– Sadaq atý ónerimen qashannan beri aınalysasyz? Alǵashqy jarysyńyz esińizde me?
– Brazılııanyń Rıo-de-Janeıro qalasynda 2016 jyly ótken jazǵy Olımpıada oıyndary kommentatorlarynan sadaq atý sportymen kez kelgen jas mólsherindegi adamnyń aınalysýyna bolatynyn estidim. Kelesi kúni-aq Astanada sadaq atýmen aınalysatyn oryn izdep taptym. Biraq jaz maýsymynda jumys istemeıdi eken, sondyqtan qazan aıynan bastap baryp, klassıkalyq sadaq atýmen aınalysa bastadym. Ol kezde aptasyna bir-eki ret, keıde bir ret qana ýaqyt taýyp, hobbı retinde shuǵyldanatynmyn.
Esimde. 2019 jyldyń jeltoqsan aıy edi. Jarysqa sportshy retinde emes, kómekshi retinde bardym. Klassıkalyq sadaq atýdaǵy jarys erejelerin, upaı sanaý júıesin biletindikten uıymdastyrýshylarǵa kómektestim.
Sol jarysta ulttyq kıim kıgen, qazaqtyń dástúrli sadaǵyn ustaǵan sportshylardy kórip, qatty áserlendim. «Bul sportpen nege aınalyspaımyn?» dep oıladym. Surastyra kele, Qazaqstanda dástúrli sadaq atý ulttyq oıyn deńgeıinde ǵana damyp jatqanyn bildim.
Sol jyly qurylǵan Federasııaǵa volonter retinde kómektese bastadym. Sóıtip júrip, dástúrli sadaq atýǵa birjola kóship, jattyǵa bastadym.
Federasııa basshysy Dıas Ahmetovpen birge jarystardy uıymdastyrýǵa atsalysyp, birneshe jyl ishinde osy sport túrin resmı túrde tirkeýge úles qostyq. Nátıjesinde, 2022 jyldyń shilde aıynda dástúrli sadaq atý Qazaqstanda resmı ulttyq sport túri bolyp bekitildi. Qazirgi ýaqytta elimizde chempıonattar men kýbokter, tipti Azııa jáne álem chempıonattary ótkizilip turatyny málim.
– Esińizde erekshe qalǵan jarys týraly aıtyp berseńiz.
– Eń esimde qalǵany – 2021 jyly Qyrǵyzstandaǵy alǵashqy halyqaralyq jarysymyz. Ol pandemııadan keıingi kezeń edi. Biz komandalyq esepte ekinshi oryn aldyq. 2022 jyly IV Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndaryna Qazaqstannan alǵash ret úzdik 16 sportshy qataryna kirdik. Sol jarysta Qasymhan Qanat kúmis júlde ıelendi.
Sol jyly Jańaózen qalasynda respýblıkalyq alǵashqy resmı chempıonat ótti. Úsh túrli nysanada – qazaq, túrik, qyrǵyz nysanasynda baq synadyq. Men qazaq nysanasynda chempıon atandym, al qalǵan eki nysanada qola júlde aldym. Bul jarys men úshin erekshe. О́ıtkeni alǵashqy resmı chempıonatta ózime qoıǵan maqsatymdy oryndadym, qazaq nysanasynda qazaq sportshysy jeńiske jetý kerek jáne ol sportshy men bolýym tıis degen oı-armanymdy júzege asyrdym.
– Kúndelikti jattyǵýlaryńyzdy qandaı nysandarda ótkizip júrsizder?
– Buryn qys mezgilinde tek «Alataý» sport kesheninde jattyǵatynbyz. Jaz aılarynda Trıatlon parkinde, qalanyń syrtyndaǵy alańdarda, múmkindik qaıda bolsa, sol jerde jattyǵyp júrdik.
Byltyrdan beri bizge Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary ótken alańda jattyǵý múmkindigi berildi. Bul – Qazaqstandaǵy alǵashqy ashyq aspan astyndaǵy kásibı jabdyqtalǵan jattyǵý alańy.
