Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń Ákim Tarazı atyndaǵy májilis zalynda tusaýy kesilgen tyń týyndynyń alǵashqy paraqtarynan-aq avtordyń kınoǵa degen kózqarasy, janashyrlyǵy, ult mádenıeti aldyndaǵy jaýapkershiligi seziledi. Názıra Rahmanqyzy fılmdi tek óner emes, ulttyń kórkemdik jadyn saqtaýshy fenomen retinde qarastyrady. Bul jóninde avtordyń ózi: «Kitaptyń «Kıno jáne ýaqyt» dep atalýynyń ózindik sebebi bar. Eń aldymen, ádebıet pen ónerdiń, sonyń ishinde, ásirese, kıno óneriniń dáýir, zaman, ýaqyt únin, atmosferasyn bere alatyn tamasha qasıeti bar. Shynynda da, kınematograftyń ýaqytty meılinshe «ýysynda ustaı» alatyn, ıaǵnı ótken kúnge nazar aýdaryp, sonan soń ile-shala búgingi kúnge oralatyn, bálkim bolashaqqa da baryp, tap qazirgi shaqqa qaıta keletin áleýeti zor. Osynyń barlyǵy zamana úni men boıaýyn, qoǵamnyń, áleýmettiń kóńil kúıin naqtyraq jetkizýge múmkindik beredi. Sondyqtan ýaqyt pen kıno bir-birimen tyǵyz baılanysty. Osy rette kez kelgen fılm, tipti onyń kórkemdik deńgeıi kóńil kónshiterlik bolmasa da, báribir óz ýaqytynyń únin jetkizedi. Álbette, ýaqytpen birge kıno da ózgeredi. Aldyńǵy býyn kınematografıster qataryna ýaqyt, qoǵam týraly ózindik kózqarasy bar jańa urpaq kelip qosylady. Sóıtip, kınoda stıl, forma, janr turǵysynan ǵana emes, óz dáýirimen úndes tyń taqyryptar, jańa keıipkerler paıda bolýy múmkin. Osynyń barlyǵyna mindetti túrde ýaqyttyń áseri óte zor», deıdi aǵynan aqtarylyp.
Kıno – qazirgi qoǵamnyń eń qýatty tili. Al osy tildiń tamyryn tap basyp, tereńine boılaı bilý – ǵylym men júrek birligin talap etetin kúrdeli is. Názıra Rahmanqyzy atalǵan eki talapty qatar ustanǵan sanaýly qalamgerdiń biri. Ol fılmge tek kadrlar tizbegi retinde qaramaıdy. Ǵalym kózqarasynda kıno – tiri aǵza, qoǵammen birge ósetin, taǵdyrmen birge tolysatyn, ýaqytpen birge úzdiksiz túrlenetin ǵajaıyp qubylys. Kitaptaǵy ár zertteý men maqala osy túsiniktiń aınalasynan órbıdi. Demek «Kıno jáne ýaqyt» kezdeısoq týǵan eńbek emes, birneshe onjyldyq boıy jınaqtalǵan oıdyń, zerttelgen derektiń, taldanǵan fılmderdiń, óner týraly súbeli syrlar men suhbattardyń qomaqty qorjyny.
Avtor tól eńbeginde kınonyń qoǵamdaǵy orny týraly ashyq aıtady. Qazaq kınosynyń búgingi keńistigi – eki úlken arnanyń toǵysy. Biri – naryq talabyna qaraı beıimdelgen kommersııalyq kıno bolsa, ekinshisi – shyǵarmashylyq erkindikke súıengen avtorlyq fılmder. Kınotanýshy atalǵan eki baǵytty bir-birine qarsy qoıýdan aýlaq. Kerisinshe, ekeýiniń damý logıkasyn, kórermenge yqpalyn, mádenıetke áserin salmaqtap taldaıdy. Sonymen qatar kitapta fılmderdegi til mádenıeti, qazaq tiliniń kınoekrandaǵy bedeli, jastardyń ana tilimizdegi ónimderge betburysy mańyzdy másele retinde qarastyrylady. Sebebi kınony túsiný – mádenıet. Al kórermen mádenıeti – fılmniń baǵasyn anyqtaıtyn mańyzdy faktor. Názıra Rahmanqyzy kórermen talǵamynyń ózgerýin, onyń ınternet zamanynda qalaı qubylǵanyn, kıno keńistiginiń jahandanýmen qalaı baılanysqanyn baıyppen baıandaıdy. Sondaı-aq avtor kıno salasyndaǵy júıeli ózgerister, memlekettik qoldaý, shyǵarmashylyq erkindik, naryq talaptary týraly da óz oıyn batyl jetkizedi.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen «Almaty-Bolashaq» baspasynan jaryq kórgen jınaq iri úsh bólimnen turady. «Maqalalar, zertteýler» atty alǵashqy bóliminde qazirgi qazaq kınosy men kórermen máseleleri, ádebıet pen kınonyń baılanysy, áleýmettik jeli men kıno taldaýy, qysqametrli jáne kommersııalyq fılmder, ulttyq qundylyqtar, kınoarhıv, ssenarıı jáne til máseleleri qamtylǵan. Sondaı-aq buryn jarııalanbaǵan «Qazaq derekti kınosy: ýaqyt, qoǵam, tulǵa» atty kólemdi zertteý engizilgen. Avtor qazaq derekti kınosynyń alǵashqy qadamdarynan bastap 2010 jylǵa deıingi kezeńin qoǵam tynysy, ıdeologııa men tarıhı jaǵdaılar konteksinde saraptaı otyryp, ulttyq kıno tarıhyndaǵy tyń derekter men qundy paıymdar usynady. Derekti kınonyń ótkeni men búginin sabaqtastyra otyryp, onyń áleýmettik mánin, adam taǵdyryn kórsetýge degen múmkindigin erekshe ashady. Tarıhı tulǵalar týraly fılmderge de tereń taldaý jasalady: keıipkerdi ekranda beıneleýdiń jaýapkershiligi, tarıhı naqtylyq pen kórkem shyndyq arasyndaǵy tepe-teńdik – avtor nazaryndaǵy basty túıinder.
