– Berik Noǵaıuly, joǵary qadaǵalaý, jalpy prokýratýra júıesindegi jańashyldyq týraly aıtyp ótseńiz. Qazirgi syn-qaterlerdiń óskenine qaraı prokýratýra da óz qadaǵalaý tetikterin jetildirip otyrǵanyn kórip otyrmyz.
– Iá, rasynda da, búgingi transformasııalyq úderister qoǵam ómiriniń barlyq salasyn qamtyp otyr. О́zgeristerdiń basty maqsaty – azamattardyń áleýmettik ál-aýqaty, jeke qaýipsizdigi jáne quqyqtarynyń qorǵalýyn, sondaı-aq olardyń múlkiniń saqtalýyn qamtamasyz etý. Bul úderisterdiń ıdeologııalyq negizi – Prezıdent jarııalaǵan «Zań men tártip» tujyrymy. Bul qaǵıdat qoǵamdyq quqyqtyq sanany jańartýdyń negizi bola otyryp, halyqtyń jan-jaqty qoldaýyna ıe.
Maýsym aıynda quqyq qorǵaý organdarynyń keńeıtilgen alqa otyrysynda Memleket basshysy osy ıdeologemany ilgeriletýdiń mańyzdylyǵyn atap ótip, quqyq qorǵaý júıesin jetildirý qajettiligine nazar aýdardy. Bul tezıs Prezıdenttiń qarasha aıyndaǵy Jarlyǵynda jalǵasyn tapty. Onda «Zań men tártip» qaǵıdaty sottar men quqyq qorǵaý qurylymdarynyń tıimdi jumysy, sıfrlyq tehnologııalar men jasandy ıntellektti engizý arqyly quqyq qoldaný tájirıbesin jetildirý, halyqtyń quqyq qorǵaý júıesine degen senim deńgeıin arttyrý arqyly júzege asyrylady.
Osy maqsatta prokýratýranyń qyzmet formaty qaıta paıymdalyp, adamǵa baǵdarlaný jáne ýaqtyly is-qımyl jasaýǵa basa nazar aýdarylady. Adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary eń joǵary konstıtýsııalyq qundylyqtary bolyp sanalatyndyqtan, servıstik tásildi jaqsartý maqsatynda qadaǵalaý fýnksııalary jetildirilip, IT sheshimder engizilip jatyr.
– Qadaǵalaý qyzmetinde «adamǵa baǵdarlanǵan» jáne servıstik tásil qalaı kórinis tabatynyn aıtyp ótseńiz?
– Adamǵa baǵdarlanǵandyq – zańdylyqty qamtamasyz etýdiń negizgi baǵyty jáne qadaǵalaý qyzmetiniń basty ólshemi. Bul qaǵıda Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik basqarýdy damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynan
týyndaıdy. «Adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» bul Prezıdenttiń berik ustanymy jáne barlyq memlekettik organǵa qoıyp otyrǵan talaby.
Qadaǵalaý qyzmetiniń basty kórsetkishi – azamattar múddesiniń qorǵalýy jáne jumystyń nátıjeli bolýy. Sondyqtan áleýmettik sala, eńbek, turǵyn úı, densaýlyq saqtaý, ekologııa jáne ózge de salalarda azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa aıryqsha mán beriledi jáne ártúrli sebeppen quqyqtaryn óz betinshe qorǵaı almaıtyn adamdarda prokýratýranyń basty nazarynda. Mysaly, bıyl prokýrorlardyń kúshimen 2 mlrd teńgeden asa jalaqy boryshy óndirilip alyndy.
Ártúrli salada balalardyń quqyqtaryn qorǵaý basymdylyqqa ıe. Balalardyń alımentti ýaqtyly alýy erekshe baqylaýda. Bıyl prokýrorlardyń aralasýymen 15 mlrd teńgeden asa alıment boryshy óndirildi. Jumyspen qamtý mekemeleri men kásipkerlerdiń kúshimen jumyssyz 8 myńnan asa alıment tóleýshi jumysqa ornalastyryldy. Prokýrorlar 2 myń balalar úıi tárbıelenýshisiniń turǵyn úıge quqyqtaryn qalpyna keltirdi, olardyń 675-si baspanaly boldy.
