El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýdyń «100 naqty qadam» – Ult jospary áskerı sýdıalar qaýymdastyǵy tarapynan úlken qoldaý tapty. О́ıtkeni, Elbasy usynǵan «100 naqty qadam» – «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júıeli túrde júzege asyrýǵa, táýelsizdigimizdi jáne memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa, álemdik qarjylyq ekonomıkalyq daǵdarystan barynsha az zardappen shyǵýǵa baǵyt silteıtin, ıaǵnı elimizdiń jarqyn bolashaǵyna keń jol ashatyn óte mańyzdy qujat bolyp tabylady.
Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezinde Elbasy: «XXI ǵasyrdyń aıryqsha mańyzdy talaptarynyń biri – minsiz, tıimdi, halyqtyń seniminen shyǵatyn sot salasyn qurý. Beıtarap jáne ádiletti sot kez kelgen memlekettiń negizi» dep kórsetti. Mine, bul oraıda ult josparynyń 11-qadamy bıliktiń tikeleı bir tarmaǵy bolyp sanalatyn sot salasyna qatysty bolyp otyr. Onyń ishinde sýdıaǵa degen talaptyń kúsheıtile túsetindigi naqtylanǵan. Sondyqtan osy talapqa erekshe toqtalǵan jón.
Tarıh kórsetkendeı, qoǵam tarapynan ál-aýqaty men sana-seziminiń, mádenıetiniń, onyń ishinde quqyqtyq mádenıetiniń ósý deńgeıine baılanysty bılikke ár zamanda ártúrli talap qoıylady. Mysaly, XIX ǵasyrdyń bas kezine deıin qazaqtardyń ózderine tán biregeı dástúrli bıler soty bolǵanyn tarıhtan jaqsy bilemiz. Bı bolýdyń da zamanyna oraı óz sharttary aıqyndalǵan edi. Atap aıtqanda, bı qazaqtyń saltyn, dástúrli ádet-ǵurpyn jete tanyp, «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Esim hannyń eski jolyn», áz-Táýkeniń «Jeti jarǵysyn» jáne basqa da bılerge arnalǵan erejelerdi jatqa bilýi qajet boldy. Budan bólek, bı ataǵynan úmitker sheshendik óneri men ataly sózdi sheber meńgergen, týǵanyna tartpaıtyn adal bolý talaptaryna laıyq tulǵalar qatarynan kórinýi shart edi. Al qazirgi tańda sýdıa bolýdyń da ózine tán zańdyq talaptary bar. Konstıtýsııaǵa sáıkes, «Respýblıkanyń jıyrma bes jasqa tolǵan, joǵary zań bilimi, zań mamandyǵy boıynsha keminde eki jyl jumys ótili bar jáne biliktilik emtıhanyn tapsyrǵan azamattary sýdıa bola alady». Osyǵan sáıkes 2001 jyldan bastap, elimizde sýdıalyqqa úmitkerlerge qatysty jarııaly jáne kóp satyly sıpatqa ıe konkýrstyq irikteý júıesi engizilgen. Ol boıynsha sýdıalyqqa úmitkerler biliktilik emtıhanynyń qorytyndysymen nemese Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasyna qarasty Sot tóreligi ınstıtýtynyń oqý qorytyndysymen irikteýden ótedi. Úmitkerlerdiń kandıdatýrasyn jergilikti jurtshylyqtan, úkimettik emes uıym ókilderinen quralǵan óńirlerdegi qoǵamdyq keńes jáne oblystyq sottardyń sýdıalary ózderiniń jalpy otyrystarynda jarııa túrde talqylap, naqty sheshim qabyldaıdy. Kandıdattardyń ómirbaıany aldyn ala jergilikti BAQ-ta, sottardyń veb-saıttarynda jarııalanyp, halyqqa tanystyrylady. Osy satylardan súrinbeı ótken úmitkerlerdiń kandıdatýralary Joǵarǵy Sot Keńesinde qaralyp, sodan keıin ǵana Elbasynyń Jarlyǵymen sýdıa qyzmetine taǵaıyndalady.
