Álemdik ǵylymı jańalyqtyń avtory

AQSh-tyń eń kóne ǵylymı basy­lym­darynyń birinde jaryq kórgen «Qazirgi seleksııa ádisteri paıda bolǵanǵa deıingi myńdaǵan jyl boıyndaǵy ıtterdiń keń alýan túrliligi» atty eńbekti 40 uıymnan quralǵan halyqaralyq ǵylymı top ázirlegen. Zertteýshiler qataryna bizdiń arheo­logter, atap aıtqanda, Toraıǵyrov ýnı­versıtetiniń zertteýshileri – Vıktor Mers pen Ilıa Mers, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń zertteýshileri – Emma Ýsmanova, Vıktor Varfolomeev engen.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­liginiń taratqan aqparatyna súıensek, ǵylymı jumysta pleıstosen dáýirinen qazirgi ýaqytqa deıingi ártúrli geogra­fııalyq aımaqtardan jınalǵan materıaldar zerttelip, búginge deıingi eń keshendi nátıjeler usynyldy. Zertteýdi Ulybrıtanııadaǵy Ekseter ýnıversıteti men Fransııanyń Ulttyq ǵylymı zertteýler ortalyǵy úı­lestirdi. Jumys 2012 jyly bas­talyp, sońǵy 50 myń jylda ómir súrgen ıtter men qasqyrlardyń 643 zamanaýı jáne arheologııalyq bas súıegi taldandy. 600-den astam ejelgi jáne qazirgi zamanǵy úlgilerdi 3D-skanerleý nátıjesinde golosenniń bastapqy kezeńindegi ıtterdiń pishin­dik ártúrliligi búgingi deńgeımen salys­tyrýǵa bolatyny anyqtaldy. Bul qazir­gi ıt tuqymdaryna tán kóptegen morfo­logııalyq aıyrmashylyqtyń tereń, ejelgi tamyry bar ekenin, olardyń úı janýaryna aınalǵannan keıin kóp uzamaı paıda bolǵanyn kórsetedi.

Zertteý barysynda ǵalymdar ıtterdiń qazirgi kezdegideı túrishilik ártúrliliktiń qashan paıda bolǵanyn anyqtady. Súıek pishinin taldaýdyń zamanaýı ádisterin qoldana otyryp, ondaǵan myń jyl burynǵy arheologııalyq úlgiler arasynda jeke morfologııalyq formalardyń qalyptasýyn qadaǵalady. Nátıjelerge sáıkes, ıtterdiń kólemi men pishini boıynsha jiktelýi keminde 11 000 jyl buryn bastalǵan. Mezolıt pen neolıt dáýirlerinde ıtter pishi­ni men mólsheriniń keń spektrin kórsetti. Bul olardyń alǵashqy adam qaýymdastyqtaryndaǵy ártúrli rólde­rin (ańshylyq, mal baǵý, seriktestik qyzmetterin) aıqyndaıdy. Osy kezeńnen keıin morfologııalyq varıasııalar qarqyndy kóbeıip, belgili tuqymdardyń qalyptasýyna jol ashty.

Zertteý nátıjeleri XIX ǵasyrdaǵy seleksııa ádisterimen ǵana ıtterdiń al­ýan túr­liligi qalyptasty degen dástúrli gıpotezalardy teriske shyǵarady. Úı ıtteriniń bas súıegi pishini men kólemindegi aıyrmashylyqtar qas­qyrlardan bólingennen keıin-aq myńdaǵan jyl buryn bolǵany dálel­den­di. Sonymen qatar pleıs­tosenniń sońǵy kezeńine jatatyn úlgilerde úı janýarlaryna tán morfologııa áli baıqalmaǵan, bul alǵashqy ıtterdiń paıda bolý úderisiniń kúrdeliligin kór­setedi.