Ekinshi bólimge avtordyń qazaq kınosyndaǵy ózekti taqyryptarǵa baılanysty ár jyldary baspasózge bergen suhbattary toptastyrylǵan. Bul materıaldar kásibı ortanyń, óner salasynyń jáne jalpy qoǵamnyń kınoǵa kózqarasyn keńeıtip, ulttyq kınematografııanyń damý baǵyttaryna qatysty qundy oılardy jınaqtaıdy.
Al úshinshi bólimde kınotanýshy ǵalym belgili kınorejısser, akter, pedagog Bolat Qalymbetov, jazýshy, ssenarıst Ularbek Nurǵalymulymen júrgizgen mazmundy suhbattaryn oqyrman nazaryna usynady. Keıipkerler sózin tyńdaı otyryp, biz kıno óndirisiniń syrt kózge kórinbeıtin aýyr eńbegin túsinemiz. Ssenarııdiń qalaı týǵanynan bastap, kadrdyń nege dál solaı túsirilgenine deıingi búkil ishki prosesti kóz aldymyzǵa elestetemiz. Atalǵan bólim shyǵarmashylyq ortanyń ishki tynysyn, kıno óndirisiniń mazmundyq hám kórkemdik izdenisterin ashyp kórsetedi. Bizdińshe, kitaptyń eń áserli, jandy bólimi – osy. Shyǵarmashylyq adamynyń sózin tyńdaý – onyń fılmin qaıta «oqýmen» para-par. Olar óz fılmderindegi ıdeıalaryn, kadrlarǵa jasyrǵan syrlaryn, kórkem oıdyń týý sátterin búkpesiz bólisedi. Osyndaı suhbattar arqyly kıno óndirisindegi qıyndyqtardy, shyǵarmashylyq prosestiń jaýapkershiligin, óner adamynyń ishki tájirıbesin kóremiz.
«Jınaqqa 2017 jyldan bastap qazirge deıin jazylǵan materıaldar enip otyr. Sonyń ishinde kitaptyń 60 paıyzyn «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan materıaldar quraıdy, qalǵan 40 paıyzy buǵan deıin esh jerde jaryq kórmegen jańa zertteýlerge arnaldy. Bul bir jaǵynan qazaq kınosynyń baǵyt-baǵdaryn, ózekti degen máselelerin, jetistikteri men shyǵarmashylyq izdenisterin belgili deńgeıde júıeli túrde baǵamdap, saralaýǵa múmkindik beredi degen úmittemin», deıdi avtor jańa kitaby týrasyndaǵy oıyn túıindep.
Iá, kıno tek ekrandaǵy kadrlar qozǵalysy týraly ǵana sóz emes. Kıno – ulttyń júrip ótken joly, onyń qýanyshy men muńyn boıyna sińirgen shejire. Al ýaqyt – sonyń tynysyn baǵdarlaıtyn máńgilik ólshem. Názıra Rahmanqyzynyń «Kıno jáne ýaqyt» atty eńbegi osy eki uly uǵymnyń toǵysynan týǵan kitap, qazaq kınotanýyndaǵy oıly, salmaqty, tereń dúnıelerdiń biri. Kitapty qolyńyzǵa alǵan sátten-aq onyń boıynan bilim ıisin, tarıh tynysyn, óner áýesin qatar sezinýge bolady. О́ıtkeni bul eńbek – uzaq jyldyq izdenistiń, ómirlik tájirıbeniń, san-sanaqsyz kezdesýler men suhbattardyń, tipti keıde ishki tolǵanys pen júrek qınalysynyń jemisi. Jańa jınaqty ulttyq kınematografııany kásibı hám ǵylymı turǵydan baǵalaǵysy keletin oqyrmanǵa taptyrmas rýhanı olja desek, qatelespeımiz.
