Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
1941 jyldyń qarasha aıy. Keńes odaǵy men Germanııa arasyndaǵy soǵystyń bastalǵanyna nebári bes aı ýaqyt ótken. Bul kúnderi maıdanda qan keshken Qyzyl armııa Germanııa áskerine tótep bere almaı keri sheginip jatqan-dy. Maıdan dalasyndaǵy óndiris oryndaryn Qazaqstanǵa kóshirý jumysy da qarqyn aldy. Sondaı kúrdeli kezeńde KSRO Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasyna ýltımatým qoıyp, alqymynan alǵan hattyń kelýi ımperııa basshylaryn shoshytty.
Hat qolmen jazylǵan. Astyna «GAKSIM» degen laqap at qoıylǵan. Taǵy bir tańǵalarlyǵy, hat 1941 jyldyń 7 qarashasy kúni joldanǵan. Bul kommýnıstik qoǵam úshin asa qasıetti kún, óıtkeni 1917 jyly osy 7 qarashada Sankt-Peterbýrgte Ýaqytsha úkimet qulatylyp, bılik basyna bolshevıkter kelgen edi.
Arada 24 jyl ótkende, dál 7 qarashada atyshýly GAKSIM atynan hat jazǵan kimder? Hat mátininde ne aıtylady? Ol hat keńes odaǵyn ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustaǵan Stalın men Kalınındi nege qorqytty?
Aldymen hat mátinimen tanysalyq.
«KSRO Joǵarǵy keńesi Prezıdıýmynyń tóraǵasy Mıhaıl Ivanovıch Kalının joldasqa qazaq halqynan dostyq sálem!
Biz «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymynyń músheleri qazaq ultynyń atynan osy hatty joldaı otyryp, mynadaı talap-tilekterimizdi bildiremiz:
Qazaq halqy KSRO Konstıtýtsııasyna sáıkes derbes qazaq memleketi bolyp bólingisi keledi. Onyń sebebi, orystandyrý saıasatyna baılanysty qazaq tili, qazaq halqynyń mádenıeti men halyqtyń quqyǵy aıaqqa basyldy. Qazaqtar qazir qul sııaqty turyp jatyr. Kúni-túni jumys jasaıdy. О́nimdi (eńbektiń qaıtarymy) az alady. Ony da memleketke beredi. Kıinýge túk te qalmaıdy.
Qazaq halqynyń orystardan bólinýin suraımyz. Eger bul talaptarymyz oryndalmasa, halyq otannyń derbestigin amalsyzdan qolyna myltyq alyp qorǵaýǵa shyǵady.
Jaýapty osy jyldyń 1 jeltoqsany kúni «Pravda» gazeti men radıodan kútemiz.
GAKSIM 7\11 - 41 jyl».
NKVD qyzmetkerleri hatty kimderdiń jazǵanyn anyqtap úlgermeı jatyp, Batys Qazaqstan oblysynyń aýdandarynda memleketke qarsy únparaqtardyń taratylǵany týraly fakti tirkeldi. Únparaqtaǵy mátin de otarlaýshy keńes bıligine qarsy qarýly kóterilis jasaýǵa úndeıdi.
«Qazaqtyń uldaryna «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» atynan sóz arnaımyz. Biz «Qazaq halqyn qorǵaýshylar uıymy» qazaq jastaryn, ózimizdiń Otanymyz úshin, qazaqtardyń táýelsizdigi úshin, onyń tili men mádenıeti úshin qalyń qazaq jurtyn kúresýge shaqyryp otyrmyz. «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» osy maqsatta halyqty bastaýǵa bel býyp otyr jáne bastaı da bermek. Biraq ta qazaq halqyn KSRO-dan bólýge odaqtyń kúshi jetkiliksiz. Onyń ústine keńes ókimeti jáne onyń basshylary konstıtýsııada kórsetilse de, bizdiń keń baıtaq dalamyz ben baı respýblıkamyzdy bólek shyǵarýǵa qarsy jáne bólmeıdi de. Sol úshin qazaq halqy óziniń Otany, derbestigi, mádenıeti, tili úshin qoldaryna qarý alyp kúreske shyǵýy kerek. Tarıh basqalaı kúres jolyn bilmeıdi. Árbir halyqqa óz Otany, derbestigi, ózderine ystyq mádenıeti men tili kerek. Ulttyq kúres osydan týyndaıdy. Qazirgi kezdegi KSRO-daǵy qazaq, ózbek, bashqurt, tatar, qyrǵyz, armıan jáne basqa az ulttar orystandyrý saıasatyna ushyrap, ózderiniń ulttyq bet-beınesin joǵalta bastady. Atalǵan halyqtardyń ókilderi de óz otany úshin kúreske ázir. Biz, az ulttar, uly maıdanǵa qosylyp qarsy turýymyz kerek. Ol úshin biz bastaýǵa tıispiz.
