Qazirgi tańda Eýropa uzaqqa sozylǵan tereń daǵdarystan shyǵar jol izdep, jan-jaqqa sharq uryp jatyr. Mundaı tyń soqpaqtyń biri áýeli eýroaımaq úshin, sońynan, bálkim, búkil qurlyqty qamtıtyn saıası, qarjy jáne ekonomıkalyq odaq qurý bolýy da múmkin. Osy rette eýroaımaqtyń birtutas úkimetin jasaý jónindegi ıdeıany Fransııa prezıdenti Fransýa Ollandtyń birazdan kóterip kele jatqany da eske túsedi. Endi onyń taıaý ýaqyttarda Berlın tarapynan qoldaý taýyp qalýy da ǵajap emes. Mamandardyń pikirlerinshe, bul kópten qadamyna zil túsken Eýropa ıntegrasııasynyń óli núkteden ilgeri jyljýyna sep te bolar edi.
Degenmen, munyń bári ázirge áńgime ǵana. Al eýroaımaqtyń óz ishindegi qaryzdary kólemi kún sanap kóbeıip barady, eýronyń óz tirshiligin durys jolǵa qoıyp alǵan elder úshin qatty qaýip keltiretini de aıtylyp qalady, munyń syrtynda odaqty saqtap qalý úshin odan Grekııanyń emes, Germanııanyń shyǵýy kerektigi jónindegi sarapshylar baıbalamy da birte-birte kúsheıip keledi.
Qurlyqtyń qalpyn saqtaıtyn qandaı odaq? Endi joǵarydaǵy úzilip qalǵan sózdiń súrleýine qaıta túseıik. Shynynda da Eýropany kúıreý qalpynan saqtap qala alatyn ne? Oǵan endigi keregi qandaı odaq? Munyń bir jaýabyn jaqynda Fransýa Olland óziniń Journal du Dimanche basylymyna bergen suhbatynda tarqatyp aıtyp shyqty. Fransýz lıderi qazirgi daǵdarys kezinde ortaq valıýta – eýroǵa baılanǵan 19 memlekettiń is-áreketin úılestirip otyratyn biryńǵaı qurylym bolýy kerek ekenin atap ótti. Onyń paıymynsha, bul biróńkeılik kórinis ortaq úkimetten, ortaq parlamentten jáne ortaq bıýdjetten kórinýge tıis. «Jaǵdaı bizdi prosesti barynsha jyldamdatýǵa shaqyryp otyr, – dedi fransýz basshysy budan ári sózinde. – Bizge Eýropa aımaǵynyń tym kóptigi qaýip tóndirip otyrǵan joq. Biz opyqty jesek, onyń aýqymy tym az ekeninen jeıtin bolamyz. Basty qaýip te osynda». Mundaǵy gáp Kári qurlyqtaǵy 19 memlekettiń basyn biriktirip otyrǵan eýroaımaq valıýtasy – eýro týraly bolyp otyr. Qısynǵa qaıshy keletini, birtutas valıýtalary bolǵanyna qaramastan, bul memleketter qazynalyq jáne ekonomıkalyq saıasattaryn óz úkimetteriniń qoldaryna berip qoıǵan. Ollandtyń málimdemesi bir esepten Eýropa ortalyq bankiniń prezıdenti Marıo Dragıdiń eýroaımaq múshelerin burynǵydan da tyǵyz jáne tereń qarym-qatynas jasasýǵa shaqyrǵan sózine qoldaý kórsetkendeı bolyp estildi. Al Eýropanyń bas bankıri Eýrokomıssııanyń tóraǵasy Jan-Klod Iýnker men Eýrotoptyń prezıdenti Ierýn Deısselblýmdy qataryna tarta otyryp, odaq elderiniń 10 jyl jumys isteıtin ortaq qazynashylyǵyn qurý jóninde naqtyly usynys keltirdi. Bálkim, Fransýa Ollandty Eýroodaqtyń taǵdyry tutastaı, al eýroaımaqtyń jaı-kúıi ishinara tolǵandyratyn da bolar. Buǵan