Aımaqtardy damytýǵa bólinetin qarajat ulǵaıady

Eń úlken úles – áleýmettik salada

Palata otyrysynda senatorlar elimizdiń mańyzdy qarjy qu­jattary – «Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetter, respýb­lıkalyq mańyzy bar qalalar, astana bıýdjetteri arasyndaǵy 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan jalpy sıpattaǵy transfertter­diń kólemi týraly» jáne «2026–2028 jyldarǵa arnalǵan respýblıka­lyq bıýdjet týraly» zańdardy qarady. Qujat­tardyń negizgi mindetiniń biri – ártúrli ekonomıkalyq áleýeti bar óńirlerdiń qarjylyq múmkin­dikteri arasyndaǵy teńsizdikti joıý. Bul azamattardyń turǵylyqty aımaǵyna qaramastan memleket kepildik bergen qyzmetterdiń teń deńgeıine qol jetkizýin qamtamasyz etedi.

M.Áshimbaev atap ótkendeı, Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý aıasynda jáne jańa Bıýdjet kodeksine sáıkes ázirlengen úshjyldyq bıýdjet­tiń basym mindeti memleket­tiń áleýmettik mindettemelerin tolyq oryndaý, ǵylymdy, bilim berýdi, medısınany qoldaýdy arttyrý arqyly adam kapıtalyn damytý bolyp qala beredi.

«Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen kelesi jyly respýblıkalyq bıýdjettiń áleýmettik saladaǵy shyǵystary bıylmen salystyrǵanda 298 mlrd teńge­ge ulǵaıady. Bul qara­jat áleý­mettik tólemderdi artty­rýǵa, den­saýlyq saqtaý júıe­sin, son­daı-aq ǵylym men joǵary bilim berýdi damytýǵa baǵyttala­dy. Ekono­mıkanyń naqty sek­to­ryn, kólik, aýyl sharýashy­lyǵy, ónerkásip salalaryn qol­daýǵa qomaqty qarjy bólindi. Sýbven­sııalar men nysanaly transfertterdi qosa alǵanda, jergilikti bıýdjetterge beriletin qarajattyń jalpy somasy 10,5 paıyzǵa nemese 531 mlrd teńgege ósip, 5,5 trln teńgeni quraıdy», dedi palata spıkeri.

Zańda kórsetilgendeı, úshjyl­dyq kezeńde bıýdjet shyǵys­taryn­daǵy eń úlken úles áleýmettik salaǵa tıesili bolyp otyr. Onyń jal­py somasy – 33,8 trln teńgege teń: 2026 jyly 10,7 trln teńge, 2027 jyly 11 trln teńge jáne 2028 jyly 11,5 trln teńge. Atap aıtqanda, 2026 jyly áleýmettik qamsyzdan­dyrý men áleýmettik kómekke 6 833 mlrd teńge, al adam kapıtalyna ınvestısııalarǵa – bilim, ǵylym, joǵary bilim, densaýlyq saqtaý, týrızm, sport, mádenıet jáne aqparat salalaryn qosa alǵanda, 3 964 mlrd teńge qarastyrylǵan.

Barlyq baǵytta ósim bar

Otyrysta qarajat bıýdjettik saıasattyń yqtımal táýekelderin eskerip jáne aǵymdaǵy shyndyq­qa beıimdele otyryp, ekonomı­kalyq model qurý arqyly azamat­tardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalatyny aıtyldy. Osy­laısha, boljamdy kezeńde aýyl sharýashylyǵyndaǵy ortasha jyl­dyq ósý qarqyny – 3,9 paıyz, qurylysta – 11 paıyz, saýdada – 6,7 paıyz, óńdeýshi ónerkásipte – 6,5 paıyz, taý-ken óndirý ónerkásibinde – 2,8 paıyz, qyzmet kórsetý salasynda – 4,9 paıyz, kólik jáne qoımalaý salasynda – 10,1 paıyz, aqparat jáne baılanys sektorynda 6,8 paıyzdy quraıdy. Zań normalaryna sáıkes ekonomıkanyń naqty sektoryna arnalǵan shyǵystar agroónerkásiptik keshendi, res­pýb­lıkalyq deńgeıdegi kólik ınfraqurylymyn, kásipkerlikti, sıf­rlandyrýdy, otyn-energe­tıkalyq keshendi, sondaı-aq sý resýrstary men ırrıgasııa, ekologııa jáne tabıǵı resýrstar salalaryn jańǵyrtýǵa arnalǵan jobalardy damytýdy kózdeıdi.