Qazaq Uldary! О́z Otanyńyz ben derbestigińiz úshin búgingi kúnnen bastap qarýly kúreske jumylyńyzdar!».
«Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy únparaqtardy baspadan basyp shyǵarǵan. Uıym baspahanada árip terýshi bolyp qyzmet etetin Mázzal Álıevtiń kómegimen ózderiniń astyrtyn baspalaryn jasaqtaǵan. Jasyryn baspadan únparaqtardy ǵana emes, uıymnyń múshelik bıletterin de shyǵaryp, uıym múshelerine taratyp bergen. Únparaq taratýshylar mátin sońynda Kenesary men Naýryzbaıdyń, Isataı men Mahambettiń, Amangeldi men Bekbolattardyń arýaǵyn shaqyryp, qazaq ultyn rýhtandyrmaq bolǵan. Ár únparaq sońynda «Ulttardyń bostandyǵy jasasyn», «Qazaq halqy jasasyn», «Qazaqtyń jeńimpaz perzentteri – batyrlary jasasyn», «Qazaq batyrlarynyń Otany jasasyn», «Otan úshin alǵa! Kúreske shyq» degen sııaqty urandar kóterilgen.
Keńes odaǵy basshylaryna GAKSIM-nen kelgen hat pen Batys Qazaqstanda taraǵan únparaqtar aýyr soqqy bolyp tıdi. Maıdan dalasynda onsyz da jeńilip jatqan memleket ishten búlinse, keńes odaǵy birjola qulap, ydyraıtyny anyq edi. Sondyqtan da, Stalın men Kalının bastaǵan KSRO basshylyǵy bul urandardyń batyl úni odaqtas respýblıkalarǵa taramaı turyp, «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymyn tez arada taýyp, uıym múshelerin qatań jazalaýdy tapsyrdy.
Arada baqandaı bes aı ótkennen soń, 1942 jyldyń 1 sáýiri kúni Memlekettik qaýipsizdik komıteti qarýly kóterilis jasamaq bolǵan «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymyn anyqtady. Kóterilisshiler soǵysqa alynyp, maıdanǵa attanyp bara jatqan qazaq jastarynyń kúshin paıdalanyp, jergilikti ókimetke soqqy bermek bolǵan.
Artynsha, keńes odaǵyna qarsy astyrtyn uıymnyń uıasy Batys Qazaqstan oblysynyń Fýrmanov, ıaǵnı qazirgi Jalpaqtal aýdanynda ornalasqany belgili boldy. «GAKSIM» degenniń máni eki adamnyń aty-jónderiniń bas áripteri (Ǵubaıdýlla Ánesuly Kóshekov, Satqalı Imanǵalıuly Moldaǵalıev) bolyp shyqty. Astyrtyn uıym músheleri tolyqtaı áshkere bolǵansha, aýdannan soǵysqa adam alý isi toqtatyldy. Sol aralyqta NKVD tergeýshileri atalǵan astyrtyn uıymǵa Qulbasov degen búrkenshik atpen tyńshysyn múshe etip úlgerdi. Ol «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy músheleriniń senimine kirip, tipti Jympıty aýdanynda qarýly kóterilisti uıymdastyrý jumysyna bekitildi. «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy Batys Qazaqstandaǵy kommýnıstik bılikti qulatýdyń naqty josparyn ázirlegen. Olar «Geografııalyq karta – kóterilis baǵdarshasy» atty qujat qabyldap, karta arqyly ár aýdanǵa jaýapty adamdardy bekitken. Sol kartada kórsetilgen syzbamen kóterilistiń qalaı bastalatyny, qaı baǵytqa qozǵalyp, ózge aýdandaǵy kúshtermen qalaı qosylatyny kórsetilgen. Sondaı-aq uıym basshysy kóterilis bastalatyn kúndi aýdandarǵa «Meniń úılený toıym 05.04.1942 jyly bolady» degen jedelhatpen habarlaıtyny, al aýdandardan da osyndaı óńi ózgertilgen maǵynada jaýap keletini belgilengen.
Astyrtyn uıymnyń úlken aýqymda kóterilis jasap, kommýnıstik júıeni qulatýy úshin qarjy aýadaı qajet edi. «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy Fýrmanov aýdandyq bank bólimshesin tonaýdy durys dep sheshedi. Bank tonaýdyń da jospary bekitiledi.
Uıym músheleri bank tonaýǵa uıym jetekshisi qatyspaýy kerek degen sheshimge kelgen. Basshynyń ómirin qaterge tikpeý astyrtyn uıymnyń ǵumyryn uzartý úshin kerek bolǵan. Iаǵnı tonaýshylar qolǵa tússe de, «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy jumysyn toqtatpaýǵa tıis degen sheshim qabyldanǵan. Bank tonaýshylar aldymen telefon jelisin úzip, banktiń syrtpen baılanysyn shektep tastaıdy. Sosyn, qolǵa túsirgen qarjyny kóterilis bastalǵansha jer astyna kómip tastaý uıǵarylady.
