Búginde elimizdiń ǵylymy men bilimi zaman talabyna saı jańaryp, qarqyn ala tústi. Jas urpaq eń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda bilim alyp, túrli salanyń damýyna úles qosyp keledi. Bul – táýelsizdiktiń naqty nátıjesi, el bolashaǵyna salynǵan berik negiz.
Bir jaǵynan, jyldar boıy qalyptasqan artyq shúkirshilik, pendeshilik ádet, ashkózdik sııaqty qasıetter, ekinshi jaǵynan, noqtaǵa úırengen maldaı jýastyq, aınalaǵa – kórshilerimizge jaltaqtaı qaraý sekildi minezder áli de túrli sebeptermen erkin qımyldaýymyzǵa belgili bir shekteý bolyp otyrǵanyn da moıyndaýymyz kerek.
Keń-baıtaq jerimiz bar, jer qoınaýy qazynaǵa toly. Halqymyz da kóp emes. Osyndaı múmkindikterdi kórip, «Nege biz budan da jaqsy ómir súrmeımiz? Nege keıbir arab elderindegideı deńgeıge kóterile almadyq?», dep saýal qoıatyndar tabylady. Bul – oryndy suraq.
Jyldam damyp, baıyǵan elder eń birinshi óz ómirin qajetti zańdarmen qamtamasyz etip, sol zańǵa túgeldeı baǵynyp ómir súre alǵan halyqtyń arqasynda órkendedi. Ekinshiden, mundaı elderdiń basynda geosaıası múmkindikterdi tereń eskerip, ony tıimdi baǵytta ustaı bilgen, ózge memlekettermen baılanysty tek halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin paıdalanǵan basshylary boldy. Úshinshiden, óskeleń urpaqty jan-jaqty bilim alyp, tilderdi meńgerip, ozyq ǵylymǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn, óz eliniń shynaıy patrıoty bolyp qalyptasýyna erekshe kóńil bólingen. О́tkenge syn kózben qaraýmen qatar, egemendiktiń eń qıyn kezeńderinen ótip kele jatqanymyzdy da tereńirek túsinsek eken deımin.
Bizde qazir joǵarydaǵy úsh baǵytqa múmkindik bar ma? Iá, bar. Qalǵany – óz qolymyzda. Birinshi baǵyt barlyq máseleni qamtıdy. Ekinshi baǵyt boıynsha álemdik deńgeıde moıyndalǵan tájirıbeli saıasatker, elge jańa serpin berip otyrǵan basshymyz bar. Úshinshi baǵyt – bizdiń bolashaǵymyz.
Az-kem jetistigimizge maqtanbaı, mejemizdi jáne talǵamymyzdy árqashan bıik ustaýǵa talpynýymyz qajet. Tilimizdi ǵana emes, dinimizdi de syılap, qasterleı bilýimiz kerek. Alaıda keıbir jaǵdaılar, hanafı mázhabynda joq aǵymdarǵa eliktep, qyzdarymyzdyń bet-beınesin búrkep qara jamylýy, uldarymyzdyń bilim alýdan góri jat qylyqtarǵa beıim bolýy kóńil qynjyltady. Kóp jyl boıy soltústiktegi kórshi elderge eliktep, musylmandyqtan alystap qalǵanymyz ras, endi qaıtadan qazaqqa jat ásireńkilikti, jaman ádetterdi qoısaq eken.
Juma kúnderi órimdeı jastardyń meshittiń mańyna syımaı júrgenin kórgende olardyń jumysy men sabaǵy qaıda eken dep oılaısyń. Tipti keıbiri mektep oqýshylary ekenin de baıqaýǵa bolady.
Dinge qurmetpen qaraımyn. Men – musylmansha joǵary bilim alǵan, meshit ustap, Quran úırengen moldanyń nemeresimin. Sonaý 80-jyldary arab elderiniń birinde biraz jyl qyzmet istep, azdap tilin de meńgergenmin. Sol eldiń halqy negizinen biregeı, ádettegideı kıinedi. Al bizdiń qyz-kelinshekterimiz, kerisinshe, halqymyzda buryn-sońdy bolmaǵan, kózge jat, bet jaýyp, bas orap, túri de túsi de úılespeıtin kıimderdi jıi kıetin bolyp barady. Bul kórinis oılantady, dástúr men qazirgi zaman sániniń arasynda kúrdeli shekara baryn túsinesiń. Osylardy kórgende «Atyń shyqpasa jer órte» degen maqal oıǵa orala beredi. Jastarymyzdy dúmshe dinshildik pen dinı radıkalızmnen tek jan-jaqty bilim saqtap qala alady dep esepteımin.
Til joıylsa, ult ta joıylady. Ulty joq memlekette tereń tamyrly tarıh ta bolmaıdy. Qaı memlekettiń de negizi – halqy men memlekettik tili. Kóp etnosty memleketterde sol ulttyń tili men mádenıetine qoldaý kórsetilmese, olar álsireıdi. Aldymen aty-jónderi saqtalady, keıin tili men mádenıeti, dini álsireıdi, al sońynda ult tek atyn ǵana saqtap, aqyrynda joıylady.
Biz – óz dinimiz ben tilimizge ǵana emes, barlyq otandastarymyzǵa jaǵdaı jasap otyrǵan elmiz. Qazir kóptegen jastarymyz úsh, tipti odan da kóp tilderdi ıgergen. Ana tilimizdi, ıaǵnı memlekettik tildi tolyq meńgermegen jastarǵa ata-anasy men ortasy qoldaý kórsetse, shetel tilin ıgergen adam úshin ortaq tildi meńgerý qıyndyq týdyrmaıdy.