«Búgingi otyrysta depýtattar ekonomıkany ártaraptandyrý, memlekettik borysh kólemi, salyq túsimderi jáne ınflıasııa deńgeıi týraly birqatar mańyzdy máseleni kóterdi. Sonymen qatar aýyl sha­rýa­shylyǵyn damytý, para­fıs­kal­dyq tólemder jáne óńirlik damý keleshegi talqylandy. Osy ret­te Úkimet senatorlar kóter­gen máse­lelerdi nazarǵa alyp, al­daǵy ýaqyt­ta tıisti jumys júrgize­di dep sene­miz. Palata depýtattary bul ba­ǵyt­tarda Úkimetpen birle­sip jumys isteýge daıyn», dedi M.Áshimbaev.

Jalpy sıpattaǵy transfert­ter­diń kólemi týraly zańdy talqy­laý barysynda Senat depýtat­tarynyń eskertýleri men usy­nystaryn eskere otyryp, Májilis qabyldaǵan zańǵa ózgerister engizý qajettiligi týyndady. Ol bastalǵan jáne jalǵasyp jatqan jobalardy aıaqtaý úshin eldi mekenderde áleýmettik, ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymyn damytýǵa arnalǵan shyǵyndardy jalpy sı­pattaǵy transfertterde 17,5 mlrd teńge somasynda ulǵaıtýǵa qatysty ózgeris ekenin atap ótken jón.

Memlekettik qaryz deńgeıi tómen

Otyrys barysynda senatorlar kóterilip otyrǵan másele­ler boıynsha Premer-mınıstr Oljas Bektenovke birqatar saýal qoıdy. Máselen, depý­tat Sultanbek Mákejanov Úkimet­tiń bıýdjet shyǵystaryn ońtaılan­dyrý jáne basymdyq berý sharalary jóninde surady. Premer-mınıstr búginde memlekettik qaryz deńgeıi IJО́-niń 23,6%-yn quraıtynyn atap ótti. Jalpyǵa birdeı tanylǵan álemdik ádisnamaǵa sáıkes, memle­kettik qaryzdyń bul deńgeıi tómen dep sanalady. Mysaly, kóptegen damyǵan elderde bul kórsetkish IJО́-men salystyrǵanda 50%-dan, 80%-dan jáne tipti jekelegen memleketterde 100%-dan asady.

«Men bulaı jasaýǵa shaqyryp otyrǵan joqpyn. Kerisinshe, elimizdiń memlekettik qaryzynyń deńgeıi tómen bolýǵa tıis. Úkimet te osy baǵytta jumys istep jatyr. Halyqaralyq qarjy uıymdary, atap aıtqanda, belgili reıtıngtik agenttikter tarapynan baǵa berilýi memlekettik qaryzdyń qolaıly deńgeıde ekenin rastaıdy. «Úlken úshtik» dep atalyp júrgen Fitch, Moody’s jáne S&P agenttikteri bizdi jaqsy baǵalaıdy. Elimizdiń ınvestısııalyq reıtıngi – aımaqta jalǵyz kórsetkish. Qarjylyq ornyqtylyǵymyz da jaman emes. Bul óz kezeginde bizge tıimdi sharttarmen syrttan qaryzdar tartýǵa múmkindik beredi. Mysaly, qazan aıynyń sońynda biz eýrobondtardy 4,4%-ben ornalastyrdyq. Bul halyqaralyq ınvestorlardyń eli­mizge senip, osyndaı paıyzben aqsha salatynynyń jaq­sy kórsetkishi», dep atap ótti O.Bektenov.

Ol aldaǵy úshjyldyq kezeńge arnalǵan bıýdjetti qalyptas­tyrý sheńberinde bazalyq shyǵys­tar 15%-dan 12%-ǵa deıin qysqar­tylǵanyn málimdedi. Bul rette áleýmettik salada bıýdjetke eleýli júkteme saqtalyp otyr. Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, áleýmettik járdemaqylar men túrli qoldaý sharalary jalpy memlekettik bıýdjettiń 60%-yn quraıdy.

«Respýblıkalyq bıýdjette uzaq ýaqyt boıy bul shyǵyndar 40%-dan astam bolyp keldi. Úsh­jyl­dyq bıýdjetti qalyptastyrý kezinde biz atalǵan kórsetkishti 38%-ǵa deıin tómendete aldyq, áli de bolsa tómendetýge bolady. Biz bul jumysty jalǵastyra beremiz. Túrli obektıvti faktorlarǵa baı­­la­nysty jumys isteýge jáne óz­derin qamtamasyz etýge múmkin­digi joq azamattar ǵana memle­ket­­ten áleýmettik qoldaý alady. Ju­mys isteýge qabiletti ári ózin-ózi qam­tamasyz ete alatyn adam­dar­dy mem­leket asyraýǵa tıisti emes jáne asy­ramaıdy da», dedi O.Bektenov.

