Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Oraldyq tarıhshy, professor Murat Sydyqov «Istorııa ı ıstorıkı. Hronıkı stalınskoı epohı» kitabynda (Oral, 2024) qazirgi Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetiniń qurylý tarıhyna jan-jaqty toqtalǵan.
Biz bul eńbekten 1932 jyly 1-qazanda Oral qalasynda Ekinshi qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty KSRO Sovnarkomynyń jáne VKP (b) Qazaq ólkelik komıtetiniń sheshimimen ashylǵanyn kóremiz.
Instıtýttyń alǵashqy dırektory Shaıhıslam Bekjanovtyń jasy sol kezde nebári 29-da eken. Oqý ornynyń alǵashqy stýdentteri negizinen aýyldan kelgen qazaq jastary. 1932 jyly 124 stýdent qabyldanǵan. 1933–1934 oqý jylynda ınstıtýtta 192 qazaq, 10 tatar, 1 orys oqypty.
Osy tańdaýlynyń biri – 17–18 jastaǵy jympıtylyq Abdolla Jumaǵalıev.
Jańa ınstıtýttyń oqý prosesin uıymdastyrýda túrli qıyndyq kezdesip, stýdentter qazaq tilinde oqytatyn oqytýshy men qazaq tilindegi oqýlyqtar tapshy eken. Instıtýttaǵy sanaýly qazaq muǵalimderiniń biri – Almatydan joldamamen jiberilgen jas maman Qajym Jumalıev bolatyn. Ol sol kezde 25 jasta edi. Ustaz ben shákirttiń, ıaǵnı Abdolla men Qajymnyń tanystyǵy sol kezden bastalǵan.
«Jalyndy aqyn, jaýjúrek batyr» degen esteliginde Qajym Jumalıev Oraldaǵy kúnderi, ádebıet úıirmesiniń jumysy, Abdolla Jumaǵalıevpen qalaı tanysqany týraly tolyq baıandaǵan.
«Oralǵa Almatydan ala barǵan mendegi jáne bir úlken mindet – oblystaǵy qalam ustaı biletinderdiń basyn biriktirip, ádebıetshiler quramyn uıymdastyrý jumysyna basshylyq, kómek etý edi. Bul jumysty maǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tapsyrǵan. Men onda jazýshylar uıymynyń múshesi bolatynmyn. Sondyqtan bizdiń Jazýshylar odaǵy maǵan myrzalyq jasap, áli jazýshylary joq, bar bolsa da esimderi belgisiz Oral oblysyna jazýshylar uıymynyń ókili etip belgiledi. Koǵamdyq tapsyrmany qýana qabyldap, iske kiristim. Sol oblysta burynnan azdap jazyp júrgen jigitterdiń basyn biriktirip, ádebı muranyń sulbasy jasaldy. Olar: Qýan Tastaıbekov, Qasym Amanjolov, Járdem Tilekov, Batyr Qydyrnııazov, Ǵınaıat Hafızov, taǵy da basqalar edi» dep jazady Qajym Jumalıev.
Bul uıym «Batys Qazaqstan oblystyq keńes jazýshylar komıteti» dep atalǵan. Oblystyq «Ekpindi qurylys» gazetinde aıyna eki márte «Ádebıet beti» shyǵarylǵan. Oral qalasynda ádebıet keshteri uıymdastyrylǵan.
Gazet betinen osyndaı jıyndarǵa aty-jóni atalyp shaqyrylǵandar arasynan tanys esimderdi, sonyń ishinde Abdolla Jumaǵalıevti jıi kezdestiremiz. Bul onyń sol kezdiń ózinde-aq ádebıetshi, aqyn ári belsendi retinde kózge túsip, qatarǵa ilingenin kórsetedi.