Prokýrorlar qylmystyq proseske qatań baqylaý jasaıdy, óıtkeni azamattar osy másele boıynsha jıi shaǵymdanady. Prokýror sotqa deıingi tergep-tekserý organdarynyń negizgi prosestik sheshimderin bekite otyryp, mán-jaıǵa jáne jınalǵan dáleldemelerge aıyptaıtyn da, aqtaıtyn da baǵa beredi. Eger qylmys quramy bolmasa nemese adamnyń kinásin dáleldeıtin aıǵaqtar jetkiliksiz bolsa, qylmystyq qýdalaýdy tergeýdiń bastapqy kezeńinde-aq toqtatady. Orta eseppen jyl saıyn tergep-tekseriletin qylmystyq istiń 35–40%-y toqtatylady. Tek keıingi bes jylda prokýrorlar 14 myńnan asa adamǵa qatysty negizsiz qylmystyq qýdalaýdyń jolyn kesti. Engizilgen narazylyq boıynsha 868 adamǵa qatysty sot úkimderi men qaýlylary zańǵa sáıkestendirildi, 134 sottalǵan adamnyń jaǵdaıy jaqsartyldy, olardyń jazasy, onyń túri men merzimi jeńildetildi.
Prokýrorlardyń bastamasymen qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerinde jańa óndirister ashylyp, jumys oryndary qurylyp, jalaqy tólenip jatyr. Bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń 65%-dan astamy eńbekpen qamtylǵan, medısınalyq kómek, bilim sapasy jaqsara tústi.
Bizdiń bastamamyzben «Eńbek» respýblıkalyq memlekettik jáne jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń qatysýymen konsorsıým quryldy. Úılestirý jumystarymen probasııalyq baqylaýda turǵan, sondaı-aq qylmystyq-atqarý mekemelerinen bosatylǵan 3 myńnan asa adam jumyspen qamtamasyz etildi, al 44 adamǵa óz isin ashý úshin óteýsiz granttar berildi.
– Prokýratýra organdary ınvestorlardy qorǵaý úshin aýqymdy jumys atqarady. Bıznesti qorǵaý úshin jalpy ne istelip jatyr?
– Zańdy kásipkerlikti qoldaý, onyń ishinde ınvestorlardy qorǵaý ekonomıkanyń damýyna qosymsha serpin beredi. Prokýrorlardyń mindeti – bıznes úshin qolaıly quqyqtyq jaǵdaı jasaý, memlekettik organdar men monopolıster tarapynan bolýy múmkin zań buzýshylyqtardyń aldyn alý.
Investorlarǵa quqyqtyq qoldaýdy kúsheıtý maqsatynda zań júzinde prokýrorlyq súzgi engizildi. Endi birde-bir memlekettik organnyń prokýrormen kelispeı, ınvestordy tekserýge, ákimshilik jaýaptylyqqa tartýǵa, qyzmetin toqtatýǵa, lısenzııalardy keri qaıtarýǵa, kelisimsharttardy birjaqty buzýǵa nemese sotqa talap qoıýǵa quqyǵy joq. Bul sharalar ınvestorlar men memlekettik organdar arasyndaǵy daýlardy úsh esege qysqarýǵa múmkindik berdi.
Prokýrorlardyń ınvestısııalyq jobalardy súıemeldeýi 3 trln teńgege 200-den asa jobany iske qosýǵa, 15 myńnan asa jumys ornyn qurýǵa múmkindik berdi. Máselen, prokýratýra organdarynyń arqasynda Ulytaý óńirindegi temir-marganes ken ornyna 1,4 mln dollar ınvestısııa salǵan sheteldik ınvestordyń menshik quqyǵy qalpyna keltirilip, múlkin zańsyz ıemdengen adamdarǵa qatysty qylmystyq is sotqa joldandy.
