Sosıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Ramazan Sattaruly «Qazirgi kezde ajyrasý jaǵdaılary jáne ony jarııa túrde talqylaý nege jıilep ketti? Qazaqstanda otbasy qundylyqtary durys qalyptaspaǵan ba, álde zamanaýı ómir talabyna saı ózgerip otyr ma?» degen mańyzdy saýaldarǵa qatysty pikirin bildirdi.
Onyń aıtýynsha, ajyrasý – áleýmettik qubylys retinde keń taraǵan dúnıe. Onyń birneshe sebebi bolady: áleýmettik, psıhologııalyq, ekonomıkalyq, kerek bolǵan jaǵdaıda fızıologııalyq jáne saıası.
«Bizdiń elimizde sońǵy onjyldyqta ajyrasýdyń sany nekege otyrǵandardyń sanyna qaraǵanda kóbeıip barady. Jalpy, ajyrasý kórsetkishi bizdiń elde de, shet elde de tym joǵary. Biraq ózderiniń ajyrasqanyn jarııa etip kórsetetinder sany az, ıaǵnı olar ajyrasqandaryn kórsetpeıdi, bildirmeıdi. Kóbine mundaı jaǵdaı aqparattyq túrtki retinde elıta, óner, bıznes ókilderiniń arasynda kezdesedi. Belgili bir shoýmen nemese óner adamy udaıy el aldynda júrgennen keıin onyń árbir is-áreketi jurttyń tiline tıek bolady. Ekinshiden munyń arǵy jaǵynda mıllıondaǵan qarapaıym adamdardyń qyzyǵýshylyǵy turady», deıdi ol.
Qazaq halqy úshin otbasy – eń qymbat qazyna, urpaq tárbıesiniń negizgi ortasy. Árbir otbasy múshesiniń ózara syılastyǵy men tatýlyǵy halyqtyń rýhanı baılyǵynyń mańyzdy bóligi bolyp sanalady.
«Elimizde burynnan beri otbasy erekshe qundylyq retinde qalyptasqan. Ol bizdiń eldiń, halyqtyń áleýmettik ekonomıkalyq saıası qajettilikterine qyzmet etip, osy kezge deıin úlken fenomen retinde jetti. Máselen, sol qalyptasqan qundylyqtar, onyń ishinde otbasy qundylyǵyndaǵy erekshe qasıetter joǵalyp bara jatyr. Oǵan sebep – zaman. Zamanda jańa ekonomıkalyq qatynas, eńbek túrleriniń ózgerýi, jumyspen qamtý máselesindegi jańashyldyqtar paıda boldy. Demek, bul jerde úıdegi áke-shesheniń jumysta bolýy, balanyń tárbıesi áke men shesheden emes, óziniń ortasyna tikeleı baılanysty bolyp otyr. Aqparattyń keńistiktiń 90 paıyzy – sheteldik kontent, jartysy – orys tildi kontent. Bul da – ajyrasýǵa tikeleı áser etetin qubylys. Kóp balalar búgin óz úıiniń jalǵyzy, erkesi. Sondyqtan ol er jetip, eresek ómirge qadam basqanda erke bolyp júre bergisi keledi. Qasyndaǵy seriginiń qylyǵyn, erkeligin kótere almaı qalady. Sóıtip, súıip qosylǵandar bir-birine kóne almaı, ajyrasyp jatady», deıdi áleýmettanýshy.
Ramazan Sattarulynyń pikirinshe, dástúrli otbasy róli qazirgi jaǵdaıda mańyzdy.
«О́z basym dástúrli rettiń qalǵanyn durys dep esepteımin. «Erkek túzdiń adamy, áıel úıdiń adamy» demekshi tabys, kiris er adamnan, ony jaratý áıel adamnyń isi bolýy kerek», deıdi ol.
Ol ene men kelin arasyndaǵy qarama-qaıshylyqty da zamanaýı ózgeristerdiń saldary retinde qarastyrady.
