Suhbat • 02 Jeltoqsan, 2025

Djelal Cheken: Qazaqstanda ǵylymǵa umtylys erekshe

60 ret
kórsetildi
7 mın
oqý úshin

Elimizdegi kóptegen joǵary oqý oryndary sheteldik tańdaýly ýnıversıtettermen birlesip, aýqymdy oqý jobalaryn júzege asyryp keledi. Solardyń biri – M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıteti. Atalǵan bilim ordasy AQSh-tyń Arızona ýnıversıtetimen yntymaqtastyq ornatyp, qos dıplomdyq jobany birlese júrgizýge kelisim jasaǵan. Bizdi qyzyqtyrǵany – sheteldik ýnıversıtetterdegi bilikti mamandardyń elimizge kelip, dáris oqýy. Olar neni baıqady, qandaı jobalarmen jumys istep júr degen saýaldar týatyny ras. Sol sebepti biz M.Qozybaev ýnıversıtetiniń halyqaralyq professory Djelal Chekendi áńgimege tarttyq.

Djelal Cheken: Qazaqstanda ǵylymǵa umtylys erekshe

– Ǵylymı zertteý jumysyńyzdy Qazaqstanda jalǵastyrýǵa ne túrtki boldy?

– Shynymdy aıtsam, Qazaqstanǵa alǵashqy saparym kezdeısoq boldy. Sol kezde jumys ornymdaǵy biraz qıyndyqqa qatysty sharshap júr edim. Osy kezde Qozybaev ýnıversıtetimen yntymaqtastyq týraly resmı habarlandyrýdy kórip qaldym. Ýnıversıtettegi áriptestermen baılanysyp, bir aılyq baǵdarlamaǵa qosyldym. Osy aralyqta ýaqytym óte maǵynaly ótti. Qala da, jumys ortasy da tynysh. Shabyttanyp eńbek ettim. Oqý orny rektory men qyzmetkerler qoldaý kórsetip, jyly qabyldady. Ásirese Qozybaev ýnıversıtetiniń Arızona ýnıversıtetimen birge júzege asyryp jatqan qos dıplomdyq baǵdarlamasy – jańashyldyq pen halyqaralyq yntymaqtastyqqa baǵyttalǵany qýantty. Bul oqý orny tarapynan ǵylymı zertteý­ler men jobalardy damytýǵa erekshe yntalandyrý bar ekenin de baıqadym. Sondaı-aq Qozybaev ýnıversıtetiniń oqý-bilim týraly jos­parymen ǵylymı jáne kásibı maqsatym óte jaqyn ekenin túsindim. Sóıtip, prorektorlardyń biri maǵan osynda qyzmetke ornalasý týraly usynys jasady. Sodan beri osyndaǵy bar múmkindikti paıdalanyp, qulshyna jumys istep júrmin.

– Bizdiń elimizdegi sıfrlyq ınnovasııalar men «IoT» zertteýleriniń qazirgi deńgeıi qalaı?

– Qazaqstan boıynsha júrgizilip jatqan barlyq zertteý men bastamalardan tolyq habardarmyn dep aıta almaımyn. Biraq ýnıversıtet deńgeıinde baıqaǵanymdy aıtamyn. Joǵary oqý ornynda osy baǵytta jumys isteıtin birneshe ǵylymı toppen birlesken jobalarmen jumys isteý múmkindigi boldy. Qazir men «IoT» ınfraqurylymyn ázirleý jáne engizýge baǵyttalǵan jobamen jumys istep jatyrmyn. Bul maǵan zertteý men qoldanbaly tájirıbeniń qatar damyp jatqanyn óz kózimmen kórýge múmkindik beredi. Sonymen qatar «AlSane» baǵdarlamasy týraly estidim – bul óte aýqymdy ulttyq bastama.

– Shetelden kelgen maman retinde munda zertteý júrgizýdiń qandaı ar­tyq­­­shylyǵyn baıqadyńyz? Sony­­men birge qandaı qıyndyqqa kezdes­tińiz?

 – Zertteý júr­gizýdiń eń úl­ken artyq­shy­ly­ǵy – tynysh ári shabyttandyratyn orta. Qala óte jaıly, al ýnıversıtette rek­tordan bastap árip­tester men qyz­met­kerlerge deıin – barlyǵy qol­daý kórsetip, jyly qarsy ala­dy. Ǵy­­lymı zert­teýler men jobalardy da­my­týǵa ınstıtý­sıo­naldyq qol­daý­dyń myqty bolýy ónimdilik pen yntymaq­tastyqqa óte jaqsy jaǵdaı jasaıdy. Al qıyndyqqa kelsek, shet­eldik zertteýshi retinde jobalar­da menedjer bolý múmkindiginiń joqtyǵy belgili bir shekteý týǵyzady. Sondaı-aq keıbir áriptesterdiń jobalyq qarjylandyrýǵa ótinish berýge qulyqsyz ekenin baı­qadym. Sebebi onyń barysy kúrdeli kórinedi. Eger osy ákimshilik kedergiler jeńildetilse, zertteý ekojúıesi men halyqaralyq yntymaqtastyq odan ári kúsheıe túser edi.

