«Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń shapaǵaty

Osy turǵyda «Amanat» par­tııa­­sy­nyń bastamasymen qol­ǵa alyn­ǵan «Qaryzsyz qoǵam» jo­ba­­synyń iske qo­syl­ǵanyna úsh jylǵa jýyq­ta­dy. Bastapqyda, 2023 jyly qanatqaq­ty rejimde birneshe óńirde ǵana bastal­ǵan joba qysqa merzim ishin­de óziniń ózektiligin dáleldedi, áleý­met­tik jobadan úlken ulttyq baǵ­dar­lamaǵa aınaldy. Biregeı joba­nyń basty maqsaty – halyqty qarjy­lyq saýat­ty­lyqqa oqytý arqyly qaryz qursaýynan shyǵý­dyń jol­daryn kórsetý, azamat-tardyń nesıe júktemesin azaıtý.

Memleket basshysy 2023 jylǵy 1 qyr­kúıektegi «Ádiletti Qazaq­stan­nyń eko­no­mıkalyq baǵda­ry» atty halyq­qa Jol­daýynda «Qaryz­syz qoǵam» joba­syna arnaıy toq­talyp, «Jobanyń ar­qa­synda elimizdiń 8 aımaǵynda ­20 myń­nan astam adam qarjy­lyq saýatyn arttyrdy. Olar­dyń kópshiligi – 10 jáne odan da kóp nesıe alǵan adamdar. Bul joba az ýaqyt­ta ózi­niń tıimdiligin kórsetti. Úkimet­ke «Amanat» partııasymen birlesip, onyń aýqymyn keńeıtýdi tapsyramyn», degen bolatyn.

Jaqynda ótken «Qaryzsyz qoǵam» jobasyn júzege asyrý ba­rysyn qory­tyndylaýǵa ar­nalǵan jıynda Májilis spıkeri, «Amanat» partııasynyń tóraǵa­sy Erlan Qoshanov: «Qaryzsyz qoǵam» jobasy qalypty damý jolynan ótti. Shaǵyn ǵana par­tııalyq bastamadan aýqymdy mem­­lekettik baǵdarlamaǵa aınal­dy. Prezıdenttiń, halyqtyń qol­daýyna ıe boldy. Bul joba – túrli jaǵ­daıǵa tap bolǵan adamdar­ǵa kórsetilgen naqty kómek. О́ıt­keni sheshimin tapqan ár máseleniń ­artynda myńdaǵan adamnyń taǵ­dy­ry tur. Eń bastysy, azamat­tar­dyń úmiti oıanyp, senimi nyǵa­ıyp keledi. Joba muqtaj jan­darǵa keshendi kómek kórsetýdiń bir­tutas júıesin qurýǵa múmkindik ber­di», dep atap ótti.

Búginde «Qaryzsyz qoǵam» jobasy jańa deńgeıge kóterilip, qarjylyq qıyndyqqa tap bol­ǵan azamattarǵa keshendi qoldaý kórsetetin masshtabty ekojúıege aınaldy. Bıylǵy mańyzdy oqıǵa – 18 naýryzda qarjylyq monı­torıng jónindegi memorandým­ǵa ­qol qoıyldy. Bul mámile aza­mat­tar­­dy zańsyz mıkroqarjy uıymdary, qar­jylyq pıramıdalar men qumar oıyn­dardan qorǵaýǵa baǵyttalǵan jańa qural­dardy iske qosty. Memlekettik organdar, qarjy sektory, azamat­tyq qoǵam arasyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtti.

«Amanat» partııasy atynan jobany júzege asyryp jat­qan «О́ńirlerdiń ekonomıkasyn turaqty damytý» qoǵam­dyq qorynyń dırektory Oljas Ordabaev usynǵan derekterge súıensek, byltyr 780 myńnan astam, bıyl 862 084 adamnyń qary­zyna qatysty jumystar júr­gizildi. Jumystar elimizdiń barlyq óńirindegi, onyń ishinde Almaty, Astana, Shymkent qala­laryndaǵy qaryz merzimi 90 kún­nen asqan D, E sanatyndaǵy azamattardy qamtydy. Áleýmet­tik-demografııalyq málimetter bo­ıynsha, qaryzdar áıelder – 517 689 (60,05%), erler – 344 395 adam (39,95%). Jas toptary: 18–35 jasta – 40,8%, 36–49 – 35,9%, 50–63 – 19,4%, 64+ – 3,9%. Aýyl­dyq turǵyndar – 53%, qalalyq – 47%. Jumys isteıtinder men kásipkerler – 59,5%. Áleýmettik osal top – 24%, jumyssyzdar – 12%, zeınetkerler – 4,46%.

Barlyq qaryzdy retteýge qa­tys­ty júıeli jumystar júr­gi­zil­di. 422 421 azamattyń qaryzy qaı­­ta qurylymdal­dy, 258 625 ­aza­mattyń shottary men múlik­teri buǵattan alyndy, 145 347 aza­mat­qa jumysqa ornalasý, kollektorlarmen jumys, memlekettik organdarǵa júginýge kómek kórse­tildi. Alaıaqtyq jóninde 892 aryz tirkeldi, onyń 15-i sotqa jiberil­di. Sotsyz bankrottyq rásiminen ­34 483 adam, sot arqyly bankrot­tyq rásiminen 345 adam ótti. ­862 adamnyń tólem qabileti qalpyna keltirildi. Jalpy, 85% ótinishter bankrottyq rási­minsiz sheshildi.

