Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Jaǵymdy jańalyq kóp
Ulttyq banktiń resmı dereginshe, jyl basynda ınflıasııa 8,9 paıyz deńgeıinde boldy. Jyl sońyna qaraı ol 12,4 paıyzǵa deıin ósti. Qymbatshylyq halyqqa ońaı tımegeni anyq. Osy jaǵdaıda bas bank ınflıasııany tejeýdi basty mindet etip qoıdy. Bazalyq mólsherleme kezeń-kezeńimen kóterilip, qazan aıynda 18 paıyz deńgeıine jetti. Bul sheshim naryq úshin tosyn kóringenimen, baǵanyń baqylaýdan shyǵyp ketpeýi úshin qajet edi.
«Inflıasııamen kúresý úshin aqsha nesıe saıasatyn ýaqytsha qatańdatýǵa týra keldi. Bul sheshim uzaq merzimde qarjyny turaqty ustap turýǵa baǵyttalǵan», degen ustanym bas banktiń negizgi baǵytyna aınaldy.
Árıne, joǵary mólsherleme kredıtterdiń qymbattaýyna ákeldi. Biraq bul kezeń qarjy naryǵynda tártip ornatyp, artyq táýekeldi azaıtýǵa múmkindik berdi. Bıyl teńge baǵamy da birneshe synaqtan ótti. Kóktemde dollar 497 teńge shamasynda saýdalansa, jaz aılarynda 550 teńgege deıin kóterildi. Bul naryqtaǵy ótimdiliktiń tómendeýi men alypsatarlyq belsendilikke baılanysty boldy. Osyndaı jaǵdaıda Ulttyq bank valıýta naryǵyna aralasyp, 125 mln dollar kóleminde ıntervensııa júrgizdi. Mundaı qadam naryqtaǵy dúrbeleńdi basýǵa yqpal etti. Jaz ben kúzdegi qubylmaly kezeńnen keıin jeltoqsan aıynda dollar baǵamy qaıtadan 500 teńge deńgeıine tústi.
2025 jyldyń bir jaǵymdy jańalyǵy qarjy salasynyń sıfrlanýy boldy. Elde sıfrlyq teńge aınalymǵa endi. Shilde aıyna qaraı 257,5 mlrd sıfrlyq teńge shyǵaryldy. Ol 100 iri ınfraqurylymdyq jobada paıdalanyldy. Sıfrlyq teńge bıýdjet qarajatynyń maqsatty jumsalýyn baqylaýdy kúsheıtip, qarjy ashyqtyǵyn arttyrdy. Sonymen qatar qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý merzimi 75 kúnnen 5 kúnge deıin qysqardy. Bul bıznes úshin mańyzdy qoldaý boldy. Aldaǵy ýaqytta sıfrlyq teńge respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterde, sondaı-aq memlekettik holdıngterdiń qarjysyn basqarýda keńinen qoldanylmaq. Premer-mınıstr Oljas Bektenov bul quraldy kóleńkeli ekonomıkany azaıtýdyń mańyzdy tetigi dep atady.
Alǵashqy qanatqaqty teńgelik steıblkoın iske qosyldy. Sıfrlyq teńgeden aıyrmashylyǵy bul aktıvti jeke kompanııa shyǵarady. Alǵashqy teńge steıblkoınyn «Intebix» kompanııasy iske qosty. Joba «Solana», «Mastercard» jáne Eýrazııalyq bankpen birlesip júzege asyryldy. 2025 jyly krıptokartalar jobasy da bastaldy. Bul kartalar arqyly tólem krıptovalıýtadan bastalǵanymen, tólem sátinde qarajat birden teńgege aýystyrylady. Iаǵnı esep aıyrysý naqty aqsha arqyly júrgiziledi.