Endigi alǵa qoıylǵan úlken maqsat, sot salasyna qatysty «Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýde» ınstıtýttyq reformada kórsetilgendeı, sýdıalardyń jaýapkershiligin odan ári kúsheıtip, mártebesin kóterýge, álemdik talaptarǵa tolyq jaýap bere alatyn sot júıesin jetildirýge aıryqsha kóńil bólý dep bilemiz. Bul óte oryndy talap, sebebi, negizgi másele – kadrdy durys irikteýge tikeleı táýeldi. Sonymen qatar, 17-qadamda sýdıa laýazymyna úmitkerlerdi irikteý tártibin jáne biliktilik talaptaryn kúsheıtý qajettigi aıtylǵan. Osyǵan qatysty mindetti talaptardyń negizgileri – sot isterin júrgizýge qatysýdyń 5 jyldyq ótili, kásibı daǵdysy men iskerligin tekserý úshin ahýaldyq testiler júıesin engizý, sýdıalyqqa úmitkerlerdiń sottarda stıpendııa tólenetin bir jyldyq taǵylymdamadan ótýi, bir jyldyq taǵylymdamadan keıin sýdıanyń bir jyldyq synaq merziminen ótýi bolyp sanalady. Budan bólek, sýdıalardyń esep berý tártibin kúsheıtý, jańa etıkalyq kodeksti ázirleý, taraptardyń sýdıa áreketteri boıynsha Joǵarǵy Sottyń janynan qurylǵan arnaıy Sot jıýrıine shaǵymdana alýyn qamtamasyz etý, osy qatarda sotqa qatysýshylardyń da, sýdıanyń da zań talaptaryn qatań saqtaýyna septigin tıgizý maqsatymen barlyq sot isteriniń dybys-beıne taspaǵa mindetti túrde jazylýyn qamtamasyz etý basty nazarda bolatyny kórsetilgen.
Sýdıalyqtan úmitkerlerdi irikteý kezinde qoıylatyn talaptyń arttyrylýy olardyń qyzmettegi jaýapkershilikterin kúsheıtýge oń septigin tıgizetini sózsiz. Sýdıa laýazymyna kandıdattardy irikteý tetikterin keńeıtý, biliktilik talaptaryn qataıtý, oqý men sot tájirıbesi arasyndaǵy ózara baılanysty nyǵaıtý úshin Sot tóreligi ınstıtýtyn Prezıdent janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń quramynan shyǵaryp, Joǵarǵy Sottyń janynda bolý kerek degen usynysty da oryndy dep sanaımyz. Sebebi, bul qyzmet babyndaǵy sýdıalardyń biliktiligin árdaıym arttyryp otyrýyn qamtamasyz etip qana qoımaı, bolashaq sýdıalardy daıyndaýǵa da súbeli úlesin qosady degen senimdemiz. Sondaı-aq, egemendi elimizdiń sot bıligine qatysty ǵylymı-zertteýler turaqty júrgizilip, sot qyzmetine ýaqtyly baǵyt-baǵdar berip otyrýǵa múmkindik týady. Bul jerde tájirıbeden buryn ǵylym júrýi kerek degen qaǵıdany nazarǵa alýdyń mańyzy zor.
Jańa zamanǵa saı sot korpýsyna qoıylatyn talap ta artý ústinde. Elimiz qarqyndy damı túsken saıyn qoǵamdyq qatynastardyń, áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterdiń aýqymy keńeıýde. Qazaqstandy álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna engizý mindetin oryndaý kózdelýde. Sondyqtan, sottar men sýdıalardyń eń joǵary talaptarǵa jaýap berýi zaman damýy týyndatqan mindet bolyp tabylady. Bolashaq sýdıa memlekettik tilde erkin sóılep, erkin jazyp, óziniń oı-pikirin tolyq jetkize bilýi kerek. Oǵan halyqtyń jaǵdaıyn jaqsy bilý mańyzdy degen oıdamyz. Turaqty negizde psıhologııalyq kýrstardan ótýdiń de máni bar. Sebebi, sotqa azamattar ártúrli máselelermen júginedi, olarmen sóılesýdiń ózi sýdıadan psıhologııalyq daıyndyqty talap etedi degen pikirmen de tolyq qosylamyz.
Táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasymyz Nursultan Nazarbaev qazirgi ózgermeli zamannyń aǵynyna ilesip damýymyz úshin, osylaısha álemdegi órkenıetti elderdiń qatarynan kórinýimiz úshin aldymyzǵa úlken mindetter qoıyp, jol siltep, onyń oryndalýyna qajetti jaǵdaı jasap otyr. Mundaı basshysy bar el – baqytty. Endigi jerde berilgen múmkindikterdi paıdalanyp, erinbeı ári adal eńbek etip, alǵa umtylý, Elbasy artqan senimdi aqtaý – ýaqyt talaby.
Sáken ABDÝLLAEV,
Áskerı sot tóraǵasy.
