy, zalal somasyn rastaıtyn qujattar usynylmaǵan. Eger árbir adam qansha aqsha joǵalǵanyn bilmeı turyp, kimniń jymqyrǵanyna kózi jetpeı turyp polısııaǵa aryzdana berse ári ony polısııa súzgiden ótkizbeı tirkep, tekseretin bolsa, aınalamyzda zańǵa, quqyqtyq qurylymdarǵa ókpeli jandardyń sany kóbeıe bermeı me? Bul – memlekettiń quqyqtyq saıasatyna ǵana emes, azamattardyń múddesine qarsy jasalǵan qadam.
Búgingi tańda bıznes sýbektilerine de qatysty bastalǵan barlyq qylmystyq istiń zańdylyǵy prokýrorlarmen jedel túrde zerdelenip, quqyqtyq baǵa berilýde. О́ıtkeni kásipkerlerdi zańsyz qylmys orbıtasyna tartý – Bas prokýrordyń qatań baqylaýynda. Sonyń nátıjesi retinde qadaǵalaý tártibinde Túrkistan óńirinde keıingi 3 jylda negizsiz bastalǵan 800-den asa qylmystyq is 3 táýlik ishinde toqtatylǵan. Osy sannyń artynda qanshama jazyqsyz adamnyń taǵdyry, tilegi, senimi tur. Mine, sondyqtan da biz Memleket basshysynyń Joldaýlarynda júktelgen tapsyrmalardyń árqaısysyn – azamattar ómirin, múddelerin, quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan pármendi tetik dep qabyldaımyz.
– Memlekettik qyzmet halyqqa barynsha ashyq, qoljetimdi bolýy kerektigin Prezıdent únemi eskertip keledi. Osy oraıda prokýratýra halyqqa qanshalyqty jaqyn?
– «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdatynyń basty formýlasy – ashyq dıalog, qoljetimdi qyzmet, jedel baılanysqa negizdelgen. Prokýratýrany da halyqqa jaqyn etken – osy qaǵıdalar. Qazir azamattar barlyq aqparatty ǵalamtordan alady. Osyǵan oraı oblys prokýratýrasynyń bastamasymen kez kelgen quqyq buzýshylyqqa tosqaýyl qoıýda azamattar belsendiligin arttyrý maqsatynda «Buzýshylyqqa toqtam» atty qanatqaqty joba iske asyryldy. Búginde ár aýdanda osyndaı 17 telegram-bot ashylyp, qoldanysqa engizilgen. Onyń tıimdiligi – kez kelgen azamat ózine belgili bolǵan, oqıǵanyń kýási bolǵan barlyq quqyq buzýshylyq týraly dereý onlaın rejiminde oqıǵa ornyn (lokasııasyn) kórsete otyryp, quzyrly organdarǵa habarlaı alady jáne óz habarlamasy boıynsha qandaı áreketter jasalǵanyn bile alady. Keri baılanystyń tamasha ádisi – osy. Qazirdiń ózinde telegram-bottarǵa jalpy 242 quqyq buzýshylyq týraly habarlama túsken. Sonyń ishinde azamattar ınternet-alaıaqtyq, jol-kólik oqıǵasy, kósheniń lastanýy, joldyń sapasyzdyǵy, baǵdarshamnyń isten shyqqany, qoǵamdyq oryndardaǵy buzýshylyqtar, esirtki ósirý, saqtaý boıynsha habarlama bergen. El ishindegi zańsyzdyqtardy quzyrly organdardyń birden baıqamaýy múmkin. Al myna telegramm-bot kóptegen zańsyzdyqtyń der kezinde anyqtalyp, sheshimin tabýyna jol ashyp otyr.
– Elimizdi damytýǵa ınvestorlardy tartýdyń mańyzy zor. Biraq ınvestorlar zańy myqty, qaýipsiz elge ǵana qarjy salǵysy keletini túsinikti. Bul baǵytta qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Iá, ınvestorlar – el ekonomıkasyn damytýǵa serpin beretin qýatty kúsh. Qazaqstannyń áleýetine sengendikten bolar, keıingi jyldary qarjysyn bizdiń óndiriske salatyn sheteldik ınvestorlar kóp. Aıtalyq, 2025 jyldyń 8 aıynda Túrkistan oblysyna 783 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttalyp, ótken jyldyń kezeńimen salystyrǵanda 125%-ǵa ósti. Investısııanyń kóbeıýi óńirdiń túrlenýine, aımaqtyń qýatty ólkege aınalýyna, kóptegen jumys ornynyń ashylyp, tabysty azamattar qatarynyń ósýine yqpal etýde. Al osy el ıgiligine jaraıtyn qarjy maqsatyna saı jumsalyp, ınvestorlardyń quqyǵynyń buzylmaýy – prokýratýranyń jiti baqylaýynda.