Bir kezde Reseıde keıbir adamdar fransýz tilinde sóılegendi maqtan tutatyn. Qazir bizde de orys tilinde sóılegendi dáreje kóretinder bar. Qazaqstan halqynyń basym bóligi orys tilin biledi, bul da – bir baılyǵymyz. Degenmen aldymen ózińdi, ultyńdy, tilińdi syılaı bilýimiz kerek. Qazaqtar qazaqpen óz tilinde sóılesetin ýaqyt boldy.
Bilimdi, eńbekqor, otansúıgish ultjandy jastardy tárbıeleý el bolashaǵy úshin asa mańyzdy. Jastar osy qasıetterge ıe bolý úshin ǵalamtordan alǵan biliminen bólek, ǵylymı, ádebı, tarıhı jáne mádenı salalardaǵy kitaptardy da paıdalaný kerektigin túsinýge tıis. Tek jan-jaqty damyǵan adam ózine de, ortaǵa da, otanǵa da tıimdi jáne paıdaly qyzmet kórsete alady.
Bir qýanyshty jaıt – búgingi jastar bilimge qushtar ári belsendi. Kóbi jańa zaman talaptaryna saı oılaı biledi jáne «úkimet maǵan ne beredi?» dep qol qýsyryp otyrǵan joq. О́skeleń urpaq jeke kásipkerlikke beıim, jańa tehnologııalar men tehnıkany tez meńgeredi. Mamandyq tańdaýda da eleýli ózgeris baıqalady: jastar zamanaýı suranysqa ıe, bolashaǵy zor mamandyqtarǵa bet buryp jatyr.
Prezıdentimiz jarııalaǵan «Jańa Qazaqstan» ıdeıasy jastarǵa qoǵam ómiriniń barlyq salasynda buryn-sońdy bolmaǵan múmkindikter ashyp otyr. Osy oraıda aıta keteıin, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń ótken aıda jasaǵan mańyzdy halyqaralyq issaparlary Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy bedelin aıqyndap berdi. AQSh basshysy Donald Tramptyń shaqyrýymen Vashıngtonǵa sapary barysynda Qasym-Jomart Kemelulyna kórsetilgen joǵary qurmet Qazaqstan Prezıdentiniń halyqaralyq arenadaǵy rólin aıqyndaıdy. Sol saparda birneshe mıllıard dollar kólemindegi strategııalyq kelisimderge qol qoıylyp, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qatynastar jańa strategııalyq deńgeıge kóterildi. Amerıkadan oralǵannan keıin Qasym-Jomart Toqaev Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń shaqyrýymen Máskeýge memlekettik saparmen baryp qaıtty. Qudaı qosqan kórshilerimizdiń Qasym-Jomart Kemelulyna kórsetken dostyq jyly yqylasyn aqparat quraldary jarysa jazdy, kórsetti. О́zbekstan, Qyrǵyzstanǵa barǵan saparlarynda da elder arasynda ekonomıkalyq ıntegrasııany nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Memleket basshysynyń san qyrly yntymaqtastyqty damytýdy kózdeıtin, parasatty jáne batyl saıasatyn joǵary baǵalap, qoldaýymyz qajet.
Endigi maqsat – osy múmkindikterdi utymdy jáne tıimdi paıdalanyp, Jańa Qazaqstannyń irgetasyn qalaýǵa baǵyttalǵan jańa qoǵamdyq sanany qalyptastyrý. «Bizdiń tarıh – bul da bir qalyń tarıh, oqýlyǵy áli jup-juqa biraq taǵy», dep áıgili Qadyr Myrza Áli aqyn aıtqandaı, jazylmaǵan, jazylǵany oqylmaǵan, burmalanǵan, tipti qurdymǵa ketip bara jatqan tarıhymyzdyń tereń ekenin, tarıhı aqıqatty óskeleń urpaq bilýi kerek. «Biz qazaqpyz» atty óleńimdegi:
«Tarıhymyz tereńnen bastalatyn,
Jalǵasty, kezi bitip bos qalatyn.
Jetemiz áli talaı belesterge,
Biz qazaqpyz, qazaqpyz, saspa, halqym!»
degen joldar osyndaı oıdan týǵan edi.
Jastarymyz álem ádebıetiniń ozyq úlgilerin oqyp qana qoımaı, ózimizdiń ádebıetimizben de sýsyndasa, ózine jáne ómirge qajet rýhanı baılyqqa qol jetkizer edi. Bul jerde qalamgerlerimizdiń aılar, tipti jyldar boıy otyryp jazǵan eńbekterin keıde jarııalaýǵa kómek izdep, qysylyp qalatyny da – oılandyratyn jaǵdaı. Mundaı qıyndyq mádenıet salasynda da áli az emes, al olardyń sheshimderi – ýaqyt enshisinde.
Aty bar da zaty joq kúıde bolǵan Ǵylym akademııasynyń qaıtadan óz ornyna oralýy kóńil qýantady. Qazaqtyń birtýar azamaty Qanysh Imantaıuly qurǵan ǵylymnyń qarashańyraǵynan halyqtyń kúteri kóp.
Munyń bári meniń jeke pikirim ǵana. Sóz sońynda aıtarym, qazaqta «Bireý kelip, bireýdiń qazanyna as salmaıdy» degen maǵynaly sóz bar. Ár adam, ásirese óskeleń urpaq, óz baqytyn aldymen ózi izdeýge tıis. О́z elimizde, óz jerimizde ómir súrip otyrǵan, múmkindigi mol halyqpyz. Biz baqyttymyz!
Baqtyqoja IZMUHAMBETOV,
Qazaqstannyń Eńbek Eri, Májilis depýtaty,
«Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Ortalyq keńesiniń tóraǵasy