Jyl sońyndaǵy taǵy bir mańyzdy qadam, birtutas QR-tólem júıesiniń iske qosylýy boldy. 13 qarashada elde bankter arasyndaǵy ortaq QR-tólem júıesi resmı túrde jumysyn bastady. Birtutas QR osy bytyrańqy ınfraqurylymdy biriktirip, tólemdi áldeqaıda yńǵaıly etti. Júıe iske qosylǵan alǵashqy kezeńde birneshe mıllıon qoldanýshyny qamtydy. Qazir «Halyk Bank», «Bank SentrKredıt, «Freedom Bank», «Home Credit», «RBK» jáne «Altyn Bank» júıege qosylǵan. Qalǵan bankter kezeń kezeńimen qosylady. Tolyq iske qosý 2026 jylǵa josparlanǵan.
Elimizdiń sıfrlyq qarjy salasyndaǵy bul qadamdary halyqaralyq reıtıngilerde de kórinis taýyp otyr. «Oxford Insights» jarııalaǵan «Government AI Readiness Index 2025» reıtınginde elimiz 195 eldiń ishinde 60-orynǵa kóterildi. Bir jylda 16 satyǵa joǵarylady.
2025 jyly elimizde 2 jańa bank ashyldy. Olar «BıEnKeı Kommersııalyq banki» men «KMF Bank». Sonyń biri eldegi eń iri mıkroqarjy uıymyn qaıta qurý arqyly bankke aınaldy. «BıEnKeı Kommersııalyq banki» naryqqa qatań aqsha nesıe saıasaty júrip jatqan kezeńde keldi. Joǵary paıyzdyq mólsherlemeler jaǵdaıynda bank óz qyzmetin naqty esepke quryp, shaǵyn jáne orta kásip ıelerine basymdyq berýdi tańdady. Ekonomıst Rasýl Rysmambetovtiń sózinshe, bıyl bank naryǵynda birqatar turaqty ári oń qurylymdyq ózgerister baıqalady.
«Ekinshi deńgeıli bankterdiń jıyntyq aktıvteri 67,8 trln teńgege jetti, al nesıe portfeli 42,1 trln teńgege deıin ósti. Bul qatań aqsha nesıe saıasaty jaǵdaıynda da bank júıesi ekonomıkany qarjy resýrstarymen qamtamasyz etetin mańyzdy arna bolyp otyrǵanyn kórsetedi. Nesıe berý belsendiliginiń sapaly óskenin baıqaýǵa bolady. Nesıe portfeliniń aktıvterge ortasha qatynasy 62,1 paıyzdy qurady. Bul bankterdiń artyq ótimdilikke ketpeı, ózderiniń negizgi mindetin, ıaǵnı nesıe berýdi jalǵastyryp otyrǵanyn ańǵartady. Buryn bul kórsetkish bir kezeńde 55 paıyz shamasynda bolǵan. Ásirese bólshekke baǵyttalǵan jáne mamandandyrylǵan bankterdiń nesıe berýi aıqyn kórinedi. Bul bankterde nesıeniń úlesi 75 paıyzdan 80 paıyzǵa deıin jetedi. Munyń ózi halyq pen shaǵyn bıznes tarapynan turaqty suranys bar ekenin kórsetedi», deıdi ekonomıst.
Qandaı qatelik jiberdik?
Ekonomıst Saparbaı Jobaevtyń aıtýynsha, elimizdegi qarjy saıasaty ekige bólinedi. Biri – monetarlyq saıasat, ekinshisi – fıskaldyq saıasat. Monetarlyq saıasatty Ulttyq bank júrgizedi, al fıskaldyq saıasat Úkimettiń quzyrynda. Sarapshy Ulttyq banktiń sheshimine toqtalyp, bazalyq mólsherlemeniń 18 paıyzǵa kóterilgenin oń qadam retinde baǵalaıdy.
«Buryn mólsherleme 16,5 paıyz edi, ony 18 paıyzǵa kóterdi. Mundaǵy maqsat ınflıasııany shekteý. Men muny Ulttyq banktiń durys ári batyl sheshimi dep qabyldaımyn. Alaıda bul sheshimniń tolyq nátıje bermeı otyrǵanyn da jasyrmaımyn. Sebep – fıskaldyq saıasattyń álsizdigi. Úkimet bıýdjet pen salyq saıasaty arqyly aqsha massasyn azaıtýdyń ornyna, kerisinshe, aqshany kóbeıtip jatyr. Sondyqtan Ulttyq bank qansha tyryssa da, ınflıasııa 12,5 paıyzdan 13 paıyzǵa deıin ósip otyr», dep túsindiredi ekonomıst.
