Qaırat kóshesimen júrip kelemin. Prıstanskaıa kóshesin kesip ótseńiz, túzý jolǵa túsesiz. Biraq sál júrgende aldymnan Shóje Qarjaýbaıuly dańǵyly shyqty. Bul jerde úlken aınalma jol bar. Osy jerge kelgende Qaırat kóshesi úziledi. Sondaı úzik-úzik kóshe.
Osy sátte meniń oıyma: «Qaırat pen Semeıdi ne baılanystyrady?» degen saýal keldi. Eki úlken baılanysy bar eken. Eń áýeli – azattyq jolynda basyn báıgege tikken qaharman oǵlannyń jas táni Semeı topyraǵyn jamylypty. Al aqtyq úkimi oqylǵan jeri, ıaǵnı soty osy Semeıde boldy. Qaırat Rysqulbekovti qaıta jerleý oqıǵasy esime tústi de, sol jáıtti kózimen kórgenderdiń biri Jumash Kenebaıǵa telefon shaldym.
– Jeltoqsanshylardy qaralaý jaǵynda Jarmaqan Tuıaqbaev ta bolǵan. Biraq ol keıinnen Jeltoqsanshylar aqtalǵan kezde halyqtan keshirim surap, qateleskenin moıyndaǵan. Al Qaırattyń súıegin áýeli Semeıden Abaı aýdanyna qaraı shyǵar beriske, qazirgi aeroport jaqqa, aı dalaǵa kómip ketken. Ony aıtqan adam Qaırattyń súıegin kúzetken orys eken. Sodan súıegin alyp, musylmandar zıratyna qoıǵan kezde men de boldym, – deıdi.
Onyń aıtýynsha, jeltoqsan kóterilisi kezinde alańda sol kezdegi joǵarǵy prokýror Elemesov te bolyp, kóterilisshilerge «ketińder, tarańdar» degen.
Álıhan Omarbekov «Qaırat Rysqulbekovtyń qabiri qalaı tabyldy?» degen esteliginde Aqsýat aýdanynyń týmasy, ulty nemis Albert Alekseıuly Fýnt degen azamat, ózi qazaqshaǵa sýdaı kórinedi, Qaırattyń máıitin kómgen kezde úıilgen topyraqqa lom tastap ketipti. Keıin týystary izdestirgende, sol belgi arqyly Qaırattyń asyl súıegin taýyp beredi.
Men taǵy bir kóldeneń jatqan Gete kóshesine kelip tireldim. Bul jerde Rysqulbekov kóshesi taǵy úziledi. Joldyń ortasynda «Baljan» degen balalar ortalyǵy tur. Odan ótkendegi kóldeneń kóshe – Ázilhan Nurshaıyqov. Budan keıin Q.Rysqulbekov kóshesi taǵy jalǵasyp barady da, «Elemesov» kóshesine tireledi. Qysqa kóshe osymen tuıyqtalady. Bul Elemesov kim deısiz ǵoı, joǵaryda Jumash Kenebaı aǵamyz aıtqan – prokýror Elemesov.
Mán-jaıdyń anyq-qanyǵyn bilip almaq úshin, Qaırattyń sotynda aýdarmashy bolǵan Dos Kóshimge habarlastym.
– Iá, ol kezde joǵarǵy prokýror Elemesov-tuǵyn. Biraq Qaırattyń sotynda ol emes, basqa eki prokýror boldy. Qazir qatelespesem, úsh adam ólim qushty, eki adamǵa ólim jazasy kesilip, 99 azamat sottaldy. Mine, sonyń bárinde, ıaǵnı Jeltoqsanshylardy qaralaý jaǵynda Elemesov te bolǵan. Onyń atyna kóshe berý – ádiletsizdik. Men de bireýlerden estip edim, – dep keıis bildirdi ol.
Sáıkestik pe, taǵdyr ma, tylsym ba, belgisiz. Osy rette Dos myrza taǵy bir qyzyq detaldi aıtyp edi.
– Esimde qalǵany, Qaırat sotta eki óleń oqydy. Biri – «Eı, prokýror!» dep bastalyp, túrmedegi jaǵdaıyn baıandaıtyn óleń, ekinshisi – «Aqtyq sózi», ıaǵnı barshamyzben qoshtasýy edi. Sottyń tóraǵasy Efım Grabarnık degen evreı maǵan «О́leńdi aýdaryp ber» dedi. Men: «О́leń aýdarylmaıdy. Ol áke-sheshesimen qoshtasý baǵytynda jazylǵan» dedim. Sotta jalǵyz Qaırat emes, Taıjumaev ta, Kúzembaev ta ózderin óte joǵary ustady. Tórteýiniń qasqıyp turǵan sýretteri de bar emes pe? Sosyn esimde qalǵany: sot bastalardyń aldynda bulardyń barlyǵyn moıyndatpaq bolypty. Sotqa televızııa ókilderin shaqyryp: «Sender kináli ekenderińdi moıyndaısyńdar ma?» degende, jigitterdiń barlyǵy «Moıyndamaımyz!» deıdi biraýyzdan, – deıdi ol.
