Foto: Aqorda
«Baýyrlas qos halyqtyń tarıhy – tamyrlas, salt-dástúri jáne mádenıeti – uqsas. Qolymda birqatar tarıhı derek bar. Mysaly, Uly Jibek joly qazirgi Qazaqstan men Iran dalasy arqyly ótken. Uly Jibek joly tehnologııanyń, dinniń taralýyna, sondaı-aq mádenı-rýhanı qatynastyń tereńdeýine yqpal etti. Iran muraǵattarynda Qazaq handyǵy jáne qazaqtyń jaýjúrek halyq ekeni týraly jazbalar saqtalǵan. Táýke han men shah Sultan Hýseın arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Eki el ókilderi Máskeýde kezdesip, Iran elshisi qazaq dalasyna saparmen keldi degen tarıhı málimetter bar eken. Ábilqaıyr han Nádir shahqa elshi jiberip, baılanysty damytýǵa nıet bildirgen. Túrkistandaǵy Áziret sultan kesenesindegi Taıqazan Iran sheberi Ábdelazız Sharafýddın Tebrızıdiń sheberhanasynda jasalǵan. Qazaq tilinde parsy sózderi kóp. Ǵalymdar tildik qorymyzdaǵy parsy sózderiniń úlesi 4 paıyz dep sanaıdy. Olardyń arasynda: astana, paıda, kórpe, dáýren, dári, dárýmen, aýla, oraza jáne taǵy basqa sózder bar. Búginde Irannyń soltústigindegi Gúlstan provınsııasynyń Gorgan, Bandar-Túrikmen jáne Kúmbed-Kavýs qalalarynda 5 myńnan astam qazaqtar turady. Fırdoýsıdyń «Shahnamasy» men onyń keıipkerleri Turan halyqtaryna da jaqyn. Qazaqtyń uly aqyny Abaı Fırdoýsı, Hafez, Saadı sııaqty parsy shaıyrlarynyń shyǵarmalarymen tanys bolǵan. Iran delegasııasy ákelgen kóne qoljazbalardyń kóshirmeleri XVIII ǵasyrdaǵy qazaq tarıhy men mádenıetine arnalǵan. Usynylǵan 27 qoljazbada Qazaq handyǵynyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly, kórshi eldermen qarym-qatynasy, aımaqtaǵy básekelestik, Túrkistannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy, Reseı patshalyǵynyń qazaq aımaqtary men handyqtaryna qatysty áreketteri týraly saraptamalar bar. Sondaı-aq qazaq dalasynda kómir, temir, mys, qorǵasyn jáne bırıýza kenishteriniń tabylyp, olardy óndirý máselesi sıpattalǵan. О́te qyzyqty derekter bar, Sizge kóp raqmet, Prezıdent myrza», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy qazaq halqy parsy jurtyn ejelgi órkenıettiń zańdy murageri retinde jaqsy biletinin jetkizdi.
«Elderińiz Taıaý Shyǵys pen Eýrazııany jalǵap tur. Sońǵy jyldary Irannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti artyp keledi. Bul Sizdiń jáne Iran basshylyǵynyń qajyrly eńbegi men salıqaly saıasatynyń nátıjesi dep bilemiz. Qazaqstan Irannyń jetistikterine árdaıym qýanady, bolashaǵynyń jarqyn bolýyn tileıdi. Halyqtarymyzdyń yntymaǵyn bekemdeı túsý jáne tabystaryn eseleý – bizdiń ortaq maqsatymyz. Qazirgideı almaǵaıyp zamanda kúsh biriktirýdiń mańyzy zor ekeni sózsiz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezıdent eki eldiń qarym-qatynasy qarqyndy damyp kele jatqanyna nazar aýdaryp, osy sapardyń nátıjesinde ózara baılanys jańa deńgeıge kóteriletinine senim bildirdi.
