Iran derekkózindegi qundy qoljazba

Iran Islam Respýblıkasy halyqaralyq deńgeıde bedeli zor memleket ári elimizdiń Orta Shyǵystaǵy senimdi seriktesi ekeni ras. Elimizge Iran delegasııasy ákelgen 27 kóne qoljazbanyń kóshirmeleri XVIII ǵasyrdaǵy qazaq tarıhy men mádenıetine arnalǵan.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, baýyrlas qos halyqtyń tarıhy – tamyrlas, salt-dástúri jáne mádenıeti – uqsas. Oǵan dálel birqatar tarıhı derek bar.

Máselen, Uly Jibek joly qazirgi Qazaqstan men Iran dalasy arqyly ótken. Uly Jibek joly tehnologııanyń, dinniń taralýyna, sondaı-aq mádenı-rýhanı qatynastyń tereńdeýine yqpal etti. Iran muraǵattarynda Qazaq han­dy­ǵy, onyń jaýjúrek halyq ekeni týraly jazbalar saqtalǵan. Táýke han men shah Sultan Hýseın arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Eki el ókilderi Máskeýde kezdesip, Iran elshisi qazaq dalasyna saparmen keldi degen tarıhı málimetter de aıtylady. Ábilqaıyr han Nádir shahqa elshi jiberip, baı­la­nys­ty damytýǵa nıet bildir­genin de bilemiz.

Sondaı-aq Túrkistandaǵy Áziret sultan kesenesindegi áıgili Taıqazan Iran sheberi Ábdelazız Sharafýddın Tebrızıdiń sheberhanasynda jasalǵan. Tilimizde parsy sózderi de kóp. Ǵalym­dar tildik qorymyzdaǵy parsy sózderiniń úlesi tórt pa­ıyz dep sanaıdy. Atap aıtsaq, astana, paıda, kórpe, dáýren, dári, dárýmen, aýla, oraza jáne taǵy basqa sózder bar. Búginde Irannyń soltústigin­degi Gúlstan provınsııasynyń Gorgan, Bandar-Túrikmen jáne Kúmbed-Kavýs qalalarynda bes myńnan astam qazaq turady.  Fırdoýsıdiń «Shahnamasy» men onyń keıipkerleri Turan halyq­taryna da ja­qyn. Qazaq aqyny Abaı Fırdoýsı, Hafız, Saadı sııaqty parsy shaıyrlarynyń shyǵarmalarymen tanys bolǵan. Iran delegasııasy ákelgen kóne qoljazbalardyń kóshirmeleri XVIII ǵasyrdaǵy qazaq tarıhy men mádenıetine arnalǵan.

Kórmede usynylǵan qol­jaz­balarda Qazaq handyǵy­nyń áleý­mettik-ekonomıka­lyq ah­ýaly, kórshi eldermen qa­rym-qatynasy, aımaqtaǵy báse­­kelestik, Túrkistannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıy, Reseı patshalyǵynyń qazaq aımaqtary men handyqtaryna qatysty áreketteri týraly saraptamalar bar. Sondaı-aq qazaq dalasynda kómir, temir, mys, qorǵasyn jáne bırıýza kenishteriniń tabylyp, óndirý joldary sıpattalǵan derekter qoıylǵan.