Qazaqsha kontentke suranys artty

Jastar – negizgi qozǵaýshy kúsh

Búginde áleýmettik jelini ashsańyz, qazaqsha sóıleýdi, qazaqsha qyzmet kórsetýdi talap etetin beınejazbalar men posttar jıi kózge túsedi. Buryn mundaı bastamalar tek til jana­shyrlarynyń tar aıasynda aıtylsa, búginde ózekti taqyryp retinde qarapaıym qoldanýshylar da kóterip, óz paraqshalarynda qoǵamdyq pikir qalyptastyrýǵa yqpaldasyp júr. Sonyń áserinen qazaqtildi kontentti tutynýshylar qatary artqan.

«Jastar» ǵylymı zertteý orta­lyǵy 14-35 jas aralyǵyndaǵy kórer­menderge saýalnama júrgizdi. Nátı­jesinde, qazaq­tildi medıa ónimderge suranys 18%-ǵa óskenin anyqtady. Bıyl júrgizilgen zertteýdiń paıyzdyq kórsetkishterinen jastardyń oıyn-saýyq formatyndaǵy vıdeokontentke kóbirek qyzyǵatyny baıqalǵan. «Qandaı formattaǵy vıdeo kóresiz?» degen suraqqa 51,2% jastar kórkem fılmder dese, 45,9%-y YouTube je­li­sindegi túrli beınejazbalardy tamashalaımyz dep jaýap beripti. Al serıal kóretinderdiń úlesi 41,7%-dy qurady.

Búginde onyń ústine blogerler men ınflıýenserler arasynda «qazaq tilinde sóıleý – ótimdi» degen túsinik ornyǵa bastady. Demek qoǵamǵa qazaq tilinde kontent usyný, tutyný tek ulttyq mádenıetke qurmet emes, ózindik stıl men jańa medıa estetıkanyń bir bóligine aınalǵan.

Memlekettik tildegi kontentti júıeli túrde alǵashqylardyń biri retinde júrgize bastaǵan tarıhshy, arheolog Nurqoja Ersaıyn bul qubylysty erkin oıly jastardyń belsendiligimen baılanystyrady.

– Mundaı ózgeriske yqpal etken birneshe faktor bar. Búginde ınternet aýylda da qoljetimdi. Al on­daǵy turǵyndardyń basym bóligi qa­zaq­sha sóıleıdi, demek olar qazaq tilin­degi kontentti kórýge yntaly. Qala­lyqtardyń ózi de sanadaǵy shekteýden arylyp, memlekettik tilge áleýmet­tik ádilettilik turǵysynan qaraı bas­tady. Oǵan qosa táýelsizdik jyldarynda dúnıege kelgen býynnyń aldy 34-ke keldi. Iаǵnı qazir jastar sanatyna enetin azamattardyń barlyǵy – táýelsizdik qurdastary. Olardyń tildik tańdaýy erkin, basym bóligi ana tilin tek turmystyq qarym-qatynas quraly emes, ulttyq maqtanysh pen mádenı ıdentıfıkasııa rámizi retinde joǵary qoıady. Halyqtyń qoldaýy taǵy bar. Aýdıtorııanyń demeýi kez kelgen medıa óndirýshige odan ári kúsh beredi, – deıdi N.Ersaıyn.

Internews-tiń 2023 jylǵy zert­teýine súıensek, jas býynnyń 57%-y áleýmettik jelilerdi aqparat alýdyń negizgi kózi dep sanaıdy. Bul kórsetkish eki jylda ájeptáýir óskeni anyq. Osy oraıda bloger qazaqsha kontent mazmunynyń sapasyna qatysty alańdaýshylyq bildirdi.

