Bıyl Qarýly kúshterimizdiń qurylǵanyna 33 jyl tolǵany málim. Azattyq jyldarynda qazaq armııasy qandaı jetistikke jetip, nendeı bıikterdi baǵyndyrdy? Kez kelgen áskerdiń basty tiregi – qaýqarly qarý-jaraǵy men tegeýrindi tehnıkasy. Álemdegi eń ozyq ári zamanaýı qarý-jaraqty satyp alǵan jaqsy. Alaıda sondaı qarýdy óz elińde óndirý, ıaǵnı otandyq óndiristiń damyǵany bárinen de mańyzdy.
Belgili áskerı sarapshy Amangeldi Qurmettiń aıtýynsha, 90-jyldardaǵy toqyraý men odan keıingi órleý kezeńderin bastan keshken elimizdiń áskerı-ónerkásiptik kesheni keńes zamanynda odaqtyń iri áskerı-ónerkásiptik kesheniniń shaǵyn ǵana bólshegi bolsa, qazir de sol deńgeıden asa uzap kete qoıǵan joq. Degenmen bul salada jetken tabystarymyz da barshylyq.
«Keńes dáýirinde el aýmaǵynda qos maqsatta jumys isteıtin 51 kásiporyn bolǵan eken. Qazir qorǵanys jáne qaýipsizdik baǵytynda jumys istep jatqan 30-ǵa jýyq kásiporyn bar. Sonyń kóbi – «Qazaqstan ınjınırıng» holdıngine qarasty enshiles kásiporyndar. Táýelsizdik jyldarynda qandaı jetistikke qol jetkizdik desek, eń aldymen aýyzǵa iligetini – keme jasaý salasy. Oraldyń «Zenıt» zaýyty Kaspııdegi áskerı-teńiz kúshterimizdi shaǵyn katerler, shaǵyn kemeler jáne qaıyqtarmen qamtamasyz etip keledi.
Ekinshi ónimdi baǵyt – «Qazaqstan Aselsan ınjınırıng» kompanııasy Túrkııanyń «Aselsan» kompanııasymen birigip, túnde kóretin, baılanys, jylýǵa den qoıǵysh (teplovızor) quraldaryn jasap jatyr. Aıta ketý kerek, qazir túriktiń «Aselsan» kompanııasy qarý-jaraq satý boıynsha álemde alǵashqy júzdikke kiredi.
Sondaı-aq «Qazaqstan Paramaýnt ınjınırıng» kásipornynyń armııamyz úshin brondy kólikter shyǵaryp jatqanyn da tilge tıek etýge bolady. Qazir sıngapýrlyqtarmen birigip brondy kólikterdi jetildirý qadamdaryn jasap jatyr. Biraq ol qanshalyqty sátti bolatyny ári Qarýly kúshterimiz qanshalyqty satyp alatyny týraly aldyn ala boljam jasaý qıyn. Buǵan qosa túriktiń «Otokar» kásiporny da bizdiń naryqqa kirip, áskerimiz úshin brondy kólikter óndire bastady», deıdi A.Qurmet.
Onyń aıtýynsha, Qaraǵandy qalasyndaǵy patron shyǵaratyn zaýyttyń iske qosylýyn da táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistiktiń biri dep baǵalaýǵa bolady. Oralda iri kalıbrli «Ýtıos» pýlemeti shyǵarylǵanymen, oǵan oq-dári shetelden alynatyn. Endi óz patrondarymyzdy qoldanatyn bolǵan. «Buǵan qosa Semeıde brondy tehnıka men tank jóndeıtin zaýytymyz, Almatyda baılanys quraldaryn jasaıtyn kásiporyn jumys isteıdi. О́zge de jetistikterimiz bar. Degenmen eldi eleń etkizetin, qorǵanys keshenimizdi tutas qamtamasyz etetindeı iri kásiporyndarymyz joq», deıdi ol.
Sonymen qatar A.Qurmet keıingi kezde elimizde 152 mıllımetrlik snarıad shyǵarý, túriktiń «TUSAŞ» kompanııasymen birlesken kásiporyn quryp, ataqty «Bayraktar» drondaryna uqsas, tipti keıbir tustarynda odan da asyp túsetin «Anka C» drondaryn qurastyrý jóninde aqparattar shyǵyp jatqanyn alǵa tartty.
«Bizdiń áskerı-ónerkásiptik keshenimiz Qarýly kúshterimizdiń qajettilikterin belgili bir deńgeıde ótegenimen, áli de armııamyzdyń táýelsiz bolýy úshin qajetti quraldardy jasaýǵa qabiletsiz ekenin moıyndaý kerek. Biz reaktıvti qondyrǵylardyń snarıadtaryn, ballıstıkalyq zymyrandar, áskerı ushaq pen tank shyǵarmaımyz. Qarý-jaraqtyń keminde jartysyn ózimiz shyǵarsaq, úlken jetistik bolar edi», dedi ol.