– Qazaq stýdentteriniń ǵylymǵa daıyndyǵy týraly ne aıtasyz?

– Aldymen aıtarym, meniń stýdent­terim oqýǵa óte yntaly. Keıbireýleri biz ótetin taqyryptarǵa shyn qyzyǵýshylyq tanytady – bul oqytý men akademııalyq jetekshilikti aıtarlyqtaı jeńildetedi. Baqylaǵanym, stýdentterdiń shamamen 15 paıyzy óz salasynda tereń maman bolýǵa joǵary qabiletke ıe. Taǵy 50 paıyzy da jaqsy áleýet kórsetedi, durys baǵyt-baǵdar men yntalandyrý bolsa jetkilikti. Jalpy alǵanda, stýdentter tárbıeli, keri baılanysqa ashyq jáne belsendi túrde oqysa, joǵary akademııalyq nátıjelerge jete alatyny sózsiz.

– Symsyz jeliler men «IoT» tehnologııalaryna qyzyǵýshy­lyǵy­ńyz qalaı bastaldy?

– Mektep kezinen beri elektronıka men baǵdarlamalaýǵa erekshe qyzyǵýshylyq tanyttym. Bakalavrıatty aıaqtaǵan soń, ýnıversıtette ǵylymı assıstent bolyp jumys istedim ári magıstrlik tezısim aıasynda ýnıversıtettiń elektrondy oqý júıesin (LMS) ázirledim. Keıinnen ǵylymı jetekshim symsyz jeliler salasynyń mamany bol­ǵandyqtan, meniń PhD zertteýim osy baǵytqa arnaldy. Dıssertasııamda teorııalyq úlgini praktıkalyq iske asyrýmen biriktirip, tómen deńgeıli baǵdarlamalaý tilin qoldandym. Men árdaıym zertteýlerimdi naqty ómirge qoldanýǵa, shynaıy máselelerdi sheshýge baǵyttaýdy unatamyn. Sol jyldary «IoT» jańa paıda bolyp jatqan edi – bul teorııalyq zertteýlerdi fızı­kalyq álemmen ushtastyrýǵa tamasha múmkindik berdi. Osylaısha, «IoT» salasyna qyzyǵýshylyǵym bastaldy. Sodan beri akademııalyq, óndiristik salalarda kóptegen «IoT» jobalaryna qatysyp kelemin.

– Ǵylymı jolyńyz ózgeriske toly bolǵan syńaıly. Bizdiń eldegi qazirgi zertteýlerińiz qandaı baǵytta?

– Zertteýim negizinen kompıýterlik jeliler men baǵdarlamalyq jasaqtamaǵa baǵyttaldy. Magıstratýrada oqyp júr­gende, ýnıversıtettiń elektrondy oqý júıe­sin jasaǵanym veb-júıeler men arhıtektýra qurý qabiletimdi kúsheıtti. PhD-de jumys istegende, symsyz jelilerdiń tıimdi baılanys me­ha­nızm­­­­de­rin zert­­tedim. Ýaqyt óte kele «IoT» damyǵan saıyn, sensorlardan túsetin úlken málimetterdi óń­deýge arnalǵan aýqymdy veb-arhı­tek­týralar, strı­mıng, derekterdi taldaý baǵyttaryna kóńil bóldim. Qazirgi jobalarymda osy tájirıbelerimdi qol­­danyp, «IoT» júıeleri arqyly sıfr­lyq transformasııa sheshimdermen turaqty orta qalyptastyrýǵa qoldaný­da­myn. Osy evolıýsııa teorııalyq bilimdi naqty, derekke negizdelgen sheshimdermen biriktirýge jol ashady.

– Bizdiń ǵylymı áleýetimiz qaı deń­geıde dep oılaısyz?

– Bul eldegi ǵylymı áleýetti art­ty­­­rýǵa baǵyttalǵan barlyq bastama men strategııalardy tolyq bilmeımin. Biraq bir baıqaǵanym – ýnıversıtetter de, memlekettik mekemeler de ǵylymı deńgeıin damytýǵa óte yntaly. Árıne, mundaı nátıjege birden jetý múmkin emes. Bul muqııat josparlaý men turaqty eńbekti talap etedi. Jaqsy stra­tegııa da qajet ekeni shyndyq. Ony sapaly bilimmen, yntalandyrýmen, jabdyqtalǵan zerthanalarmen, jetkilikti qarjylandyrýmen jáne zertteýshilerdiń áleýetin arttyrýmen qamtamasyz etý kerek. Sonymen qatar basqa elderdiń tabysty tájirıbesin óz jaǵdaıyna beıimdep qoldaný da ǵylymı nátıjelerdi jyldam damytýǵa kómektesedi.

 

Áńgimelesken –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan» 

Sońǵy jańalyqtar