Mańǵystaý oblysynyń prokýratýrasy «Aktau Mall» JShS-ǵa ınvestısııalyq nysandaryn qala ınfraqurylymyna qosýdy jedeldetýge yqpal etti. Kompanııanyń ınvestısııa kólemi – 20 mlrd teńge, 1 500 jumys orny ashyldy.
Abaı oblysynda prokýratýranyń qoldaýymen «DiNur» JShS ınvestoryna kúnbaǵys maıyn óndiretin zaýyt salý jobasyn júzege asyrýǵa jer ýchaskesi berildi. Shyǵys Qazaqstan oblysynda Bas kólik prokýratýrasynyń aralasýynan keıin «Vostokmashzavod» AQ vagondardyń bos turǵany úshin zańsyz eseptelgen 3,9 mlrd teńge tólemnen bosatyldy.
Búginde prokýrorlar 76 trln teńgeden asa ınvestısııa salǵan 2 myńǵa jýyq ınvestordy súıemeldep otyr. Bul jumysqa Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha qurylatyn Investorlardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıtet qosymsha serpin beredi.
Kásipkerlikti damytý azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, jumys oryndaryn quryp, jumyssyzdyqty azaıtýǵa yqpal etetinin, bul óz kezeginde eldegi krımınogendik jaǵdaıdyń jaqsarýyna oń áserin tıgizetinin taǵy da atap ótkim keledi. Bıyl qylmystyq quqyqbuzýshylyq 9%-ǵa, onyń ishinde asa aýyr qylmys 62%-ǵa tómendedi, kóshe qylmysy 8%-ǵa kemidi. Kásipkerlerdi qylmystyq prosesterge tartý jaǵdaıy da túbegeıli azaıdy: mysaly, 2021 jyly 1,5 myńnan asa is tirkelse, bıyl nebári 231 is tirkeldi. Jalpy, prokýrorlar 140 myń kásipkerdiń quqyǵyn qorǵady.
– Zańsyz ıemdelingen aktıvterdi memleketke qaıtarý jumysy qandaı nátıje berdi?
– Búgingi tańda prokýratýra organdary zańsyz shyǵarylǵan 1,3 trln teńgeden asa somanyń aktıvterin qaıtarý boıynsha sharalar qabyldady. Jekelegen sýbektiler 5,2 trln teńgege 12 iri ınvestısııalyq jobany, sondaı-aq 120 mlrd teńgeden asa somaǵa 59 áleýmettik jobany iske asyryp jatyr.
Qaıtarylǵan aktıvter halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalady. Osy qarajat esebinen shamamen 480 mlrd teńgege 434 nysan salynyp jatyr. 180 medısınalyq nysan qurylysy shalǵaı aýyldardy shuǵyl medısınalyq kómekpen qamtamasyz etedi, 11 bilim uıymy men 5 sport kesheni óskeleń urpaqtyń damýyna jaǵdaı jasaıdy. 217 sýmen jabdyqtaý obektisin jańǵyrtý aýyl turǵyndaryn aýyzsýmen qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Pavlodar, Arqalyq jáne Balqash qalalaryndaǵy áýejaılardy qaıta salý osy óńir turǵyndarynyń júrip-turýy men týrıstik áleýetin arttyrady.
Qaıtarylǵan qarjy esebinen 108 áleýmettik nysan salynyp bitti. Onyń ishinde 25 feldsherlik-akýsherlik pýnkt, 15 medısınalyq pýnkt, 13 dárigerlik ambýlatorııa jáne 2 aýrýhana bar. Olardyń kópshiligi aýyldyq jerde ornalasqan.
– Prokýrorlar óz jumysynda qandaı jańa tehnologııany qoldanady?