Mysaly, 1935 jyly 26 qańtarda «Ekpindi qurylys» gazet basqarmasynda oblystyq keńes jazýshylar komıtetiniń jas jazýshy belsendilerimen birikken májilisi ótken. Osy jıynǵa oblystyq partııa komıtetinen Sátbek Imanqululy, oblystyq kásipkerler odaǵynan Qaldyǵarauly, qalalyq partııa komıtetinen Shynybaıuly, teatrlar stýdııasynan Jumaǵalıuly, «Ovsevod» tresinen Ipmaǵambetuly, oblystyq aǵartý bóliminen Jaqsylyq, komsomol gazetinen Taýyshuly, keńes partııa mektebinen Aqdáýletuly, komvýzdan О́sirbaıuly, kavpolkten (atty ásker polkinen) Qasym Amanjoluly, jetijyldyq qazaq mektebinen Qosanuly, Qydyrnııaz uly Batyr, ınstıtýttan Genke, Qajym Jumalyuly, Abdolla Jumaǵalıuly, Jumaǵalıqyzy, teatr stýdııasynan Orazǵalıuly, Hamzauly, rabfaktan Kenjeǵalıqyzy, pedtehnıkýmnan Moldashuly, qalalyq komsomol komıtetinen Bektenuly shaqyrylyp, gazetke habarlandyrý berilgen.
«Májiliste óte mańyzdy máseleler, ásirese jazý jumysyna aınalyp júrgenderge kerekti máseleler qaralady. Májiliske kelýshilerge esik ashyq. Oblystyq keńes jazýshylar komıteti» delingen.
Osy jyly 8-aqpan kúni keshki saǵat 6-da oblystyq atqarý komıtetiniń májilis zalynda Muhıttyń án-kúı óleńderin jınaqtaý týrasynda qazaq qyzmetkerleriniń keń túrde májilis-jıylysy bolǵan. Ol jıynǵa 40 adam aty-jóni atalyp arnaıy shaqyrylǵan. Bul tizimde de Abdolla Jumaǵalıevtiń famılııasy 36 bolyp tirkelgen.
«Oral qalasynda bizdiń ádebı jumysymyz kún sanap ilgeriledi. Oralda sol kezge deıin bolmaǵan ádebıet keshterin uıymdastyrdyq. Baıandamany az jasap, óleń oqýǵa kóp ýaqyt bóldik. Halyq birte-birte úırenip, kóp jınalatyn bolǵasyn qalalyq úlken klýbtarda ótkizip júrdik. Jastar arasynan óleń men kórkemsózdi óte jaqsy oqıtyndar shyqty. Ártis Shákir Orazǵalıev, stýdentter Zulqarnaı Orazaqaev pen Abdolla Jumaǵalıev, rabfak oqýshysy Hamıt Erǵalıev tanymal boldy. 1934 jyly ádebı úıirme Qazaqstan sovet jazýshylarynyń birinshi sezine arnap «Bizdiń eńbek» atty almanah shyǵardyq. Oǵan eń tańdaýly shyǵarmalar qatarynda Abdollanyń «On altydan asqanda» (qyzyl áskerdiń 16 jyldyǵyna arnalǵan) óleńi basyldy. Umytpasam, aqynnyń baspa júzin kórgen tyrnaqaldysy osy óleń» dep eske alady Qajym Jumalıev.
Mine, osy kezeń Oral qalasynda qazaq jastarynyń oıanyp, mádenıet pen ónerdiń, bilimniń barlyq satysynda ózderin dáleldep, únin shyǵara bastaǵan kezi bolatyn. Buǵan Oraldyń túrli mekeme-uıymdarynda, tipti ádebıet pen mádenıetten alys óndiris oryndarynda da ádebıet úıirmesi ashylǵanyn, olarǵa pedınstıtýt janyndaǵy úıirme músheleri jetekshilik etkenin dálel etemiz.
Qazaq jastarynyń bul talpynysy, óz tilin, óz mádenıetin talap etken zańdy áreketin bálshebektik bılik tarapy unatpady. Olarǵa «ultshyl», «antısovetshil» degen aıyp taǵyla bastady.