Jobanyń qoljetimdiligin art­tyrý maq­satynda aýyldyq aımaq­tarda mobıldi toptar ju­mys isteı bastady. Sıfr­lyq ınfraqurylym qogamfin.kz plat­formasy 350 000 adamǵa arnal­ǵan, 84 beınesabaq bar. Kúndelikti ­AI-bottar WhatsApp pen Telegram arqyly qyzmet kór­setedi, Call-sentr 500 myń óti­nishke deıin óń­deı alady, mun­da 180 qyzmet­ker, ­onyń ishin­de 130 óńirlik úıles­tirýshi,
­50 zańger jumys isteıdi. Memle­ket­­tik baǵdarlamalar jóninde ­ 3825 ­adam keńes aldy. Platfor­malyq eko­nomıka qyzmetkerleri 95 294 adamǵa quqyq­tyq kómek kórsetti.

Joba jetekshileriniń aı­týyn­­sha, qatysýshylardyń ba­sym bóligi – kóp­balaly analar, aýyl turǵyndary, ju­mys­­syz jastar. Olardyń kóp­shi­ligi nesıe kelisimshartyna qol qoı­ǵanda qarjylyq termınderdi túsinbeıtin, sharttaryn oqy­maı­tyn deńgeıde bolǵan. Joba­­­nyń nátıjelerin barlaý ba­­rysynda biz ekonomıs­ter men áleýmettanýshylar­dyń túr­li derekkózderdegi pikirle­rine úńildik. Bilikti mamandar máse­leniń túp-tórkini tek qarjy­lyq saýatsyzdyqta emes ekenin alǵa tartady. Ekono­mıst-sarap­shy­lardyń pikirinshe, halyqtyń nesıege batýynyń basty faktory – naqty tabystyń ınflıasııaǵa ilese almaýy.

– Biz «tutynýshylyq nesıe» degende, kóbine jańa iPhone nemese qymbat kólik alǵandar­dy elestetemiz. Biraq «Qaryz­syz qoǵam» jobasynyń aıasynda jınalǵan derekter basqa shyn­dyqty kórsetti. Aıtalyq, aýyl-aýdandardaǵy, shaǵyn qalalar­daǵy adamdar nesıeni kómir alý­ǵa, balalaryn mektepke kıin­dirýge, tipti azyq-túlikke de ala beredi. Osy oraıda adamdarǵa qarjylyq saýat­ty­lyqty úıretý óte mańyzdy, biraq eger kiris shyǵysty jappasa, eń saýatty ekonomıstiń ózi qaryzǵa batýǵa májbúr bolady, – deıdi qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov.

Áleýmettanýshylar másele­niń men­taldy jaǵyna basa nazar aýdarady. ­Máse­len, qazaq qoǵa­myndaǵy toı mádenıeti nesıe júktemesine aıtarlyq­taı áser etip otyr. «Kóptegen adam el­den qalmaımyn dep, qaltasy kótermese de nesıege toı jasaıdy. Joba aıasyn­daǵy trenıngterde psıhologııalyq bloktar da bar. Adamdarǵa óz múmkindigine qaraı ómir súrýdi úıretý ekonomıka­lyq dáris­ten de mańyzdyraq bolyp tur», deıdi joba mentorlary.

«Qaryzsyz qoǵamnyń» eń úl­ken je­tis­tigi tek oqytý emes, zań shyǵarýshy organ­darǵa yqpal etýi boldy. Joba barysynda jınal­ǵan shaǵymdar men naqty keıs­ter negizinde 2024 jyly «Kredıtteý kezinde táýekelderdi azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» zań qabyldandy. Zańnyń birqatar artyqshylyq­ty tusy bar. Aıtalyq, eger azamat nesıesin 90 kún boıy tóleı almasa, bankter men mıkroqarjy uıymdary oǵan paıyzdar men tu­raqsyzdyq aıybyn esepteýdi toq­tatýǵa mindetteledi. Bul – borysh­ker qaryzynyń geometrııa­lyq progrespen ósip ketýin toqtata­­tyn tetik. Sonymen qatar azamat­tar­dyń qary­zyn kollektor­lyq agenttikterge satýǵa eki jyl­ǵa de­ıin moratorıı engizildi, keıin­nen erejeler qatańdatyldy. Bul boryshkerlerdi psıhologııa­­lyq qysym­nan qorǵaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq alaıaqtar­dyń bóten adamnyń atyna nesıe rásim­deýin toqtatý maqsatynda endi onlaın nesıe alý kezinde bıo­metrııalyq sáıkestendirý mindetteledi.

