El fızıkteriniń álemdik jetistikteri

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynyń negizgi mindetteriniń biri bolyp tabylatyn eldiń ǵylymǵa negiz­delgen ekonomıkasyn qurý úshin álemdik deńgeıdegi damyǵan ǵylym qajet. Sońǵy onjyldyqtarda bel­gili qıyn­dyqtarǵa qaramastan, Qazaqstanda damyǵan ǵylymnyń keıbir baǵyttary shyn máninde álemdik deńgeıde damyp kele jat­qanyn aıta ketý kerek. Buǵan Ǵy­lym men tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memle­kettik syılyǵyna usynylǵan ju­mys – «Plazmanyń kvanttyq jáne kollektıvtik qasıetteri: jańa tehnologııalardyń teorııalyq negiz­derimen» (avtorlary: Ǵabdýllın M.T., Jumaǵulova K.N., Dosbolaev M.Q., Qodanova S.Q., Qojamqulov T.Á., Ramazanov T.S.) tanysý kezinde taǵy da bir ret kóz jetkizdik. Bul jumys materııanyń tórtinshi kúıi – plazmany zertteýge arnalǵan. Kóp­tegen oqyrmandarǵa, bálkim, bul sóz tanys bolar, ol bizdiń kúnde­likti ómirge plazmalyq teledıdarlar, plazmalyq ekrandar jáne t.b. kelýimen engizildi. Alaıda, ǵalamnyń barlyq zattary­nyń 99,9%-y plazma kúıin­degi zat ekenin, juldyzdar men jul­dyzaralyq gaz da plazmadan qura­latynyn kóptegen adam bile bermeıdi. Plazma quramy sheksiz alýan túrli bolyp keledi, mysaly, elektron-ıondy plazma, úlken qatty bólshektermen tozańdy plazma, sondaı-aq kvark-glıýondy plazma. Sońǵysy, ıondar jáne elektrondarǵa zarıady uqsas kvark­ter, antıkvarkter jáne glıýondardan turady. Shamamen, búkil ǵalam Úlken jarylystan keıin alǵashqy sátterde (shamamen 10-11 sekýnd) kvark-glıýondy plazma kúıde bolǵan. Qazirgi kezde kvark-glıýondy plazma óte joǵary energııaǵa ıe bólshekterdiń soqtyǵysý kezinde qysqa ýaqytta paıda bolýy múmkin, ol Jenevada 2010 jyldyń jeltoqsanynda jasa­lynǵan úlken adrondy kollaıderde eksperımentti túrde rastaldy. Sózsiz, kvark-glıýondy plazmany zertteý Búkil ǵalamdy tanýǵa kómektesedi. Álemniń jetekshi ǵylymı-zertteý ortalyqtarynda plazma qasıetterin zertteýde joǵary qyzyǵýshylyqtyń bolýy onyń mańyzdy praktıkalyq qoldanbalarynyń bolýymen baılanys­ty. Kóptegen qazirgi zamanǵy joǵary tehnologııalar plazmaly bolyp tabylady (chıpter óndirisi, nanotehnologııa, jańa materıaldar, bıotehnologııalar jáne t.b.). Jalpy, qazirgi qoǵamnyń eń ózekti máseleleriniń biri – energetıka máselesi deýge bolady. Qazirdiń ózinde adamzat balasy qazbaly otyndardyń sarqylý máselesimen jáne qoldanystaǵy energetıkalyq júıeler jumysyna qatań ekologııalyq talaptardyń qoıylýymen kezdesip otyr. Osyǵan oraı, sońǵy onjyldyqta termoıadrolyq energetıka damýyna baılanysty janarmaıy sýtegi-plazmasy bolyp tabylatyn ultaralyq jáne ulttyq jobalar paıda bola bastady (mysaly, ITER, NIF jáne basqalar). Sý molekýlalarynda sýtegi kezdesetindikten, is júzinde sýtegi sheksiz resýrs bolyp tabylady. Osy turǵyda avtorlarmen júr­gizilgen zertteýler negizinde jasaq­talynǵan naqty plazmalyq tehnologııalar úlken qundylyq bolyp tabylady. Mysaly, sham ishindegi gaz razrıadty plazmaǵa nano-ólshemdi tozańdy bólshekter engizý arqyly únemdi sham energııasynyń ıntensıvtiliginiń qarqyndylyǵyn arttyrý úshin jańa tásil engizildi. Sonymen qatar, bul jumysta plazmalyq ortada separasııalaý arqyly monodıspersti bólshekterdi óndiretin jańa ádis kórsetilgen. Monodıspersti bólshek­ter, ıaǵnı geometrııalyq pishini men mólsheri birkelki bólshekter óndiristiń ártúrli salalarynda, medısına, nanotehnologııa, energetıka jáne t.b. keńinen paıdalanylady. Sondaı-aq, avtorlar planetaaralyq ushý úshin mańyzdy gaz fazaly ıadrolyq reaktorlardy qurastyrýmen baılanysty ýran plazmasynyń termodınamıkalyq qasıetterin jáne qurylymyn taldaý úshin keshendi tehnologııa usynýda. Termoıadrolyq sıntezdiń ınersııalyq ustap turýdy júzege asyrý kezinde janarmaıdyń energetıkalyq sıpattamalaryn jaqsartý tehnologııasy praktıkalyq turǵydan qyzyqty bolyp tabylady. Jalpy alǵanda, bul jumys teo­rııalyq jáne eksperımenttik ádister negizinde kvark-glıýondy plazmadan bastap tozańdy plazmaǵa deıin barlyq kórsetilgen plazma túr­le­riniń qasıetteri zertteletin mańyzdy praktıkalyq qoldanysqa ıe irgeli ǵylymı eńbek bolyp tabylady. Nátıjeler álemdik ǵylymı qoǵamdastyqta laıyqty moıyndaýǵa ıe boldy jáne avtorlardyń ózderiniń ǵana emes, sonymen qatar olardyń taıaý jáne alys shetelderdegi áriptesteriniń zertteýleri úshin negiz boldy. AQSh, Japonııa, Germanııa, Koreıa, Reseı elderiniń kóptegen jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda avtorlarmen usynylǵan modelder negizinde kúrdeli quramdy plazma qasıetterin zertteý úshin arnaıy toptar jumys isteýde. Muny qazaqstandyq ǵalymdar úshin, bul jumystyń avtorlarynyń ǵylymı jumystary úshin halyqaralyq siltemelerdiń erekshe mol ekendi­gimen túsindirýge bolady. Osy avtor­lardyń jumystaryna Thomson Reuters bazasynda 2000-nan astam silteme jasalynǵan jáne avtorlar Hırsha siltemesinde joǵary ındekske (mysaly, T.S. Ramazanovta 18-ge teń) ıe dep aıtýdyń ózi jetkilikti. Osyndaı álemdik deńgeıdegi ju­mys­tardyń bolýy Qazaqstan ekono­­mıkasynyń túbegeıli jańa ınno­vasııalyq jolǵa shyǵýyna yqpal etedi dep sanaımyz. Rátbaı MYRZAQULOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jalpy jáne teorııalyq fızıka kafedrasynyń meńgerýshisi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, professor. ASTANA.