Bul jumysta Memleket basshysynyń «El ekonomıkasyna ınvestısııalar tartý jónindegi jumystyń tıimdiligin arttyrýǵa qatysty sharalar týraly» Jarlyǵy basty baǵdarǵa aınalǵan. Osy Jarlyqqa saı prokýratýraǵa júktelgen mindet aıqyn. Ol – bıznesti júrgizý men ınvestısııa tartý úderisin barynsha ashyq, túsinikti jáne jeńil etý. Sonymen qatar ınvestorlar betpe-bet keletin máseleler men kemshilikterdi jedel sheshý ózekti. Biz ınvestorlardy – el ekonomıkasyna qozǵaý salýshy, el eńsesin tikteýshi, eldiń tabysyn eseleýshi tetik retinde qarap, ony zańdyq turǵydan qorǵaýymyz kerek. Memlekette kásip júrgizýge qajetti qujattardyń reti bekitilgen. Soǵan saı bir jobany bastaý úshin ınvestorlarǵa birqatar qurylymnyń tekserýinen ótip, ruqsatyn alý qajet. Osy qurylymdardyń biri ruqsatty keshiktirip berip, qoldan kedergi jasasa, ınvestorlar jumysy aqsaıdy. Al qazir ýaqyttan baǵaly, senimnen qadirli ne bar? Prokýratýranyń da maqsaty – ınvestorlarǵa Qazaqstannyń eń qaýipsiz, eń senimdi el ekenin quqyqtyq quraldar arqyly rastaý.
Sondaı-aq Prezıdenttiń bastamasymen – ınvestorlardy qorǵaý baǵytynda «Prokýrorlyq súzgi» tetigi engizildi. Bul joba boıynsha memlekettik organdar ınvestorǵa qatysty kez kelgen tyıym salý nemese shekteý áreketin qolǵa alar aldynda prokýratýramen mindetti túrde kelisýge tıis. Osy mehanızmniń kómegimen prokýrorlar eki jylda 31 ınvestorǵa qatysty ýákiletti organdar tirkegen zańsyz ákimshilik isterdiń kúshin joıyp, 17 ınvestorǵa qatysty zańsyz tekserýdi toqtatty. Odan bólek, ınvestorlar arasynda jedel ózara is-qımyl jasaý jáne tıisti aqparat almasý úshin «Turkistan Invest OP» atty «WhatsApp» messendjeri qurylǵan.
– Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes azaptaýmen baılanysty qylmystyq isterdi tergep-tekserý prokýratýraǵa júkteldi. Onyń nátıjesi qalaı?
– Quqyqtyq zaıyrly memlekette azamattardyń zorlyq kórýi, azaptaýǵa dýshar bolýy – nonsens. Alaıda biz áli kúnge mundaı teris áreketterden arylmaı kelemiz. 2023 jyly Túrkistan oblysynyń prokýratýrasynda azaptaý faktisi boıynsha 51 qylmystyq is tirkelgen. Osy tirkelgen 4 qylmystyq iste azaptaý qylmysyn 11 polısııa qyzmetkeri jasaǵan. Halyqty qorǵaıdy, qoldaıdy dep júrgen polıseılerdiń azaptaý áreketteriniń ortasynda júrýi, árıne, ókinishti.
Mundaı olqylyqtarǵa jol bermeý úshin oblystyq prokýratýra polısııa ǵımarattaryndaǵy beınebaqylaý kameralarynyń tolyq jumys isteýine, «soqyr» aımaqtardyń, zańsyz ustalǵan, jetkizilgen azamattardyń bar-joǵyna, prokýror bólmesiniń jabdyqtalýyna mán berip, turaqty tekserýde. Sondaı-aq Túrkistan oblysynyń Qoǵamdyq damý basqarmasymen birlesip «Azaptaýǵa jol joq!» taqyrybynda bılbord daıyndaldy. Keshendi jumystar nátıjesinde oblystyq polısııa bólimderi tolyq beınebaqylaý júıesimen qamtamasyz etildi. Keshendi is-sharalardyń nátıjesinde azaptaý qylmysynyń tirkelý dınamıkasy kúrt azaıyp, 2024 jyly 18 is tirkelse, olardyń barlyǵy qylmys quramy bolmaýyna baılanysty toqtatyldy. Al 2025 jyly azaptaý boıynsha 1 ǵana is tirkelgen. Osynyń ózi prokýratýranyń úılesimdi jumysyn kórsetse kerek.