«Qaryzsyz qoǵam» jobasy jumys barysynda taǵy bir qa­ýip­ti derttiń betin ashty. Nesıe­ge belshesinen batqan jas­tardyń edáýir bóligi, sondaı-aq aqyl toq­­tatqan egde adamdar­dyń ózi qa­rajatty tutynýǵa emes, býk­me­kerlik keńseler, onlaın-kazınolar syndy qumar oıyndar­ǵa jumsaǵan. Sarapshylar­dyń dereginshe, lýdomanııa men nesıe­­lik táýeldilik egiz uǵymǵa aınalǵan. Ońaı oljaǵa kenelý úmi­timen nesıe alǵandar utylǵan soń, ony jabamyn dep taǵy nesıe alady. Joba aıasynda zańger­ler osyn­daı azamattarmen, olar­dyń otbasylarymen kúrdeli jumys­tar júrgizdi. Nátıjesinde, lýdo­manııamen kúres zańnamasy da qatań­­datyldy. Sondaı-aq qar­­jylyq kıber-alaıaqtyq qurbandaryna quqyqtyq kómek kórsetildi. ­Joba zańgerleri 100 myń­nan astam azamatqa tegin ke­ńes berip, ­olar­dyń birazynyń shottaryn buǵattan shyǵarýǵa, tólem kestesin yńǵaıly merzimge aýystyrýǵa kómektesti.

Jobanyń kelesi bir kezeńi – qarjy­lyq mádenıetti ınstıtýttandyrý. Qazir­de «Qaryzsyz qo­ǵam» oqýlyqtary ázir­lenip, mektepter men joǵary oqý oryn­darynyń baǵdarlamasyna engizi­le bastady. Bul – strategııalyq qa­dam. «Biz qazirgi eresek býyn­­nyń qaryzyn retteýmen aınaly­syp jatyrmyz. Bolashaqta mun­daı keleńsizdik qaıtalanbasyn desek, búgingi mektep oqýshysy aqsha­nyń qunyn, jınaq pen ın­ves­tısııa­nyń mańy­zyn bilip ósýi kerek», ­deıdi joba úılestirýshileri.

Sonymen qatar Enbek.kz portaly arqyly kýrsty bitirgen ju­myssyz aza­mattarǵa bos ju­mys oryndary usyny­lady neme­se shaǵyn kásip ashýǵa 2,5% jeńil­de­tilgen nesıe, granttar beriledi.

– Jobanyń jaqyn josparlary negizinen onyń aýqymyn keńeıtýge, qoljetimdiligin art­tyrýǵa baǵyttalǵan. Biz keler jyly sıfrlyq platforma­lar­dy jetildirý arqyly 350 myń aza­matqa qarjylyq, quqyqtyq bilim berý, aýyl­dyq jerlerde mobıldi toptardy iske qosý arqyly qoljetimdilikti art­ty­rý, azamattardy zańsyz mık­ro­kre­dıt uıymdarynan, qarjy­lyq pıramıda­lardan, alaıaqtyq áre­­ket­terden qor­ǵaý, joǵary oqý oryn­darynyń quqyq­tyq klı­nı­kalaryn tartý arqyly aza­­mat­tar­ǵa bankrottyq pen quqyq­­­tyq máseleler jóninde qol­daý kórsetý, aqparattyq naý­qandar men trenıngter ótkizý arqy­ly qarjylyq saýatty arttyrý ju­mys­taryn jalǵastyrýdy jos­parlap otyrmyz, – dep túıin­dedi «О́ńirlerdiń ekonomıkasyn tu­raqty damytý» qoǵamdyq qory­nyń dırektory O.Ordabaev.

«Qaryzsyz qoǵam» – elimiz ta­rıhyn­daǵy eń aýqymdy ári naqty nátıjege baǵyttalǵan áleýmettik jobalardyń biri. Ol búginde bılik pen qoǵam arasyndaǵy ashyq ­dıalog alańyna aınaldy. Sonyń arqasynda halyqtyń qarjy­lyq saýa­ty artty. Bankter men mık­ro­qarjy uıym­darynyń qatal saıasatyna zań jú­zinde tosqaýyl qoıyldy. Qoǵamdaǵy «qaryz alý – qalypty jaǵdaı» degen túsinik «qaryz – jaýapkershilik» degen kózqarasqa ­aýysa bastady.

Degenmen bul joba barlyq máse­leni bir sátte sheshe sala­tyn sıqyrly taıaq­sha emes. Sarap­shy­lardyń sózimen túıin­desek, «Qa­ryzsyz qoǵam» jobasy ha­lyq­qa qarjylyq saýattylyqty úıret­­ti, quqyqtyq qorǵalý tetik­te­rin bekem­dedi. Endigi kezekte qa­lypty jumys isteý, tabysty art­tyrý – ár azamattyń jeke jaýap­ker­shiligindegi másele. Túp­tep kelgende, qaryzsyz qoǵam – memle­kettik saıasattyń, eldiń áleýmet­tik-ekono­mıkalyq damýynyń basty baǵyty, naq­ty ustanymy, al qaryzsyz adam – sol qoǵam­nyń qarym-qabileti qalypty, oıy or­nyqty, isi kelisti, tolyqqandy múshesi.