ony sońǵy kezderi óz elinde túsip ketken bedeli men halyqaralyq arenadaǵy reıtıngisin osylaı kóterý qajettiligi de ıtermelep otyrǵan shyǵar. Buǵan qosa, fransýz lıderiniń mundaı usynysqa táýekelmen bara salmaıtyny taǵy túsinikti. Eger buǵan Berlın tarapynan qarsylyq kórsetilip, ıdeıasy birden qurdymǵa keterin aldyn ala bilse, ony jasap ta áýre bolmas edi. Demek, Elıseı saraıy eýroaımaq úkimetin qurý jónindegi oı-tolǵamdardy GFR kansleri keńsesimen kúni buryn talqylap alǵan bolyp shyǵady. Bul ıdeıany fransýz jáne nemis basshylarynyń ózara áńgime barysynda sóz etisken bolýlary da yqtımal. Qalaı degende de, Parıj aldymen Germanııa jaǵynyń eýroaımaq úkimetin qurý jónindegi ıdeıaǵa qalaı qaraıtynyn baıqap baryp, naqtyly qadamǵa basqany búginde esh kúmán týǵyzbasa kerek. Al kansler Angela Merkeldi planeta halqynyń 7 paıyz bóligi turatyn, álemdik ishki jalpy ónimniń 25 paıyzyn beretin, sonymen birge jahandaǵy áleýmettik máselelerdiń 50 paıyzyn óz moınyna alatyn Eýropa qurlyǵynyń básekege qabilettiligi tym tómen bolyp otyrǵany kópten beri qatty tolǵandyryp júrgeni taǵy aıan. Mundaı deńgeıge kontınenttegi ortalyqtandyrý úderisin odan ári jalǵastyryp, ony burynǵydan da kúsheıte túsken jaǵdaıda ǵana jetýge bolatynyn ol óte jaqsy túsinedi. Olaı bolsa, Fransýa Olland usynyp otyrǵan varıant osy maqsatty iske jalyn bere túspese, kemitpek emes. Álbette, bul jol da taqtaıdaı tegis, daladaı jazyq bola qoımaıdy. Sondaǵy eń úlken kedergi osy ortaq qurylymdarǵa kirýge tıisti elderdiń halyqtary bolýy múmkin. Al ondaı qadamǵa barý úshin bıleýshilerdiń bári óz jurttarynan ruqsat suraýǵa májbúr bolady.
Aımaqtyń qaryzy andaǵaılap tur Eýro aımaǵynyń bir-birlerine qaryzdary kólemi bıylǵy jyldyń ekinshi toqsanynda rekordtyq kórsetkishke jetip, ishki jalpy ónimniń 93 paıyz derlik bóligin qurady. Endi Eýropa manettik odaǵynyń ekonomıkasyn qalpyna keltirý óte qıynǵa soǵyp, barynsha uzaq ýaqytqa sozylatyn bolady. Ázirge qaryzdyń ósimi ekonomıkanyń ósiminen ozyp tur. Osyǵan qaraǵanda, kári qurlyqtaǵy qaryz aqshalardyń syldyry áli talaı ýaqytqa deıin jańǵyryp estilip turatyn sııaqty. Birqatar sarapshylar sońǵy jyldary, tutastaı alǵanda, Eýropa elderiniń, ishinara qarastyrǵanda, eýro aımaǵyndaǵy memleketterdiń qaryzdary birte-birte azaıyp keledi degen qate túsinikke boı aldyryp júr. Shyn máninde bári kerisinshe. «Qazir Eýropa ortalyq banki júrgizip jatqan sandyq jumsartý baǵdarlamasy (QE) paıyzdyq stavkalardy eń tómenginiń joǵary deńgeıine deıin túsirdi», – dep jazady Financial Times. Biraq qaýǵa bolyp kóterilip ketken qaryzdardyń beti qaıtatyn túri kórinbeıdi. Munyń esesine, Eýropa elderiniń úkimetteri belsendi túrde qaryzǵa bata berýdiń sońy