Mundaı alańdy Ystambulda álem kýboginde kórgen edik. Ákimdikke fotosýretterin kórsetken soń, dál sondaı standartpen jasap berdi. Bul – ákimdik, mınıstrlik jáne Ulttyq jáne at sport túrleri dıreksııasynyń zor qoldaýynyń nátıjesi. Sonyń arqasynda, oqý-jattyǵý jıyndaryn talaı ret ótkizip, ásirese álemdik jarystar bastalar aldynda daıyndyq deńgeıimizdi birneshe ese arttyrdyq.
– Sadaq atý sportynda dene shynyqtyrý men psıhologııalyq daıyndyqtyń qaısysy mańyzdyraq?
– Ekeýi de birdeı mańyzdy ári tepe-teń deńgeıde bolýy kerek. Sebebi bizdiń sport túri jekeleı jarystarǵa negizdelgen. Bul jerde fızıkalyq daıyndyq qana emes, psıhologııalyq-emosıonaldyq turaqtylyq ta asa mańyzdy.
Kórermenderdiń, qarsylastyń komandasynyń jáne bapkerleriniń emosııasy men aıtqandaryna berilmeý qajet, ıaǵnı, ózińniń emosııańa erik bermeý kerek. Mundaı turaqtylyq tek jarys ústinde emes, eń aldymen jattyǵý barysynda qalyptasady.
Jattyǵý boıynsha shamamen 70-80% ýaqyt fızıkalyq daıyndyqqa, 20-30% psıhologııalyq turaqtylyqqa bólinedi. Al jarys kezinde kerisinshe – daıyndyqtyń 70-80%-y emosıonaldyq turaqtylyqqa baǵyttalady. Al fızıkalyq qımyldar – qalaı kózdeısiń-atasyń, sadaqty qalaı tartyp, jebeni qalaı jiberesiń – bári avtomattanǵan deńgeıde bolýy tıis.
– Jarys bastalar aldynda tolqý men qysymdy qalaı jeńesiz?
– Jarystyń ózine tán emosıonaldy atmosferasy bar. Tolqý men qysym mindetti túrde bolady. Muny jeńý úshin áýeli óz oıyńdy jınaqtap, óz maqsatyńa ǵana kóńil bólý kerek. Mysaly, onǵa deıin sanaý, dál qazir ne istep jatqanyndy oılaý, «Men bul jarysqa ne úshin keldim?» degen suraqqa jaýap berý bári kóńildi bir núktege shoǵyrlandyrýǵa septesedi.
Syrtqy faktorlar da áser etedi, ony da meńgerý kerek. Mysaly, jarysqa barǵanda tanys sportshylar kelip, sóıleskisi keledi, qushaqtaıdy, buǵan energııa az ketpeıdi. Al jarys kezinde kóp energııa qajet. Sondyqtan artyq sóılesýden, energııany bosqa jumsaýdan qashqaqtaımyn. Sonymen qatar, jebelerdiń tolyq bolýy, sý, tamaq, kún ystyq bolsa – qolshatyr, jańbyr bolsa – plash, sonymen qosa dúrbi, oryndyq, alǵashqy kómekke arnalǵan zattar, ıaǵnı, barlyq qural-jabdyqtyń daıyn bolýyn aldyn ala tekserý qajet.
Barlyǵy daıyn ári óz ornynda ekenin bilý – jarys aldyndaǵy tolqý men qysymdy aıtarlyqtaı azaıtady.
– Sizdi shabyttandyratyn sportshylar bar ma?
– Meni shabyttandyratyn sportshylardyń biri – qyrǵyz elinen Yntymaq Muradiluly. Ol – Qyrǵyzstannyń 13 dúrkin chempıony, árdaıym óz tehnıkasyn jetildirýge umtylyp júretin sportshy. (Jubaıy da sadaqshy). Keı jaǵdaılarda bir-birimizge qoldaý kórsetemiz, sportshy retinde ǵana emes, sporttyq menedjer jáne fýnksıoner retinde de úlgi tutarlyq adam.
Sonymen qatar, reseılik Anna Alekseevany erekshe atap óter edim. Ol áıelder kategorııasynda óner kórsetedi. Mysaly, Qyrǵyzstandaǵy «Ilbırs-4» halyqaralyq jarysynda fınalda Qyrǵyzstannyń №1 sadaqshysy Ásel Sadyrovamen kezdeskende 9 oqtyń barlyǵyn tıgizdi. Bul – emosıonaldyq, psıhologııalyq, fızıkalyq turaqtylyqtyń joǵary kórsetkishi. A.Alekseeva Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda 4 túrli jarystan 3 medal jeńip aldy.