– Álemde kıberqylmystyń ósý úrdisi baıqalady. Biz de oǵan qarsy kúresý maqsatynda sıfrlyq sheshimderdi belsendi engizip jatyrmyz. Ulttyq bank janyndaǵy Antıfrod ortalyǵy tıimdi jumys isteıdi. Onyń kómegimen kıberalaıaqtar azamattarymyzdan jymqyrmaq bolǵan 2,3 mlrd teńge buǵattaldy. Onyń ishinde 1,9 mlrd teńgeni aýdarýǵa jol berilmedi, al qylmyskerler men olardyń deldaldarynyń shotyna aýdarylǵan shamamen 500 mln teńge jábirlenýshilerge qaıtaryldy. 138 toptyń áreketine tosqaýyl qoıyldy. Olar ınternette derekter jınaý, adamdar tabý, baılanys quraldaryn satyp alý jáne tehnıkalyq qoldaý, urlanǵan qarajatty aýdarý men qolma-qol qarajatqa aıyrbastaý zańsyz áreketterimen aınalysqan. Bir mezgilde myńdaǵan azamatymyzǵa jappaı qońyraý shalatyn sim-box quraldary anyqtalyp jatyr. Bıyl osyndaı 100-den asa qurylǵy tárkilendi, ishinde shetel azamattary da bar quqyq buzýshylar ustaldy.
Prokýratýra «Qazaqtelekom» AQ-men birlese otyryp, Antıfrod-Call ortalyǵyn iske qosty. Onyń kómegimen 180 myńnan asa qońyraý buǵattaldy. Sheteldik áriptestermen birge 10 alaıaqtyq Call-ortalyqtyń qyzmeti toqtatyldy. Sıfrlyq sheshimder quqyq tártibin qamtamasyz etýdiń basqa baǵyttaryna da engizilip jatyr. Máselen, jazataıym adam ólimine ákelip soǵyp jatqan jol-kólik oqıǵalary úlken rezonans týdyryp otyr. Bundaı oqıǵalarǵa jasalǵan taldaý olardyń basty sebebi jol-kólik erejelerin jıi buzý, qaýipti jol ýchaskelerinde saqtyq sharalaryn saqtamaý, júrgizýshilerdiń sharshaýy, densaýlyqtyń jaramsyzdyǵy, oń rýldi nemese tehnıkalyq aqaýy bar kólikti zańsyz júrgizýinde ekenin kórsetti.
Jaqynda ótken úılestirý keńesinde barqatar sharalar qabyldadyq, zańnamany jetildire túsemiz. Jol polısııasy organdary men jol qozǵalysyna qatysýshylardy osyndaı jáne ózge de qaýipter týraly aldyn ala habarlaıtyn vedomstvoaralyq avtomattandyrylǵan júıe engizý josparlanýda.
Quqyq buzýshylyqtardyń ýaqtyly aldyn alý maqsatynda jasandy ıntellekt elementteri bar birqatar ınnovasııalyq júıeni engizdik. Sonyń biri – «Sıfrlyq qadaǵalaý» platformasy. Bul júıege memlekettik organdardyń bazalary, aqyldy beınekameralar jáne drondar qosylǵan.
Jasandy ıntellekt arqyly izdestirýde júrgen adamdardyń sıfrlyq izderin memlekettik shekaradan ótý, mekemelerden qyzmet alý kezinde, qoǵamdyq oryndarda beınebaqylaý kameralaryna túsip qalǵan kezde anyqtaýǵa bolady. Bıyl 5 myńǵa jýyq izdestirýde júrgen adam tabyldy. «Sıfrlyq qadaǵalaý» júıesi arqyly qylmystar, ákimshilik quqyqbuzýshylyqtar, penıtensıarlyq júıe jáne qadaǵalaýdyń basqa da salalarynda esepke alý-tirkeý tártibiniń saqtalýy zańdylyǵyn qamtamasyz etýde IT sheshimder keńinen engizilip jatyr.
Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıtetinde Qylmystyq qaýip-qaterdiń jáne qoǵamdyq qaýipsizdiktiń táýekelderin boljaý ortalyǵy quryldy. Ortalyq jýyrda avtokólik júrgizýshilerine aıyppuldy jeleý etip jiberilgen jalǵan habarlamalar túrindegi yqtımal fıshıngtik shabýyldardy aldyn ala anyqtap, eskertken edi. Keıin bul derek rastaldy. Sondaı-aq komıtette sıntetıkalyq esirtki óndirýde hımııalyq reagentterdi paıdalanýǵa jol bermeý úshin onyń jetkizilýine baqylaý jasaıtyn Targetıng ortalyǵy jumys isteıdi. Bul – AQSh jáne Eýropa elderiniń tájirıbesi boıynsha qurylǵan, hımııalyq prekýrsorlardyń ákelinýi, onyń ishki aınalym týraly derekterdi jınap, taldaıtyn, sıntetıkalyq jáne ózge de esirtkilerdiń zańsyz aınalymymen kúres salasyndaǵy úderisterdi anyqtaıtyn zamanaýı taldamalyq qurylym.
О́ńirlerde de prokýrorlar sıfrlyq jobalardy belsendi engizip jatyr. Buǵan kóptegen mysal keltirýge bolady. Jýyrda «H» paraqshamda Shymkent qalasy prokýratýrasynyń otandyq IT-mamandarmen birlesip jasaǵan esirtki satýshylardy anyqtaýǵa arnalǵan «Crypto Trace» jáne «ProkAi» ınnovasııalyq quraly týraly post jarııaladym. Bul júıelerdi elimizdiń barlyq óńirinde keńinen qoldanamyz.
Almaty oblysynyń prokýratýrasy «Kundelik» platformasynda oqýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý boıynsha profılaktıkalyq jumys júrgizip jatyr. Maqalalar men beınematerıaldar ornalastyryp, býllıngke, onyń ishinde kıberbýllıngke, zorlyq-zombylyqtyń ózge de túrlerine qarsy onlaın-vebınarlar ótkizedi. Platformadaǵy QR-kod arqyly oqýshylar tikeleı prokýratýraǵa júgine alady.
Kıberqaýipsizdik salasynda mamandar daıarlaý maqsatynda 2026 jyldan bastap Bas prokýratýranyń Quqyq qorǵaý organdary akademııasynda kıbertehnologııalar men jasandy ıntellekt kafedrasy, sıfrlyq krımınalıstıka jáne aqparattyq qaýipsizdik zerthanasy ashylady. Akademııanyń oqý úderisine aqparattyq qaýipsizdik negizderi, sıfrlyq krımınalıstıka, krıptovalıýtaǵa baılanysty qylmystardy tergep-tekserý baǵdarlamalary engizildi. 400-den asa quqyq qorǵaý qyzmetkeri «Kıber-ofıser» mamandyǵy boıynsha oqý kýrsynan ótti.
– Joǵary qadaǵalaý organynyń halyqpen tyǵyz baılanysta jumys isteýi kúnnen-kúnge artyp keledi. Jurtshylyqpen jumys barysynda qanshalyqty ashyqtyq bar?
– Prokýratýra organdarynyń qyzmetkerleri mass-medıada turaqty túrde suhbattar berip, áleýmettik jelilerde, azamattarmen kezdesýlerde halyqty tolǵandyratyn máseleler boıynsha túsindirý jumysyn júrgizedi. Osyndaı kommýnıkasııanyń bir túri – azamattardy jeke qabyldaý. Onda kóbine adamdar problemalyq máselelerimen jáne usynystarmen keledi. Bıyldyń ózinde jeke qabyldaýǵa 63 myńnan asa azamat keldi, basshylyq 42 myńnan asa adamdy qabyldady. Azamattardy qabyldaý ortalyqtaryna 20 myńnan asa adam júgindi.