– Búginde platformalardaǵy maz­mundyq sıpat ázil-qaljyń men jan­jal taqyrybyna aýyp ketken. Áleýmet­tik jelidegi qaýymnyń alypqashpa áńgimege, jaǵymsyz aqpa­rattarǵa qyzyǵýshylyǵy basym bolyp otyr. Oǵan «bes tıyn» pikirin qal­dyra jarysatyndary da bar. Al bir ǵalymnyń eńbegin talqylaýǵa ne ǵylymı jańalyqtyń mánin qozǵaýǵa kelgende jurttyń nazary tez seıiledi, kóz qıyǵyn salmaı ótetinderi de kez­desedi. Tipti tereń dúnıeni túsinýge shydam jetpeı, jeńil-jelpi kontentke qaıta oıysady. Bul suranystyń artynan qýǵandar sapaly kontentti kóleńkede qaldyrady. Saldarynan shy­naıy bilim beretin, praktıkalyq keńes usynatyn paıdaly medıa ónim jetispeı jatyr. Qarapaıym kompıýter jóndeý ne turmystyq tehnıkaǵa qa­tys­ty aqparattyń ózin kópshilik ózge tilde izdeýge májbúr. Sondyqtan ınternet ne­gizgi aqparat alańy bolyp turǵan qazir­gi kezeńde qaı salada, qaı baǵytta bol­syn paıdaly qazaqsha kontentti kóbeı­tý – kún tártibindegi mańyzdy min­det. Osylaı sıfrlyq ortada memlekettik tildiń áleýetin kótere alamyz, – deıdi bloger.

Qoǵamdyq iske jumylǵan durys

Memlekettik tildi keńinen qoldaný­ǵa úles qosyp júrgen jazýshy, «Sıtýa­tıvnyı kazahskıı» oqýlyǵynyń avtory, «Mámile» qazaq tili klýbynyń negizin qalaýshy Qanat Tasybekov te qazirgi tildik qozǵalysty qoǵamnyń oń ózgerisi dep baǵalaıdy. Onyń pikirinshe, tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý, oǵan qatysty máseleni sheshý – tek fılologterdiń nemese sheneýnikterdiń sharýasy emes, árbir azamattyń ortaq jaýapkershiligi.

– Blogerlerdiń qazaqsha sóılep, óz aýdıtorııasyna yqpal etýi – úlken jetistik. Iá, keıde olardyń sózi dóreki shyǵýy múmkin. Biraq til – tiri aǵza. Ádebı de, beıresmı sóıleý tili de qatar damýy – tabıǵı qubylys. Alaıda bárine ortaq qundylyq – qaı ortada bolsyn tildi ilgeriletýdegi adal nıet. Árıne, «qazaqsha sóıleýdi talap etý» formasy agressııaǵa ulaspaý qajet. Mysaly, áleýmettik jelide bireýdi «nege qazaqsha jazbadyń?» dep aıyp­taý – eń ońaı is. Qazaqsha jaqsy bilseń, bir adamdy bolsa da óziń úıret. Til klýbtaryna qatys, úırenýge talpynǵandarǵa qoldaý kórset. Bireýdi minep-synaý emes, óz shama-sharqyń kelgenshe osy jolda ıgilik jasaý, baýyryńa tartyp, yntalandy­ryp, birge alǵa jyljýǵa umtylý – naǵyz til janashyrynyń isi. Qoǵamdaǵy til máse­lesiniń sheshimi joǵarydan emes, tómennen, qarapaıym azamattardyń sanaly ári júıeli umtylysynan bas­talatynyn esten shyǵarmaý qajet. Men 9 jyldan beri Ulttyq kitaphana­da «Mámile» klýbyn turaqty túrde júr­gizip kelemin. Bul – erikti bastama, jalaqysyz jumys. Alaıda nátıjesi – aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Búginde respýblıka kóleminde 17 qalada klýb­tyń fılıaldary ashylyp, qazaq tilin úırengisi keletin jastar men eresekterge tegin múmkindik berilip otyr. О́zim TikTok jelisine qazaq tilinde rý, mádenıet, ulttyq sana taqy­ryptaryna arnalǵan beınejazbalar júkteımin. Mıllıonǵa jýyq qaralymy da boldy. Iаǵnı qoǵamda memlekettik tilge degen qyzyǵýshylyq bar, – deıdi Q.Tasybekov.

Til taǵdyry ekonomıkalyq faktorǵa da táýeldi

Moıyndaý kerek, tildiń bedeli eko­nomıkalyq jáne áleýmettik múm­kindiktermen de tyǵyz baılanys­ty. Eger ol básekege qabiletti bilimniń, tabystyń, kásibı jetistiktiń negizgi quralyna aınalsa, tabıǵı túrde keńinen qoldanylady. Osy oraıda til janashyry qazaqsha úırenýge materıaldyq yntalandyrý áli de jetkiliksiz ekenin aıtady.