Meniń oıymnan «Eı, prokýror!» dep bastalady degen óleńi shyqpaı qoıdy. Izdep taba almadym. Dala qatty sýyq, kesh túsip ketken edi. Úıge qaıttym, biraq jylynbastan birden Máken Ýaqteginiń «Qaırat jáne Jeltoqsan kóterilisi» degen kitabyn paraqtap otyrsam, prokýror Elemesovtiń aty-jóni atalady eken.
«Qaıratty óltirgen kim?» degen taraýda: «1987 jyldyń jańa jylynda ishki ister organynyń qyzmetkerleri «Almatyda bir tóbeleske qatysty» jeleýimen Qaırat Rysqulbekovty Moıynqum aýdanynyń ortalyǵynda turatyn naǵashysy – Mádibek Asanbaevtyń úıinde demalyp jatqan jerinen tańǵa jýyq ustap áketedi… Keıinnen, kópshilikke málim bolǵandaı, asa tergeýshi A.L. Dýbaev degenniń aıar da zymııan áreketterimen Qaıratqa neshe túrli aıla-sharǵylar qoldanyla otyryp, Sergeı Savıskııdiń ólimine tikeleı kináli etedi. Qazaq KSR-i Joǵarǵy Sotynyń qylmystyq ister jónindegi kollegııasynyń tóraǵasy E. Grabarnıktiń 1987 jyly 16 maýsymdaǵy úkimimen Qaırat Rysqulbekov – eń joǵary jaza – ólim jazasyna – atýǵa buıyryldy. Qazaq halqynyń qaharmanyna jabylǵan jalǵan aıyptaýlarmen shyǵarylǵan bul úkim halyq zasedatelderi A. Túsipbekova men L. Iýsýpovalardyń, memlekettik aıyptaýshy E. Baımuhanbetovtyń, qoǵamdyq aıyptaýshylar J. Jumabaev, M. Tolysbaeva, A. Orazovtardyń qoldaýlarymen shyǵaryldy. Sol kezde respýblıka Joǵarǵy Sotynyń tóraǵasy T. K. Aıtmuhanbetov, prokýrory Ǵ. B. Elemisov edi», dep jazylypty («О́rkenıet», Almaty 2001 j. 12-bet).
Mynda «Pokýror Ǵ. B. Elemisov» dep jazylsa, joǵaryda aıtylǵan estelikterde de onyń esimi atalady. Qazaqtyń qaharman uly jas Qaıratty túrmede qanisher Vlasenko degen jendet óltirdi deıtin beıresmı derek kóp. Muny oılasań, boıyńdy sharasyzdyq pen namys kerneıdi. Pende balasynyń ótkenge júrgizer úkimi joq qoı.
Al «prokýror Elemesov» jaıyn men buryn Semeıdegi zııaly qaýymnyń aýzynan kóp estigem. Qaırattyń kóshesimen onyń kóshesiniń qıylysýy – paradoks. Bir Semeı ǵana emes, eger 2GIS kórsetken derekke sensek, «Ǵalym Elemesov kóshesi» degen Kókshetaý, Shortandy qalalarynda da bar eken. Byltyr 95 jyldyǵy toılanyp, Kókshetaýda eskertkishi boı kótergen kórinedi.
Kimniń kim ekenine tórelik aıtýdan aýlaqpyz. Alaıda Ádiletti Qazaqstanda tól tarıhymyz ádil baǵalanyp, tulǵalarǵa laıyqty qurmet kórsetilýge tıis. Bul rette, otarshyldyq kezeńde jáne sovettik dáýirden qalǵan, eski ıdeologııalyq ataýlardan arylý – mańyzdy másele.
2023 jyly Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev onomastıka salasy tarıhı sana-sezimdi jańǵyrtýdyń mańyzdy ıdeologııalyq quraly ekenine aıta kelip:
«Jalpy, onomastıka salasyn tártipke keltirgen jón. Bul sharýa keshendi jáne dáıekti túrde bir ortalyqtan atqarylýǵa tıis. Onomastıka bul – ata-babalarymyzǵa baılanysty ıa belgili tulǵalardyń týysqandarynyń isi emes. Bul – memlekettiń sharýasy. Osy saladaǵy barlyq rásimderdi is júzinde retteý mańyzdy. Onda aımaqtardyń ereksheligimen qatar, jalpyulttyq basymdyqtar da eskerilýi kerek», degen edi.
Abaı oblysy