Máselen, sol kezderi pedınstıtýttyń óz ishinde shyǵatyn «Madeniet maidany» atty qabyrǵa gazetinde Abdolla Jumaǵalıevtiń maqalasy basylǵan. Ol bul maqalada ınstıtýttaǵy oqý prosesiniń qazaq tilinde óz deńgeıinde júrgizilmeı otyrǵanyn synaǵan.
Til úshin kúres shyn máninde ulttyq táýelsizdiktiń eń basty alǵysharty bolatyn. Abdollanyń bul maıdanda aldyńǵy qatarda júrýi esh tańǵaldyrmaıdy. «Ekpindi qurylys» gazetiniń 23 aqpan, 1935 jylǵy №45 sanynda «Ádebıet betiniń» kezekti sany shyǵarylǵan. Ol bette Abdollanyń «Jyrla, tilim» atty óleńi bar.
Jyrla, tilim
Aǵylta, aǵyndata zaman jyryn
Til, sóıle túıdektete ómir syryn.
Jyr shyqsyn shıratylyp baldaı aǵyp
Qazǵylap kómekeı men oı úńgirin.
Josylyp jymdastyra jyrla, tilim,
Aspanda atoı salǵan shyńǵa, tilim.
Túıdektep saýyldata, zaýyldata
Kórkeıgen tehnıkeli tolqyn kúıin.
Jalyqpaı, til, sóıleıtin kúniń búgin,
Jyrlashy sen ekpindi eńbek ulyn.
Jampoz til uıtqyp ortqan ómirmenen
Tarıhta shegelenip qalsyń iziń!
Bir qyzyǵy, bul óleńdi aqynnyń osy kezge deıin shyqqan jınaqtarynan kóre almadyq. Aıtpaqshy, «Ekpindi qurylys» gazetinde jarııalanǵan «Ádebıet betterinde» Abdollanyń basqa da shyǵarmalary kezdesedi.
Joǵaryda atalǵan kitapta tarıhshy Murat Sydyqov Oral pedagogıka ınstıtýtynda 1935 jyly stýdentterdiń «Surpaqtaı» atty ultshyl uıymy áshkerelengenin, onyń basynda Baltan Narymbaev pen Hasan Japaqov degen jastar turǵanyn, top quramynda Abdolla Jumaǵalıev te bolǵanyn barynsha tarqatyp jazǵan.
Biz «Ekpindi qurylys» gazetiniń 1935 jylǵy 27 aqpanda shyqqan №48 sanynan «Komsomol uıymynyń jumysyna partııa basshylyǵyn kúsheıtý kerek» degen uranmen basylǵan «QazPI-degi qazaq ultshyldyǵynyń sarqyny» atty maqalany taýyp aldyq.
«О́tken jyly Oraldyń qazaq pedagogıka ınstıtýtynda qazaq oqýshylary arasynda baıshyl-ultshyl toptyń beti ashylǵan. Ol topty bastaýshylar – mekteptiń oqýshylary Narynbaıuly, Japaquly degender edi.
Biraq Narynbaev bastaǵan ultshyl-baıshyl toptyń beti ashylmaı qalǵan joq, kezinde aıqyndalǵan jetekshi myrzalar jaýapqa tartylyp, talqyǵa túsken. Bastyqtary Narynbaıuly, Japaquly komsomol uıymynyń sol kúndegi hatshysy Shaıqyuly komsomoldan shyǵarylyp, mektepten qýylǵan. Basqalaryna komsomol tártibi qoldanylyp, baqylaýda qalǵan bolatyn.
