Foto: JI
Naryq nege tıimsiz bolyp barady?
Ulttyq bank pen sarapshylardyń derekterine súıensek, mindetti avtosaqtandyrý boıynsha tólemder kóleminiń ósýi jınalatyn saqtandyrý syılyaqylarynyń ósiminen aıtarlyqtaı ozyp ketken. Sonyń saldarynan shyǵyndylyq koeffısıenti 100%-ǵa qaraı bet aldy. Ranking.kz málimetinshe, bıylǵy jyldyń qańtar-qazan aılarynda syılyaqylar 2024 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 18%-ǵa ósse, tólemder kólemi birden 34%-ǵa jýyq artqan. Bul araqatynastyń alshaqtyǵy buryn da baıqalǵan: máselen 2024 jyly syılyaqylar nebári 0,6%-ǵa, tólemder 31%-ǵa ósken.
Mundaı dınamıka qazirgi tarıfterdiń naqty shyǵyndardy jappaıtynyn kórsetedi. Máselen, 2019 jyly tólemder syılyaqylardyń araqatynasy shamamen 39% bolsa, 2025 jyldyń qazanyna qaraı bul kórsetkish 76%-ǵa jetken. Bes jyl buryn syılyaqy túsimi 76,7 mlrd teńge, tólem 29,7 mlrd teńge bolsa, bıyl syılyaqy 113,8 mlrd teńgege jetip otyr. Demek, tarıfterge tıisti túzetýler engizilmese, saqtandyrý kompanııalary zalal jınaqtap, naryqtyń júıeli táýekelderi arta túspek.
Dollardyń qunsyzdanýy naryqtaǵy baǵaǵa qalaı áser etti?
Qazaqstan Saqtandyrýshylar qaýymdastyǵynyń derekteri de jaǵdaıdyń kúrdeli ekenin rastaıdy. 2020-2024 jyldar aralyǵynda bul saladaǵy shyǵyndylyq 46%-dan 87%-ǵa deıin ósse, 2025 jyldyń jeti aıynda 96%-dy qurady. Buǵan jol apatynyń jıileýi, onyń ishinde adam ólimimen aıaqtalatyn oqıǵalardyń 2 eseden astam artýy tikeleı áser etip otyr.
Ulttyq banktiń statıstıkasy kelisimsharttardyń buzylýyn jáne qaıtarylǵan syılyqaqylardy esepke almaıdy. Eger osy faktorlar men rezervterdi, kompanııalardyń isti júrgizý shyǵyndaryn qossaq, naqty shyǵyndylyq deńgeıi áldeqaıda joǵary. Memlekettik kredıttik bıýronyń (MKB) dereginshe, ásirese jeke tulǵalar segmentinde (ýaqytsha kirgen kólikterdi eseptemegende) shyǵyndylyq koeffısıenti 2024 jyly 100%-dan asyp jyǵylǵan. Dál osy segmenttegi teńsizdik jalpy naryqqa úlken qysym jasap otyr.
Naryqtyń tarylýy jáne «Eýroprotokol» áseri
Shyǵyndylyqtyń artýy aıasynda KQI AQJMS segmentiniń saqtandyrý naryǵyndaǵy úlesi de qysqaryp keledi. 2019 jyly ol naryqtyń 15% ıelense, 2025 jyly bul kórsetkish 7,4%-ǵa deıin tómendedi. Alaıda tólemder qurylymynda bul sala áli de 23-25% úlken júktemeni arqalap otyr. Saqtandyrýmen qamtý deńgeıi de kemigen: 2023 jyldyń basynda avtoparktiń 100%-y saqtandyrylsa, 2025 jyldyń shildesinde bul kórsetkish 78%-ǵa deıin túsip ketken. Bul sektordyń saqtandyrýshylar úshin tıimsiz bola bastaǵanynyń aıqyn belgisi.
Bul jaǵdaıǵa jol apattarynyń kóptigi men STO qyzmetteri men qosalqy bólshekterdiń qymbattaýy tikeleı áser etip otyr. MKB málimetinshe, 2023 jyly 94,3 myń tólem jasalsa, 2024 jyly bul kórsetkish 131,5 myńǵa (ósim 50%) jetken. Al bıylǵy 9 aıda 108 myń tólem jasaldy.
Sonymen qatar 2024 jyly iske qosylǵan «Eýroprotokol» júıesi usaq apattardyń úlken qabatyn ashty. 2025 jyldyń 3 jeltoqsanyna deıin «Eýroprotokol» arqyly 39,5 myń oqıǵa tirkelgen. Ásirese Astana, Shymkent, Aqtóbe jáne Qaraǵandy oblystarynda kórsetkish joǵary. «Eýroprotokol» rásimdeýdi jeńildetkenimen, usaq biraq jıi shyǵyndar arqyly naryqqa júıeli qysym jasap, tólemderdiń syılyqaqyǵa qatysty ósimin jyldamdatyp jiberdi. Oǵan jyl saıynǵy jóndeý jumystarynyń qymbattaýyn qosyńyz.
Zańnamalyq bastama: Haos pa, álde qorǵaý ma?
Osyndaı qysyltaıań shaqta Májilis depýtattary saqtandyrý tólemderiniń lımıtin eki esege arttyrý týraly zań jobasyn usyndy. Maqsat – jol apatynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaýdy kúsheıtý. Árıne, bul memlekettik turǵydan óte mańyzdy ári ıgi bastama. Biraq bul usynys bazalyq saqtandyrý syılyqaqysyn (tarıfin) ózgertpesten usynylyp otyr. Ranking.kz málimetinshe, KQI AQJMS boıynsha bazalyq tarıf 2003 jyldan beri, ıaǵnı 20 jyldan astam ýaqyt boıy ózgergen joq.
Sarapshylardyń paıymynsha, tarıftik saıasatty reformalamaı jáne rezervteý tetigin jasamaı turyp lımıtterdi ósirý saqtandyrý kompanııalarynyń orasan zor shyǵynǵa batýyna jáne búkil sektordyń turaqsyzdanýyna ákep soqtyrýy múmkin. Lımıtterdi kóterý azamattar úshin paıdaly bolǵanymen, ol tarıfter men rezervteý júıesin keshendi túrde qaıta qaraǵan jaǵdaıda ǵana naryqqa qaýip tóndirmeıdi. Áıtpese saqtandyrý naryǵynda qarjylyq turaqsyzdyq bolyp, sektordyń júıeli jumysy buzylýy yqtımal.