«Biz búgin shaǵyn jáne keńeıtilgen quramda nátıjeli kelissózder ótkizdik. О́zara yqpaldastyqqa tyń serpin beretin basym baǵyttardy talqyladyq. Qos tarap mańyzdy úkimetaralyq qujattarǵa qol qoıdy. Iran – Qazaqstannyń saýda-ekonomıka salasyndaǵy óte mańyzdy seriktesi. Osy oraıda ózara taýar aınalymyn ulǵaıtý máselesine basa nazar aýdardyq. О́tken 10 aıdaǵy saýda-sattyq kólemi byltyrmen salystyrǵanda 40 paıyzǵa artty. Aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishti arttyra túsýge kelistik. Buǵan áleýetimiz tolyq jetedi. Investısııa – uzaq merzimge arnalǵan seriktestik kepili. Qazaqstanda 700-ge jýyq Iran kompanııasy bar. Bul kompanııalar negizinen ónerkásip, ınfraqurylym, aýyl sharýashylyǵy salalarynda jumys isteıdi. Qazaqstannyń iskerlik qaýymdastyǵy da Iran ekonomıkasyna ınvestısııa salýda. Kásipkerlerimiz taý-ken, kólik-logıstıka, azyq-túlik óndirisine qatysty túrli jobany júzege asyryp jatyr. Biz senimdi seriktes retinde sheteldik ınvestorlardy qoldaýǵa, olarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýǵa árqashan daıynbyz. Osy rette Iran kompanııalaryn uzaq merzimge arnalǵan iri jobalarǵa atsalysýǵa shaqyramyn», dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, eki el arasynda kólik-logıstıka salasyndaǵy baılanysty kúsheıtýge mol múmkindik bar.
«Biz elderimizdiń strategııalyq turǵydan utymdy jerde ornalasqanyn tıimdi paıdalanýymyz kerek. Qazir Eýropa men Qytaı arasynda qurlyq arqyly tasymaldanatyn júktiń shamamen 85 paıyzy Qazaqstan arqyly ótedi. Osy rette Soltústik – Ońtústik kólik dálizin jáne Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjol baǵytyn damytýdyń mán-mańyzy erekshe. Bul – eki eldiń múddesine saı keletin mańyzdy joba. Qazaqstan temirjoldardy jańǵyrtý, kólik joldaryn salý, sondaı-aq Kaspıı teńizi arqyly ótetin keme qatynasyn jandandyrý jumysyn qolǵa aldy. Iran ınvestorlaryn osy bastamalarǵa atsalysýǵa shaqyrdyq. Qyzyǵýshylyq bildirgen jeke sektor ókilderine arnaıy usynystar daıyndap, qolaıly jaǵdaı jasaýǵa ázirmiz. Biz Irandy Ońtústik Shyǵys Azııaǵa jáne Afrıka qurlyǵyna shyǵatyn «qaqpa» retinde qarastyramyz. Osy múmkindikti paıdalanyp, Iran basshylyǵyna Bandar-Abbas qalasyndaǵy Shahıd Radjaı portynan Qazaqstanǵa jer telimin bergeni úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildirdim. Bul qadam eki el yqpaldastyǵyn odan ári nyǵaıta túsetini sózsiz», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy óńiraralyq baılanystar ózara yntymaqtastyǵymyzǵa tyń serpin berýge tıis dep sanaıdy.
«Qazir Qazaqstannyń birqatar oblysy men Irannyń provınsııalary arasynda seriktestik qatynas ornaǵan. Biz Iran kásipkerleriniń Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda birlesken erkin ekonomıkalyq aımaq qurý týraly usynysyn quptaımyz. Bul qadam Qazaqstanda Iran shıkizatynan daıyn ónim jasaýǵa, ony aımaq elderine taratýǵa múmkindik beredi dep senemiz», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezıdenti aýyl sharýashylyǵyn yntymaqtastyqtyń mańyzdy salasynyń biri retinde atap ótti.
«Qazaqstan Iran naryǵyna astyq jáne basqa da dándi-daqyl tasymaldaıdy. Mysaly, byltyr 500 myńnan astam tonna arpa jetkizdik. Onyń kólemin birneshe ese kóbeıtýge múmkindigimiz bar. Osy máseleni Masýd Pezeshkıan myrzamen jan-jaqty talqyladyq. Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyn sıfrlandyrýǵa jáne óńdeý ónerkásibin órkendetýge basa mán berip otyr. Bul rette sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, osy salaǵa jańa tehnologııalardy engizý jáne aýyl sharýashylyǵy jerlerin basqarýdyń zamanaýı ádisterin qoldaný úshin ózara tájirıbe almasýǵa kelistik», dedi Memleket basshysy.