– Jańa tehnologııa múmkindikterin qyzmetine paıdalanbaǵan sala az. Al otandyq prokýratýra sıfrlyq júıeniń ıgiligin kóre alyp otyr ma?
– Prokýratýra tarapynan jasalǵan birqatar sıfrlyq jobany kópshilik kúndelikti tutynyp keledi. Aıtalyq, Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetiniń jetekshiligimen daıyndalǵan «qamqor.gov» servısi 2017 jyldan beri el ıgiligine qyzmet etýde. Bul mobıldik qosymsha memleket pen azamattar arasyndaǵy jedel dıalogtiń tıimdi quraly retinde moıyndalǵan. Servıs – halyqtyń quqyq qorǵaý qurylymdaryna onlaın suranys joldap, jyldam qyzmet alý júıesin qalyptastyrǵan biregeı joba.
Sonymen qatar kúndelikti qoldanylatyn Biryńǵaı sotqa deıingi tergep-tekserýler tizimi (SDTBT) qylmystyq ister týraly málimetti bir ortalyqqa jınap, prokýrorlardyń qylmystyq is boıynsha áreketterdi jiti qadaǵalaýyna múmkindik beredi. Bul sondaı-aq qylmystyq úderis qatysýshylaryna tergeý jáne qylmystyq qýdalaý organdarymen qashyqtan baılanysýǵa jol ashady.
E-otinish arqyly shaǵym-aryzyn memlekettik organdarǵa joldaǵan azamattar onyń qaralý barysyn jáne nátıjesin júıe baqylap otyratynyn da aıta ketken oryndy. Budan bólek, «Ahýaldyq ortalyq», «Georkarty», «Sot kabıneti» jáne t.b. aqparattyq júıeler kúndelikti qoldanylýda, bular óz kezeginde jumys barysynda tıimdiligin tıgizip keledi.
Prokýratýradaǵy kez kelgen joba, árbir bastama – halyqtyń pikiri men usynystaryn eskere otyryp qolǵa alynǵan tereń izdenis pen tynymsyz eńbektiń nátıjesi. Kópshiliktiń kóńilinen shyqqan, azamattardyń qajetine jaraǵan jobalar ǵana ómirsheń bolady. Biz osyndaı ómirsheń jobalar daıyndaýǵa kúsh salamyz. Mysaly, komıtet portalynda adamdardy izdeý boıynsha 5 bólim bar. Sonyń arqasynda alıment boıynsha bereshegi bar azamattardyń tizimin izdeý óte jeńil. Alıment tóleýden jaltarǵandarǵa, sot oryndaýshylary belgili bir shekteýler qoıatyny belgili. Ári mundaı boryshkerler izdeý tizimine engiziledi. Bizdiń qyzmetimizde osyndaı izdeýde júrgen myńǵa jýyq adam bar.
«Balalardy izdeý» dep atalatyn bólimde 7 jasqa deıingi joǵalǵan balalarǵa qatysty aqparat jınaqtalǵan. Portalda qylmyskerlerdi, boryshkerlerdi jáne habar-osharsyz ketken adamdardy izdeý barynsha yńǵaıly. Munda kez kelgen adamnyń izdeýde ekenin tekserýge bolady. Mysaly, siz jumysshylar tobyn jaldaısyz, ózińizdi jáne otbasyńyzdy qorǵaý úshin portalǵa olardyń atyn engizip, izdeýde turǵan, turmaǵanyn bilý ońaı.
Prokýratýra qylmystyq, ákimshilik jáne azamattyq-quqyqtyq salalarda quqyqtyq statıstıkany jınap qana qoımaı, aqparatty alýdyń yńǵaıly ádisterin de damytyp jatyr. Bizdiń erekshelikterimizge súıene otyryp, qylmystardyń, ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń tolyq jáne senimdi statıstıkasyna qol jetkizýge bolady.
Áńgimelesken –
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