nege aparyp soqtyratynyn Grekııanyń úlgisinen kórip otyrǵandaryna qaramastan, bıylǵy jyldyń alǵashqy úsh aıynda bankten bir kredıtten soń bir kredıtti alýdy tipti úrdiske aınaldyryp jiberdi. Osylaısha, 2015 jyldyń birinshi toqsanynda valıýta retinde eýrony qoldanýshy elder ózderiniń qaryzdaryn orta eseppen ishki jalpy ónimniń 92,9 paıyzyna deıin jetkizip toqtady. Al Eurostat statıstıka agenttiginiń málimeti boıynsha, 2014 jyldyń sońǵy toqsanynda bul mólsher – 92, ótken jylǵy qańtar-naýryz aılarynda 91,9 paıyzdy quraǵan edi. Osyǵan qarap-aq, qaryz deńgeıiniń qalaı birte-birte kóterilip kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. Qaryz elderdiń bul tiziminde Grekııa burynǵysynsha birinshi oryndy eshkimge bermeı tur. Onyń qaryzy eldiń ishki jalpy óniminiń 169 paıyzyn quraıdy. Demek, grekter bir jylda tapqan bar aqshasyn ishpeı-jemeı, túgel qaryzyna bere salǵanda da odan qutyla qoımaıdy. Sonyń ózinde onyń arǵy jaǵynda qaryzdyń 69 paıyzy qalady. Naqtyraq aıtqanda, bir jarym jylda tapqan-taıanǵanyn túgel bergende de, olar uıyqtan shyǵa almaıdy. Qurlyqta bir jyldyq tabysyn tolyǵymen qaryzdyń qapshyǵyna salǵandarymen, onyń qamytynan moınyn shyǵara almaıtyn, ıaǵnı kredıttegi aqshalary kólemi ishki jalpy ónimnen de asyp túsetin taǵy tórt el bar. Bul kvartetti Italııa, Belgııa, Kıpr jáne Portýgalııa quraıdy. Eýropa aımaǵyndaǵy qaryzdardyń bulaısha kúrt ósýine ekonomıkany qalpyna keltirý prosesiniń óte baıaý júrgizilip jatqany basty sebep bolyp otyr. Aıtalyq, eýro aımaǵynda bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynda ekonomıkanyń ósýi bar-joǵy 0,4 paıyz ǵana boldy. Ekinshi toqsanda da mardymdy kórsetkishke qol jete qoımady. Ekonomıster endi bank tarapynan bolyp jatqan sandyq jumsartý arqyly jyldyń ekinshi jartysyndaǵy ósim bulardan edáýir joǵary bolatyn shyǵar degen úmitte otyr. Alaıda, jalpy ekonomıka ósiminiń nashar bolýy báribir adymdy keńirek ashýǵa mursat bere qoımaıtyn sııaqty.
Eýronyń da zııany tıer jeri bar
Eýronyń ony paıdalanýshy kez kelgen elge bankrottyqtan da qatty zalaly tııýi múmkin. Washington Post gazetiniń sholýshysy Mett O`Braıen osyndaı pikir bildirdi. Ol munyń jarqyn mysaly retinde Fınlıandııa men Nıderland elderiniń tirshiliginen keltiredi. Ekonomıstiń paıymynsha, eýroaımaqtyń músheleri bolyp tabylatyn atalmysh eki eldiń sońǵy jeti jyl ishindegi ahýaly 2008 jyly bankrottyqqa ketken Islandııa memleketinen kóp tómen bolýyna osy eýronyń áseri az bolyp otyrǵan joq. Buǵan deıingi kóp jyldar boıy eki eldiń ekonomıkasy da nashar bolǵan emes. Olar eýroaımaqta berilgen tapsyrmalardyń bárin buljytpaı, tabysty oryndap keldi. Soǵan qaramastan, bir oryndarynda turyp qalǵandaı kúı keshe berdi.