Qulbasov degen búrkenshik atpen «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymyna múshe bolǵan jansyz az ýaqytta uıymnyń múshelerin memlekettik qaýipsizdik organy qyzmetkerlerine anyqtap berdi. KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty qyzmetkerleri uıym múshelerin shetinen tutqyndaýdy bastady. Astyrtyn uıymǵa múshe bolǵan 14 azamat temir torǵa toǵytyldy.
1941 jyldyń 21 jeltoqsany kúni NKVD qyzmetkerleri «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymynyń jetekshisi Ǵubaıdolla Ánesuly Kóshekovti (keı qujattarda Ǵubaıdolla Ánesov) tańǵy saǵat beste úıinde uıyqtap jatqan jerinen qolǵa túsirdi. Keńes odaǵy basshylaryn kúndiz kúlki, túnde uıqysynan aıyrǵan astyrtyn uıymdy qurǵan adam bar bolǵany 18 jastaǵy bozbala bolatyn. Árıne, sený qıyn. Jas jigittiń alyp ımperııaǵa qarsy maıdan ashýǵa bekinýi kózsiz batyrlyq pa, joq álde basqa da astary bar ma?
Tergeý barysynda Ǵubaıdolla Kóshekov qana emes, astyrtyn uıymǵa múshe bolǵandardyń kóbiniń jasy jıyrmaǵa da tolmaǵan bozbalalar ekeni anyqtaldy. Bul jasóspirimder kimder? Olardyń artynda kimder tur? Keńes odaǵynyń basshylaryna talap qoıý ıdeıasy qaıdan shyqty? 1936–1937 jyldardaǵy repressııa kezinde qazaqtyń bas kóterer zııalylarynyń kózi túgeldeı joıylǵan joq pa edi? Joıylmapty. Tergeýge berilgen jaýaptardan Ǵubaıdolla Kóshekovtiń saıası biliginiń jetilýine Fýrmanov aýdandyq atqarý komıtetiniń is júrgizýshisi Satymov atty týysynyń yqpal etkenin ańǵarýǵa bolady. Biraq Satymov qurt aýrýyna shaldyǵyp, 1936 jyly Ǵubaıdollanyń 14 jasynda kóz jumǵan. Tergeý kezinde Ǵubaıdýlla Kóshekov óziniń saıası biliminiń qanshalyq tereń ekenin baıqatty. Ol tergeýshilerge qazaq halqynyń derbes el retinde azattyq alýy keregin dáleldeýmen boldy. О́ziniń isin qylmys dep tanymaıtynyn, burynǵy batyr babalary sekildi ulty úshin kúres júrgizbek ekenin aıtty.
Tergeý isi óte qarqyndy júrdi. Astyrtyn uıymnyń múshesi bolǵan 14 adamnyń (Ǵubaıdýlla Kóshekov bastaǵan Seıitqalı Bajekenov, Satqalı Moldaǵalıev, Ǵumar Turymov, Seıdolla Shorabaev, Muhambetjan Nuralın, Iǵalı Muhambetqalıev, Mázzal Álıev, Mánnap Ahmetov, Qamal Maqulbaev, Súndetqalı Qarajanov, О́tegen Amanov, Qaıyrǵalı Saparalın, Imanǵalı Nasyrov) barlyǵy derlik qamaldy. Ǵubaıdýlla Kóshekov atý jazasyna kesilip, Satqalı Moldaǵalıev pen Ǵumar Turymov – 10 jylǵa, qalǵandary – 5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy. Osylaı qazaq ultynyń azattyǵy úshin kúres jolyn tańdaǵan oǵlandardyń armandary kúıredi.
Búgingi buqara «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymy men onyń músheleri haqynda tolyq qulaǵdar emes. Bul uıym týraly osy maqalada derekterin paıdalanǵan Amangeldi Shahınniń «Qorǵaımyn!» dep qazaqty...» atty kitaby men birli-jarym maqaladan ózge mardymdy aqparat ta joq. Bizdi jıyrma jasqa tolmaı jatyp, ult-azattyǵy jolynda sheıit ketken Ǵubaıdýlla Kóshekov bastaǵan táýekelshil jastardyń erligin halyq jadynda qaldyrý isi de kenjelep kele jatqany ókindiredi. Áli de bolsa, buqaranyń bostandyǵy úshin kúreske shyqqan jastardy ulyqtap, ulttyń qaharmandary retinde dáripteýge kesh emes dep oılaımyz.