Biz únemi oflaın-konsýltasııalar ótkizemiz. «Quqyqtyq dárihana» jobasy aıasynda prokýrorlar ártúrli másele boıynsha quqyqtyq kómek kórsetedi. Qazan aıynda 250 eldi mekende ádilet organdary jáne «Zakon.kz» quqyqtyq portalynyń ókilderimen birlesip 120 myńnan asa adam qamtylǵan «Halyqtyq zańger» aksııasyn ótkizdik. «Ashyq esik kúnderin» de júıeli túrde ótkizemiz. Ádette bundaı is-sharalarǵa 3–4 myńdaı adam keledi. Al «Kóshpeli qabyldaý» jobasy sheńberinde 14 myńnan asa adam quqyqtyq kómek aldy.
Qaraǵandy oblysynda mektep oqýshylary men stýdentter arasynda jastardyń quqyqtyq saýatyn arttyrýǵa, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan «Quqyq álippesi» jobasy iske asyrylyp jatyr. Osyndaı is-sharalardy jıi ótkizýge tyrysamyz. Bul qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi der kezinde bilip otyrýǵa septigin tıgizedi. Adamdar áleýmettik járdemaqyny, muragerlikke qujatty resimdeý máselesi sııaqty túrli problemamen júginedi. Keıde aqyldasý nemese tolǵandyryp júrgen máselesin aıtyp, moraldyq qoldaý alý úshin de keledi. Mundaı kabınetten tys jerde ótkiziletin keri baılanys halyqty alańdatatyn máselelerdi kórsetedi. Sonymen qatar azamattarǵa alaıaqtar men qarjy pıramıdalarynyń toryna túsip qalmaý, esirtkiniń qaýiptiligi týraly, balalardy býllıngten jáne áleýmettik jelilerdegi qaýipterden qorǵaý joldary týraly túsindiremiz. Mundaı sharalar azamattarǵa yńǵaıly ýaqytta, ádette, iri saýda ortalyqtarynda jáne adamdar kóp jınalatyn oryndarda ótkiziledi.
Nashaqorlyq pen esirtki bıznesine qarsy kúreske jurtshylyqty, ásirese jastardy belsendi tartyp otyrmyz. Belsendi jastar men otandyq kınematograf jáne estrada ókilderiniń qatysýymen «Nashaqorlyqqa jol joq» jobasy ótip jatyr. Eriktilermen jáne ákimdikterdiń kommýnaldyq qyzmetterimen birge «esirtki-graffıtteri óshiriledi.
Shyǵys Qazaqstan oblysynda prokýratýranyń bastamasymen esirtki quqyq buzýshylyǵy týraly habarlaǵan azamattardy yntalandyrý qory jumys isteıdi. Qazirgi tańda osyndaı 12 habarlama túsip, 3 kılogramǵa jýyq sıntetıkalyq esirtki tárkilendi, 12 kúdikti ustaldy. Habarlaǵandarǵa 3 mln teńge kóleminde syıaqy tólendi.
– Berik Noǵaıuly, áńgimemizdi qorytyndylaı kele, kásibı mereke qarsańynda qyzmetkerlerge qandaı tilek aıtar edińiz?
– Búginde Qazaqstan prokýratýrasy zańdylyqtyń saqtalýyna joǵary qadaǵalaýdy qamtamasyz etýdegi konstıtýsııalyq mıssııasyn abyroımen atqaryp keledi. Quqyq qorǵaý jáne ózge de memlekettik organdardyń «Zań men tártip» ıdeologemasyn ilgeriletýin úılestirýdegi barlyq kúsh-jigerimiz Ádiletti Qazaqstan qurý strategııalyq maqsatyna baǵyttalǵan.
Kásibı mereke qarsańynda prokýrorlarǵa, qyzmetkerlerge, ardagerlerimizge zańǵa qyzmet etýdegi adaldyǵy úshin alǵys bildirip, myqty densaýlyq, uzaq ǵumyr, otbasynyń amandyǵyn jáne jumysta tabys tileımin.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