Mektepten qýylyp shyqqan bul sumyraılar, onyń basshysy Narynbaıuly sońǵy kezde mekteptiń bosaǵasyn qaıta attap, oqýshylar arasyna taǵy da iritki salýǵa kiriskeni baıqaldy. Narynbaev KazPI-diń keı oqýshylaryn óz yńǵaıyna túsirip, ishkilik, maskúnemdik, azǵyndyq uıymdastyrýǵa, sóıtip baryp baıshyl ultshyldyq áreketin oqýshy kópshiligine taratýǵa kirisken. Narynbaevqa Jumaǵalıuly, Mustapauly, Nurjanuly degender qosylǵan: bul top burynǵy buzyq, qanisher Esmatulymen baılanys jasaǵan. Bulardyń áseri joǵarǵy dárejeli aýyl sharýashylyq mektebine, keńes partııa mektebine, adam dárigerlik tehnıkýmyna kirip, Narynbaev toby ózderiniń tilegine qosylatyn, solqyldaq taban qyzdardy qosyp alyp, tamyryn jaıýǵa tyrysqan.
QazPI-diń partııa komsomol uıymy oqýshylar jurtshylyǵy mekteptegi oqýshylar arasynan taǵy da oryn ala bastaǵan bul áreketti birsypyra keshigip bolsa da kórdi. Betterin aıqyn ashyp, jurtshylyq talqysyna saldy. Proletarıattyq soqqy berdi. Jumaǵalıuly, Mustapa, Aqtaı uldary Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń sharbaǵynan qýylyp shyqty. Oqýshylar kópshiligi olarǵa «shirik isterińmen mektebimizdi bylǵama, óksheńdi kóter, keńes mektebinde soǵylǵan azǵyndarǵa oryn joq», dedi.
Árıne, bul azǵyn, baıshyl taptyń isine berilgen durys jaýap boldy, tyıymdy shara boldy. Keńes mektebin, Lenın komsomolynyń qataryn jumysshy, kolhozshy, eńbekshiler arasynan shyqqan jas oqýshylardyń arasyn taza saqtaý úshin kúrestiń nátıjesi boldy.
Biraq istiń aqyry osymen bitti deýge bolmaıdy.
О́ıtkeni bul is qalaı solaı bolyp otyrǵan is emes, muny jaqsy túsinýimiz kerek. Mektepte tap qyraǵylyǵyn, jastar arasynda kópshilik-tárbıe jumysyn, bálshebektik ózara syndy joǵary satyǵa kóterýimiz mindet.
Narynbaev tobynyń qaldyqtaryna, onyń pikir júzindegi sarqyndaryna qarsy kúresti kúsheıtip, kezinde aıaýsyz soqqy berip otyrýymyz kerek» dep jazady maqala avtory Aqmyrzauly.
Mine, aqyndyq talantymen, azamattyq belsendiligimen erekshe kózge túsip, oqýda da alǵyr, úzdik tanylǵan Abdolla Jumaǵalıev osylaısha oqýdan shyǵarylady.
«Surpaqpaılar» tobynyń kósemderi Baltan Narymbaev (Jympıtynyń Qosobasynan, 1913 j.t.) pen Hasan Japaqov (Jańaqala aýdanyna, 1912 j.t.) 7 jylǵa sottalǵan. Qaıreken Bákishev (Gýrev oblysy, Plotovınsk aýylynan, 1912 j.t.) pen Ábdirahman Nurǵalıev (Jánibektiń Aǵobasynan, 1914 j.t.) 4 jyl túrme jazasyna kesilgen. Raýl Ýálıev (Jympıtynyń Sasyqkólinen, 1915 j.t.) pen Naýsha Hamzın (Talópkeden, 1914 j.t.) sot úkimimen 3 jyl bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Oqýdan qýylǵanymen sottalýdan aman qalǵan Abdolla Oral qalasynan jedel ketip, Qyzylorda men Almatyny panalaǵan.