– Adamnyń til úırenýi men sóı­leýge degen talaby qajettilikten týyn­daıtyny ras. Til – adamnyń ómir­lik maqsattaryna jetý, qoǵamda óz ornyn tabý tetigi. Sóıleý talabyna yqpal etetin negizgi eki faktor bar: materıaldyq jáne rýhanı qajet­tilik. Nege adamdar aǵylshyn tilin tez úırenedi? Sebebi ol – aqsha men halyqaralyq múmkindik tili. О́zim fransýz tilin dál osyndaı sebeppen úırendim. Fransııada úsh jyldan asa ýaqyt turyp, balalarymdy asyraý úshin jumys isteýge til maǵan qajet boldy. Sol qajettilik tildi tez úırenýime sebep boldy. Al qazaq tilin bilýdiń ekonomıkalyq jaǵy­nan tıimdiligin kórsetetin júıe qalyptasyp úlgergen joq. Áleýmettik, kásibı jáne ekonomıkalyq paıda tur­ǵysynan kóbirek qoldaý qajet. Memleket te óz tarapynan áli de naqty baǵyttardy tolyq júıelemegeni belgili. Máselen, qyzmette ósý nemese kásibı artyqshylyq berý tetikteri jumys istemeı tur. Biraq materıaldyq máselege ǵana súıenip qoımaı, óz tarapymyzdan rýhanı tirekterimizdi kúsheıtýge, sol qundylyqtar týraly kóbirek oılanýǵa tıispiz. О́ıtkeni ult retinde damýdyń ózegi – rýhanı bıiktik. Bul – adamnyń óz mádenıetine, tamyryna degen súıispenshiligi. Tildi saqtaý tutas ultty saqtaý degen sóz. Qazir, shúkir, qazaq qoǵamynda osy rýhanı faktor kúsheıip keledi. Birqatar jas tildi mansap nemese aqsha úshin emes, ulttyń bolashaǵy úshin, júrek qalaýymen úırenip, biletinderi ózgelerden talap etip jatyr, – deıdi Q.Tasybekov.

Keıingi jyldary IT, bıznes sala­synda qazaq tiliniń áleýeti turǵy­synan oń dınamıka baıqalady. Bu­ryn kásip­kerler arasynda ózge tilde shúldir­leıtinder basym bolsa, bú­ginde qazaqsha erkin sóıleıtin isker azamattardyń qatary kóbeıip keledi. Olar qazaq tilin tek kásibiniń jar­namalyq elementi ǵana emes, tuty­nýshymen shynaıy baılanys ornatý­dyń, brendke degen senimdi arttyrýdyń tıimdi tetigi retinde kóre bastady. Desek te, ǵylym salasynda jaǵdaı múlde basqasha.

– Scopus sekildi halyqaralyq de­rek­­qorlarda qazaq tilindegi eńbek­ter­diń úlesi bir paıyzǵa da jetpeıdi. Negizinen aǵylshyn men qytaı tilindegi zertteýler basym. Tipti orys tilinde jarııalanǵan materıaldar bizden álde­qaıda kóp. Saldarynan ýnıversıtetter men zertteý ınstıtýttary kóbine ózge tildegi derekkózderge súıenedi. Bul qazaq tilindegi ǵylymı kontentti damytýda úlken jumys qajettigin kórsetedi. Tolyqqandy til ekojúıesin qurý úshin kúndelikti turmystyq, medıa nemese kásipkerlik deńgeı ǵana emes, ǵylymı-akademııalyq salada da qazaq tilinde oılaıtyn orta qajet, – deıdi til janashyry.

Qazaq tilin talap etý úrdisi – tildiń tabıǵı evolıý­sııasynyń jańa kezeńi. Endigi mindet – osy serpindi saqtap, mem­lekettik tildi tek áleýmettik jeli­niń urany emes, kúndelikti ómirdiń, kási­bıliktiń jáne jańa medıa máde­nıeti­niń negizgi tiline aınaldyrý.