Keıingi jyldardaǵy qarýly qaqtyǵystarǵa nazar aýdarsaq, qazir kóbine adam tikeleı aralaspaıtyn, alystan basqarylatyn qarý-jaraq pen tehnıka túrlerine basymdyq beriletinin kóremiz. Atap aıtqanda, ushqyshsyz basqarylatyn apparattar, FPV-drondar, ballıstıkalyq zymyrandar tórge ozyp tur. Osy oraıda biz taıaý kúnderi Almatydaǵy Qorǵanys mınıstrligine qarasty Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtyna bas suǵyp, otandyq mamandar jasap jatqan ónimdermen tanysqan edik.
Sonyń biri – sý jańa «Degelek» kópmaqsatty gıbrıdti ushqyshsyz basqarylatyn apparaty. Instıtýt bastyǵy, general-maıor Nurtas Qabaqovtyń aıtýynsha, bul dron barlaý júrgizý, oqý-jattyǵý, júk jetkizý maqsatynda, tipti dron-kamıkadze retinde de qoldanylmaq. Qazirgi ýaqytta joba jetildirilip jatyr. Daıyn bolǵan soń, aldymen synaqtan ótkizilip, keıin Qarýly kúshter quramyna qabyldanady. Degenmen ataýy qazaqsha bolǵanyna qarap, buny tolyqtaı otandyq ónim dep te aıtýǵa kelmeıdi. О́ıtkeni kóp bólshekteri, sonyń ishinde elektronıka jaǵy shetelden satyp alynady.
Budan bólek, ınstıtýt mamandary Qarýly kúshterge qabyldanǵan ári is júzinde joǵary tıimdiligin dáleldegen «Merýert» dronǵa qarsy quraly men ózge de tájirıbelik-konstrýktorlyq úlgilerdi jasap jatyr. Onyń ishinde bıyl elimizdiń eń úzdik ınjeneri atanǵan kafedra bastyǵynyń orynbasary, podpolkovnık Nurjan Zikirııaevtiń jumystary da bar. Ol – Qarýly kúshterimizge qabyldanǵan úsh biregeı qorǵanys júıesiniń avtory. Sonyń biri – áskerı tehnıka úshin kórinýdi arttyrýǵa arnalǵan optıkalyq-elektrondyq modýl. Ol túngi ýaqytta baqylaý men qozǵalys qaýipsizdigin aıtarlyqtaı jaqsartady. Sonymen qatar onyń basshylyǵymen Wing Loong-1 drondaryna keńestik zamannan qalǵan snarıadtardy ilý jobasy sátti júzege asyrylǵan. Elimizde mundaı eski artıllerııalyq snarıadtar kóp saqtalǵan eken. Olardy dronǵa baılaý arqyly qoldaný áldeqaıda sátti bolatyny dáleldengen.
FPV-drondar qazirgi qarýly qaqtyǵystarda eń joıqyn kúshtiń biri bolyp otyrǵanyn aıttyq. Bir qýanyshtysy, elimizde osyndaı drondardy jasaıtyn jeke kompanııalarmen qosa, óz qolymen qurastyryp jatqan ónertapqyshtar da bar eken. Sonyń biri – Lýgovoı garnızonynynyń 03811 áskerı bóliminde qyzmet etetin serjant Ulybek Qojanqulov.
Alǵashqyda «Sky Lark» dronymen jumys isteý kýrsynan ótken ol keıin tehnıkanyń bólshekterine tapsyrys berip, óz betinshe qurastyrýdy bastaǵan. Búginde bul áskerı qyzmetshi – FPV-drondardyń operatory ǵana emes, ony qurastyra alatyn sırek mamannyń biri. Sondaı-aq oǵan ózge sarbazdardy da oqytyp, úıretip júr. «Men bul jetistikke jetý úshin bos ýaqytymnyń bárin arnadym. Túngi ýaqytta mıkroshemalarmen jumys istep, bólshekterdi jınap, tájirıbemdi arttyrdym. Bolashaq áskerı qyzmetimdi tolyǵymen dron qoldaný salasymen baılanystyramyn», deıdi ol.
Iá, ata-babamyzdyń «Jaý joq deme, jar astynda» degeni teginnen-tegin emes. Aınalamyzdan jaý izdemesek te, aıbaltamyz qoıynda turǵany abzal. Bul úshin qaýipsizdigimiz ben tynyshtyǵymyzdyń qorǵany – Qarýly kúshterimiz ekenin eskerip, ony jetildirý men otandyq qarý-jaraqpen qamtamasyz etý aldyńǵy qatarly mindet bolǵany abzal.