Taraptar kelissózder barysynda aqparattyq tehnologııalardy damytý máselesine aıryqsha kóńil bólip, zaman talabyna saı IT sheshimder qabyldaý jáne ǵylymı izdenisti tereńdetý baǵytynda birlesip jumys isteýge kelisken.
Qasym-Jomart Toqaev mádenı-gýmanıtarlyq baılanys qashanda eki el qarym-qatynasynyń altyn kópiri sanalatynyna toqtaldy.
«Joǵary mártebeli Masýd Pezeshkıan bastaǵan qurmetti qonaqtarymyz Iran muraǵattarynda saqtalǵan qazaq tarıhyna qatysty birqatar kóne qoljazbanyń kóshirmesin ákelgen eken. Onda XVIII ǵasyrdaǵy ult shejiresi men mádenıeti týraly qundy derekter bar. Bul qujattar ǵalymdarymyzǵa sol kezeńdegi Qazaq handyǵynyń halyqaralyq qatynastaryn tereń zertteýge múmkindik beretini sózsiz. Osy rette men Qazaqstannyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrine Irannyń tıisti mekemelerimen birlesip, elimizde kóne qoljazbalar kórmesin uıymdastyrýdy tapsyrdym. Sondaı-aq biz Iran tarapymen birlese otyryp, qazaq jerinde uly oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabı murasyna arnalǵan tarıhı-mádenı keshen salý týraly sheshim qabyldadyq», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Kelissózder barysynda bilim jáne ǵylym salasyndaǵy yqpaldastyqty kúsheıtý joldary da talqylanǵan. Bul oraıda eki eldiń medısına qyzmetkerleri ózara tájirıbe almasyp, biliktiligin arttyrý jáne jetistikterimen bólisý máselelerin oılastyrmaq.
Qasym-Jomart Toqaev Masýd Pezeshkıanmen halyqaralyq máseleler jóninde pikir almasqanyn aıtty.
«Qarýly qaqtyǵystardyń, sanksııalyq qysymdar men saýda soǵystarynyń ýshyǵa túskenine alańdaýshylyq bildirdik. Halyqaralyq uıymdardyń bedeli tómendep ketkenine qatysty oı bólistik. Birikken Ulttar Uıymynyń rólin kúsheıtý, onyń qararlary men jarǵylaryn qatań saqtaý, halyqaralyq quqyq ústemdigin ilgeriletý jáne ádildik qaǵıdattaryna berik bolý týraly ortaq ustanymǵa keldik. Biz barlyq teketirester men janjaldardy dıplomatııalyq kelissózder arqyly beıbit jolmen sheshý qajet ekenin atap óttik. Qazaqstan men Iran halyqaralyq uıymdar aıasyndaǵy yqpaldastyǵyn aldaǵy ýaqytta da jalǵastyra beredi», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysynyń pikirinshe, Qazaqstan men Irannyń keńeıtilgen seriktestigin nyǵaıtý halyqtarymyzdyń múddesine saı keledi. Bul oraıda taraptar ózara dostyq pen baýyrlastyqqa negizdelgen baılanystardy bekemdeı beredi.
Iran Prezıdenti Qazaqstanǵa saparmen kelýge shaqyryp, qonaqjaılyq tanytqany úshin Qasym-Jomart Toqaevqa rızashylyǵyn bildirdi.
«Iran Ortalyq Azııa óńirimen tatý kórshilik qarym-qatynasqa aıryqsha mán beredi. Qazaqstan – aımaqtaǵy mańyzdy seriktesimiz ári Kaspıı teńizi arqyly shektesetin kórshimiz. Joǵary mártebeli Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen ózekti máseleler jóninde pikir almastyq. Biz kóptegen baǵyttaǵy, atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵy, óndiris, taý-ken, kólik-logıstıka, ǵylym, mádenıet, jańa tehnologııalar salalaryndaǵy birlesken jobalardy talqyladyq. Kelissózderdiń nátıjesin taıaý keleshekte kóremiz dep oılaımyn. Halyqaralyq máseleler boıynsha eki eldiń ustanymdary ortaq», dedi Masýd Pezeshkıan.
Aıta keteıik, buǵan deıin eki el prezıdentteriniń qatysýymen úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq qujattardy almasý rásimi ótti.