Birneshe jyl qatarynan bıýdjet tapshylyǵy Ulttyq qor esebinen jabylyp keledi. 2025 jyly qordan 5,2 trln teńge alyndy. Alaıda bolashaq urpaqtyń qarjysyn saqtaýdy kózdegen Úkimet 2026 jyldan bastap bul somany 2,7 trln teńgege deıin qysqartýdy josparlap otyr. Osyǵan baılanysty salyq júıesin jańartý qajettigi týyndady. Salyq kodeksi qaıta jazylyp, salyq qarjy reformasy qabyldandy. Onyń negizgi maqsaty bıýdjet kirisin turaqtandyrý jáne memlekettik mindettemelerdi oryndaý boldy.
Fıskaldyq saıasatqa kelgende S.Jobaevtyń syny qatqyl. Ol jyldyń basynda salyq reformasyna úlken úmit artylǵanyn aıtady. Jańa Salyq kodeksin qabyldap, bıýdjet tapshylyǵyn azaıtý maqsaty qoıyldy. Sebebi 2025 jylǵa josparlanǵan shyǵyndar 25,5 trln teńge, al salyqtyq túsimder bar bolǵany 16 trln teńge boldy. Sonyń saldarynan 9,5 trln teńge tapshylyq shyqty.
«Qazirdiń ózinde bıýdjetten qaryzdardy óteýge 10 paıyzdan 12 paıyzǵa deıin aqsha ketip jatyr. Bul degenimiz bolashaqtyń esebinen búgin ómir súrip otyrmyz degen sóz. Salyq reformasynyń tolyq júrgizilmeýine yqpaldy toptardyń qarsylyǵy sebep dep oılaımyn. Qosylǵan qun salyǵyn 12 paıyzdan 20 paıyzǵa kóterý usynyldy. Biraq qurylys salasyndaǵy kásipkerler shý kóterip, ony 16 paıyzǵa túsirip tastady. Nátıjesinde, biz salyq reformasyn jartylaı ǵana jasadyq», deıdi sarapshy.
Rasynda, kvazımemlekettik uıymdar salyq tólep úırenbegen. Kerisinshe, bıýdjetten aqsha alýǵa daǵdylanǵan. Sonymen qatar bıýdjettik shyǵyndardyń tıimsizdigi de túńiltedi. Áleýmettik baǵdarlamalarǵa jyl saıyn bıýdjetten shamamen 40 paıyz ketetin. Al 2026 jylǵa bul kórsetkish 38,5 paıyzǵa tústi. Iаǵnı áleýmettik shyǵyndar qysqaryp, bıýdjet aqshasy iri kásiporyndarǵa, memlekettik kompanııalarǵa kóbirek bólinip jatyr. Bul ınflıasııany odan ári ósirýi múmkin. Jalaqy máselesi de – sheshilmeı otyrǵan túıtkilderdiń biri.
«Memlekettik qarjydan tólenetin jalaqylar jyl saıyn 10 paıyzǵa ındeksasııalanady. Biraq bul ádiletsiz. Ortasha jalaqysy 150 myń teńge alatyn adamǵa ǵana naqty qoldaý kerek. Al 650 myń teńgeden, 1 mln teńgeden, 2 mln teńgeden joǵary jalaqy alatyn sheneýnikter men basshylar ózderiniń aılyǵyn taǵy da 10 paıyzǵa ósirip alady. Osyny toqtata almaı otyrmyz. Prezıdent 2019 jyly baılar kóbirek salyq tóleýi kerek dedi. Biraq 6 jyl boıy eshteńe istelmedi. Bıyl jylyna 33 mln teńgeden asatyn tabysqa ǵana 15 paıyz salyq salyndy. Ondaı adamdar bar bolǵany 26 myń. Bul naqty reforma emes», deıdi S.Jobaev.