Bir aıta keterligi, «Surpaqpaılar» tobynyń músheleri – óz zamanynyń eń aldyńǵy qatarly jastary, oqý úzdikteri, ınstıtýt maqtanyshtary. Muny biz 1934 jyl, 6 naýryzda túsirilgen «Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqytýshylary men stýdentteri» atty fototoptamadan kóremiz. Osy jerde joǵaryda atalǵan «ultshyl baıshyl» «Surpaqpaılar» tobynyń barlyq aǵzasy ınstıtýt basshylarymen birge ıyq tiresip, mańdaıy jarqyrap tur. Biraq arada bir jyl ótpeı jatyp bul úzdikterdiń taǵdyry talapaıǵa túsetinin eshkim bilgen joq.
Oraldaǵy ádebıet úıirmesiniń jumysynan habar beretin taǵy bir qundy sýretti 2013 jyly «DANAqaz» tarıhı-tanymdyq jýrnalynyń redaksııasyna belgili ólketanýshy Amantaı Boranqul aǵamyz usynǵan bolatyn.
Syrtyndaǵy jazbaǵa qaraǵanda sýret 1934 jyly 1 shilde kúni túsirilgen bolsa kerek. Bir ústeldi aınala ornalasqan on adam «Oral oblysynyń aqyn-jazýshylary, synshylary, oqytýshylary jáne belsendileri» dep jazylǵan. Ishinde Abdolla Jumaǵalıev, Qasym Amanjolov, Járdem Tilekov syndy aqyndar bar ekeni aıtylady.
– Bul sýretti maǵan 1997 jyly Syrym aýdanynyń Araltóbe aýylynan Nursulý Mahmetqyzy degen adam hatpen jiberdi, – dedi Amantaı aǵamyz. – Ol kisi saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, joq bolǵan Dobashev Baltabaı Narymbaıuly degen aǵaıynyn izdeıdi eken. «Meniń ákem Mahmet Narymbaı degen aǵasynyń Baltabaı (Baltabek bolýy da múmkin) atty balasyn jıi aıtyp otyrýshy edi. Baltabaı óte bilimdi, 1930 jyldardyń basynda Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqyǵan, aqyn-jazýshylarmen joldas bolǵan adam eken. «Suryptalǵan uıym» degen spektakl qoıǵany úshin aıyptalyp, sottalǵan. «Sot alty kún boıy Shaǵan sotynda boldy, alty kúnde de Baltabaı ózin ózi aqtap shyqty, soǵan qaramastan ony bir kúnde alyp ketti. Ol bala joq endi, ony «barsakelmeske» jiberdi ǵoı» dep ákem jylap otyratyn. Baltabaı aǵaıdan qalǵan jalǵyz estelik – osy sýret. Osy kisi nemese janyndaǵy joldastary týraly bir derek tabylsa, bizge habarlassa eken» depti óz hatynda Nursulý Mahmetqyzy.
Biz bul jádigerdi jýrnaldyń «Kóne sýret» aıdaryna jarııalap, fotoda sol jaqtan sanaǵanda úshinshi otyrǵan – Qajym Jumalıev ekenin, sol jaq shette Abdolla Jumaǵalıev turǵanyn anyqtadyq. Osy sýrette aqyn Abdolla men Baltan Narymbaev qatar tur. Bul da sol kezdegi Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń úzdik stýdenti bolǵan Abdolla Jumaǵalıev pen Baltan Narymbaevtyń pikirles, nıettes bolǵanyn kórsetip turǵandaı.
Mine, qurmetti oqyrman, adýyn aqyn, kókjal júrekti batyr Abdolla Jumaǵalıevtiń osy kezge deıin kóp aıtylmaı júrgen bir qyry týraly az-kem sóz qozǵadyq. Zerttegen, sońyna túsken adam bolsa, áli de tyń derek, mańyzdy málimet tabylary anyq.
Batys Qazaqstan oblysy
Kóne sýretter Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynan, gazet qıyndylary Batys Qazaqstan oblystyq arhıvinen alyndy.