«Keıbir analar tabıǵı ınstınkt retinde uıadan ushqan ul-qyzdaryn beısana túrde qadaǵalaǵysy kelip, keńes berip jatady. Ol – zańdylyq. Biraq ony durys jetkize bilý, iske asyra bilý – árkimniń qolynan kele bermeıdi. Sondyqtan keı jaǵdaıda aqyl-keńes, nıetter ashyq teke-tires, daý-damaıǵa aınalyp ketedi. Shyn máninde, qazirgi eresekter jastardyń ómir súrý retin, baǵytyn aıtýdan qalý kerek. О́ıtkeni, aldyńǵy urpaqtyń tájirıbesi burynǵy zamannyń nátıjesinde qalyptasqan. Qazir zaman basqa, tártip basqa, talap basqa. Desek te, muny osylaı qaldyrýǵa taǵy bolmaıdy. Ulttyń bólshektenýi, ydyraýy, arǵy jaǵynda bir-birimen birikpeýi – shyn máninde de úlken saıası, ulttyq tragedııa.
Qaı zaman bolsa da otbasy qundylyǵyn saqtap qalýda «ne isteımiz?» degen suraq týady. Ońdy, utymdy jetistikke jetken otbasylardy, tulǵalardy nasıhattaý kerek. Jastardy jyltyraqqa emes, turaqty jetistikke jetýge, adal eńbekke úıretkenimiz abzal. Bala tárbıesi – úlken jumys. Qazirgi jas analardy tárbıege úıretý kerek. Jas analar uıaly telefondy tárbıeniń kózi dep qabyldaıdy. 15-20 jyldan keıin mundaı balalardan qaıyr kútýdiń de qajeti shamaly. О́ıtkeni damý múmkindikteri, oılaý qabiletteri telefondaǵy kontentke ǵana baılanyp, odan joǵary eshnárse isteı almaı qalady», dep paıymdaıdy ol.
Psıholog Altynaı Qamshybekqyzy otbasy qundylyqtarynyń álsireýin jáne ajyrasý kórsetkishiniń ósýin alańdatarlyq jaǵdaı dep baǵalap otyr.
«Qazir qoǵamda otbasy qundylyqtarynyń álsireýi men ajyrasý kórsetkishiniń kóbeıýi alańdatarlyq jaǵdaıǵa aınaldy. Otbasy – adam ómiriniń bastaý bulaǵy, rýhanı jáne adamgershilik tárbıe beretin mektep.
Qoǵamda otbasy tek ómir súrý orny ǵana emes, emosıonaldy jáne psıhologııalyq turaqtylyqty qamtamasyz etetin basty ınstıtýt bolyp otyr. Eger otbasy músheleri ózara túsinistik pen syılastyqty saqtasa, balalarda senim men jaýapkershilik qalyptasady, al bul – qoǵamdaǵy jalpy turaqtylyqqa tikeleı áser etedi. Kerisinshe, janjal men túsinispeýshilik jıi bolsa, tek jeke ómir ǵana emes, bala psıhologııasy da zardap shegedi», deıdi maman.
Belgili jýrnalıst Beısen Quranbek «Adam ómirinde qansha jetistikke jetse de, otbasy baqytsyz bolsa – bári beker» degen edi. Bul sózdiń máni – otbasydaǵy súıispenshilik pen tatýlyq – naǵyz ómirdiń máni ekenin eske salady. «Bireýdi súıip, úılený ońaı, al sol súıgen adamyńdy ómir boıy qurmettep ótý – erlik», deıdi ol.
Qazirgi qıyndyqtar dástúr men zaman talabyn úılestirý qajettiligin kórsetedi. Otbasy qundylyǵyn saqtaý tek zań nemese dástúr arqyly emes, ár adam arasyndaǵy syılastyq pen túsinistik arqyly júzege asady. Jastar men úlken býyn arasyndaǵy túsinispeýshilikti azaıtý, bala tárbıesine mán berý, turaqty jetistikti nasıhattaý – otbasylyq tatýlyq pen eldiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń negizgi joldary bolyp qala beredi.