Sóıtsek, máseleniń bári shynynda eýroda eken. Kolýmnıst Mett O`Braıenniń atap kórsetýinshe, bul ıdeıany Eýropa ortalyq bankiniń basshysy Marıo Dragıdiń arǵy aptada aıtqan sózderi naqtylaı túsedi. Ol jalpy eýropalyq valıýtanyń «áli de bolsa jetilmegenin, endi alda da osylaı osal bolyp kete berse, budan da zor qıyndyqtar ákeletinin, onyń artyqshylyǵyn jurttyń bári paıdalana almaıtynyn» aıtqan bolatyn.
Sholýshy budan ári ózi mysalǵa keltirgen eki eldiń jaǵdaıyna qaıta oralyp, olarǵa ne bolyp qalǵanyn anyqtap berýge kúsh salady. Máselen, Fınlıandııanyń ekonomıkasyn is júzinde Apple kompanııasy «oryp túsirgen». Sýomı eliniń eksportqa shyǵaryp otyrǵan eki iri óndirisi bar-tyn. Onyń birinshisi Nokia telefondary bolsa, ekinshisi qaǵaz óndirisi edi. Biraq, Fınlıandııanyń eks-premeri Aleksandr Stýbbanyń aıtýyna qaraǵanda, bulardyń birinshisiniń ındýstrııasyn – iPhone, al ekinshisin IPad joıyp jibergen. Endi bul tyǵyryqtan shyǵýdyń bir ǵana joly bar, ol – devalvasııa. Alaıda, Eýroaımaqqa baılanyp qalǵan Fınlıandııanyń óz betinshe bulaı jasaýǵa esh quqy joq. Ol munyń ornyna barsha shyǵynnyń ornyn jalaqyny azaıtý esebinen ǵana jaba alady. Al munyń uzaq ýaqytty alyp qoıatyny ózinshe, ol sonymen qatar, qosymsha ekonomıkalyq shyǵyn da ákeledi. Osynyń nátıjesinde Fınlıandııa óziniń tarıhyndaǵy eń uzaq merzimge sozylǵan ekonomıkalyq quldyraý kezeńin bastan keship jatyr. Bul jaǵynan kelgende, onyń zııany bul el úshin ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda bastalǵan depressııadan da asyp túsip otyr.
Buǵan qaraǵanda, Nıderland memleketiniń problemasy sál basqashalaý. Onyń taýarlary shetelderde básekelestikke aıtarlyqtaı qabiletti ekenderin tanytyp keledi. Saýda profısıti jalpy ónimnen 10 paıyz asyp túsedi. Biraq eldiń ishindegi shyǵyndary kóp problema týǵyzýda. Nıderlandta turǵyn úıdiń orasan zor «kópirshigi» bar. Ol jyljymaıtyn múlik ıeleri tóleıtin paıyzdyq tólemderdiń biraz bóligin jutyp qoıady. Osynyń saldarynan golland otbasylary Eýropa elderiniń eshbirinde joq mólsherdegi qaryzdy óteýge májbúr bolyp keledi. Nıderland ekonomıkasy sońǵy 7 jylda ishki jalpy ónimdi 5,2 paıyzǵa túsirip alǵan Fınlıandııa sııaqty tómendep ketpese de (ishki jalpy ónimniń -0,3 paıyzy), salystyrmaly kezeńde Islandııadan 1,1 paıyzdyq ósimge qalyp qoıǵan.
Osynyń bári Eýroaımaqqa múshe bolyp otyrǵan elderdiń ekonomısteri men sarapshylaryn oılandyryp keledi.
Daıyndaǵan Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».