Premer-mınıstr Senat depýtatynyń suraqtaryna jaýap bere otyryp, qaryz alý negizinen kommersııalyq turǵydan tartymdy ári ózin-ózi aqtaıtyn jobalarǵa tartylýy kerektigin, olar keıinnen bıýdjetke kiris alý arqyly paıdalaný úderisinde qurylysqa tartylǵan qaryzdarǵa qyzmet kórsetýge múmkindik beretinin atap ótti. Mysal retinde, qazirdiń ózinde úlken paıda ákelip otyrǵan avtojol jobalaryn aıtýǵa bolady. Byltyr bıýdjetke aqyly joldardan 48 mlrd teńge túsken bolsa, onyń 10 mlrd-yn tranzıtpen ótetin sheteldik kólikter tólegen. Al osy jyldyń 10 aıynda 72 mlrd teńge kiris keldi, onyń 17 mlrd teńgesi – sheteldik avtokólikterden.

O.Bektenov Úkimet atalǵan ju­mys­ty jalǵastyratynyn atap ótti. Bul rette jekelegen sarapshy­lar­ǵa qaryz qarajaty esebinen salyn­ǵan nysandar beretin jalpy eko­nomıkalyq áserdi eskerý mańyzdy.

«Joǵary synypty magıstral salynǵan jerde ekonomıkalyq belsendilik múldem basqa. Nege ekeni belgisiz, osy jol boıynda 50 janarmaı quıý beketi, 100 kafe salynǵanyn eskermeıdi. Bul halyqty jumyspen qamtýǵa, tólen­gen salyqtar jáne ekonomı­kalyq ósimge ákeledi. Mundaı ınfraqu­rylymdyq jobalarǵa ınvestısııa salynbasa, onda, árıne, damý da bolmaıdy. Sondyqtan bizdiń oıy­myzsha, josparly jumsalatyn qaryzdar ekonomıkalyq damý­ǵa aıtar­lyqtaı áser etedi. Biz qarajat­ty qandaı jobalarǵa jumsaý kerek­tigin muqııat qaraı­myz», dep atap ótti Premer-mınıstr.

Senatorlar Respýblıkalyq bıýd­jet týraly zańdy talqylaý kezin­de óńirlerdiń damýyna odan ári jár­demdesý úshin qosymsha qara­jat bólý týraly sheshim qabyl­dady. Atap aıtqanda, depýtattar jylýmen jabdyqtaý júıelerin qarjylandyrýdy 37,9 mlrd teńgege deıin ulǵaıtýdy usyndy. Onyń ishinde 2026 jyly 9,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Jylý, elektr energetıkasyn damytýǵa jumsalatyn shyǵyndar 7,7 mlrd teńgeni quras­a, onyń 4,7 mlrd kelesi jyl­ǵa kózdelgen. Senatorlardyń usynys­taryna sáıkes 2026 jyly sý resýrs­tary­na jáne gaz tasymaldaý júıe­sin damy­týǵa jumsalatyn shyǵys­tar­dyń jalpy kólemi de ósedi. Bul soma tıisinshe 2,3 mlrd teńge jáne 5,5 mlrd teńgege teń bolmaq. Osy kezeńde jaǵalaýdy nyǵaıtý ju­mys­taryna – 2,2 mlrd teńge, al óner­kásip salalarynyń damýyna jár­demdesýge 1,5 mlrd teńge bólindi.

Sondaı-aq Senat depýtattary respýblıkalyq bıýdjetti talqylaý barysynda Úkimet músheleriniń nazaryn ózekti máselelerge aýdardy. Olar jalpy ekonomıkalyq sıpattaǵy máselelerdi sheshýdiń mańyzyna, aýyldardy damytý­ǵa, azamattardyń ál-aýqatyn art­tyrýǵa jáne óńirlerdiń áleýe­tin neǵurlym tolyq iske asyrýǵa qatysty mindet­terdi qamtıdy. Osyǵan baılanysty M.Áshimbaev atalǵan bastamalardy tıimdi iske asyrý úshin barlyq múd­deli taraptyń ózara tyǵyz jumys isteý qajet ekenin tilge tıek etti.

Osylaısha, kún tártibine shyǵarylǵan máselelerdi qaraý nátıjesinde senatorlar eki zańdy da konseptýaldy túrde qoldady. Alaıda olarǵa birqatar ózgeris engizip, zańdardy óz túzetýlerimen Májiliske qaıtardy.