Sýret: aqtobegazeti.kz
– Qazir kópshilik «rámiz» ben «nyshan» sózderin sınonım retinde qabyldaıdy. Olardyń arasynda aıyrmashylyq bar ma?
– Iá, bul eki sózdiń maǵynasy uqsas bolyp kóringenimen, mazmuny men qoldanylý aıasy – ártúrli. Rámiz – naqty, kózge kórinetin zattyq beıne, al nyshan – dereksiz, rýhanı-kórkemdik obraz. Rámiz syrtqy pishin arqyly bildirilse, nyshan ishki maǵyna arqyly tanylady.
Qazaq tilindegi «rámiz» termıni – arab tilinen engen parsy tekti leksema. Etımologııalyq turǵydan alǵanda, «belgi», «tańba» maǵynalaryn qamtıdy. Termınologııalyq kontekste geraldıkalyq júıemen sabaqtasyp, zattyq jáne grafıkalyq beıneler júıesin bildirý úshin qoldanylady. Mysaly, memlekettik rámizder – Tý, Eltańba, Ánuran. Olar – kózge kórinetin, sıpattaýǵa, syzýǵa keletin naqty beıneler. Aıtalyq, Týdaǵy kók tús – beıbitshilikti, kún – ómir men jańarýdy, qyran erkindikti bildiredi. Olardyń geometrııalyq qurylymy, tústeri, proporsııasy belgilengen.
Al nyshan kerisinshe, dereksiz. Onyń naqty pishini joq. Ol – adamnyń ishki dúnıesindegi sezim, oı, túısik arqyly qabyldanatyn kórkem obraz. Nyshan – ádebıette, poezııada, mıfologııada jıi kezdesedi. Tikeleı emes, astarly maǵynada qoldanylady. Mysaly, «kóktemniń nyshany» degende biz naqty kóktemdi emes, onyń jaqyndaǵanyn bildiretin belgilerdi (qustardyń kelýi, qardyń erýi) meńzeımiz. Sol sekildi «jaqsylyqtyń nyshany» – bul da naqty zat emes, kóńil kúı, boljam, sezim.
«Nyshan» sózi qazaq tiliniń tól leksemasyna jatady. Semantıkalyq turǵydan alǵanda, bul uǵym da belgili bir qubylysty, ıdeıany nemese sezimdi beıneleıtin rámizdik mánge ıe. Alaıda onyń «rámiz» uǵymynan aıyrmashylyǵy – zattyq emes, dereksiz jáne metafızıkalyq sıpattaǵy beıneni bildiredi.
– Rámiz – mindetti túrde kózge kórinetin zat nemese beıne, al nyshan tek oıdaǵy belgiler me?
– Dál solaı. Rámiz – kórneki, qolmen ustaýǵa bolatyn nemese qaǵazǵa salyp kórsetýge jaramdy tańba. Onyń maǵynasy jalpyǵa ortaq: bárimiz Týdy kórgende birdeı maǵyna qabyldaımyz. Bul – rámizdiń resmı jáne ortaq sıpatynan týyndaıdy.
Biz nyshandy da beıneleý múmkin emes dep aıta almaımyz. Biraq ony beıneleý úshin sýretshi nemese jazýshy mindetti túrde metaforalyq tásilge júginedi. Nyshan – maǵynaǵa jol ashatyn obraz. Mysaly, «saǵynyshtyń nyshany» retinde terezege qarap otyrǵan jalǵyz adamnyń beınesin salýǵa bolady. Bul jerde tereze – tek ishki kúıdi bildiretin kórkem beıne. Iаǵnı naqty zat emes, ıdeıany bildiretin astarly sýret.
– Geometrııalyq pishin rámiz be, álde nyshanǵa da qoldanyla ma?
– Geometrııalyq pishin – tek rámizge tán uǵym. Sebebi rámiz – qurylymy bar, júıelengen beıne. Eltańbalar, logotıpter, emblemalar – barlyǵy naqty geometrııaǵa súıenedi. Mysaly, sheńber, juldyz, qalqan sııaqty pishinder arqyly maǵyna beriledi. Al nyshanda ondaı talap joq. Taǵy da aıtaıyn, ol pishinge emes, maǵynaǵa súıenedi.
– Nyshandy ár adam ártúrli qabyldaýy múmkin ǵoı?
– Iá, bul – nyshannyń eń basty ereksheligi. Ol – sýbektıvti maǵyna. Ár adam óziniń ishki tájirıbesine, sezimine qaraı ony ártúrli túsinýi múmkin. Mysaly, shyraq bireýge úmittiń nyshany bolsa, ekinshi bireýge eske alýdyń, saǵynyshtyń nyshany. Bul nyshannyń kóp qabatty, kóp maǵynaly tabıǵatyn kórsetedi.
– Bul eki uǵymdy ajyratýdyń mańyzy nede?
– Bul – tek tildik másele emes, mádenı tanym men kórkem oılaýdyń negizi. Biz rámizdi tarıhı, resmı, ortaq qundylyq retinde qabyldasaq, nyshandy jeke, rýhanı jáne kórkemdik obraz retinde túsinýimiz kerek. Osyny ajyrata bilý ádebıetti, ónerdi, tildi tereń túsinýge jol ashady. Sonymen qatar bul ulttyq bolmys pen sana deńgeıindegi oılaý júıesin qalyptastyrýǵa kómektesedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