Ol árdaıym jetilýge umtylý kerek ekenin, jetistiktiń sheksiz ekenin dáleldeıtin sportshy. Onyń ákesi Reseıge japon sadaq atý dástúrin alyp kelgen, osy baǵytta mektep ashqan adam. A.Alekseeva japondardyń ózin-ózi ustaý mádenıeti men ustamdylyq prınsıpterin dástúrli sadaq atý tehnıkasynyń negizine aınaldyrǵan.
Men úshin bul úlken úlgi. Men Anna Alekseeva sııaqty bolamyn dep aıtpaımyn, biraq ózime ǵana tán, ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen, erekshe sadaq atý stılimdi qalyptastyrýdy maqsat etemin. Bolashaqta «Bul – Aıym Tilepbergenniń atý stıli» dep tanıtyndaı deńgeıge jetkim keledi.
– Sadaq atý sportynyń elimizdegi damý deńgeıin qalaı baǵalaısyz?
– Qazaqstanda dástúrli sadaq atý qarqyndy damyp keledi. 2019 jyldan bastap respýblıkalyq federasııa qurylǵan kezden 2022 jylǵa deıingi úsh jarym jylmen qazirgi 2022 jyldan bergi úsh jarym jyldy salystyrsaq, aıyrmashylyǵy jer men kókteı.
2022 jyly dástúrli sadaq atý resmı túrde sport túri bolyp bekitildi. Sol kezden bastap qarjylandyrý artty: tek ulttyq qurama ǵana emes, jergilikti komandalar da ákimdikter tarapynan qoldaý ala bastady. Búginde respýblıkalyq-halyqaralyq jarystar ótkizilip, sportshylarymyz shetelge shyǵyp júr. Qatysýshylardyń bir bóligi respýblıkalyq bıýdjet esebinen, endi bir bóligi jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylyp, jarystarǵa qatysý múmkindigine ıe bolyp otyr.
Men ózim federasııanyń vıse-prezıdenti Dıas Ahmetovtyń keńesshisi ári halyqaralyq jáne strategııalyq damý jónindegi jaýapty tulǵamyn. 2024 jyldyń mamyrynda Túrkııanyń Ystambul qalasynda ótken jıynda 14 memleket ókilderimen birge Dúnıejúzilik federasııa qurý týraly memorandýmǵa qol qoıdyq. Onyń shtab-páteri Ystambulda ornalasady.
Sol jyly maýsym aıynda Ońtústik Koreıanyń Ýlsan qalasynda ótken jıynda 43 memleket qatysyp, taǵy bir Dúnıejúzilik federasııa qurý týraly deklarasııaǵa qol qoıyldy. Qazir Ystambulda qurylǵan jáne Ońtústik Koreıa bastamasymen qurylǵan eki federasııany biriktirý jumystary júrgizilip jatyr.
Qazir sportshylardy ǵana emes, halyqaralyq dárejedegi tóreshilerdi daıyndaý jumysy da bastaldy. Dástúrli sadaq atý búginde olımpıadalyq sport túrlerimen qatar ulttyq sporttyń jetekshi baǵyttarynyń birine aınalyp keledi.
– Aldaǵy maqsattaryńyz qandaı?
– Jalpy dástúrli sadaq atý adamǵa sabyrlylyq pen taldaý jasaý qabiletin darytady. Aldaǵy maqsatym barlyq jarystarda jeńimpaz ataný. Sonymen qatar, dástúrli sadaq atý jáne jalpy ulttyq sport túrleriniń ınfraqurylymyna arnalǵan dıssertasııalyq jumysymdy tolyq aıaqtaý. (Tarıh fakýltetiniń túlegimin, bıyl doktorantýrany támamdadym).
Ulttyq sport salasynda ǵylymı zertteýler júrgizetin maman, ǵalym retinde qalyptasý – qazirgi eń basty maqsattarymnyń biri.
- Áńgimeńizge raqmet!
