Qarjyny tıimdi basqarý – damý kepili

Zań buzýshylyqtardyń joly kesildi

Qarjy mınıstrliginiń habarlaýynsha, elimizdiń salalyq tájirıbesine halyq­aralyq kásibı qoǵamdastyq úlken qyzy­ǵýshylyq tanytqan. PEMPAL (Mem­lekettik qarjy menedjmenti má­se­leleri jónindegi jeli) alańynda Qa­zaq­standaǵy elektrondy aýdıtti engizý jumysy ozyq tájirıbe retinde atalyp ótip, álemniń keıbir elderi osyndaı sıfrly quraldardy ózde­riniń qar­jy­lyq baqylaý salasyna engizýge daıyn ekenderin jetkizgen.

Mınıstrlik bıýdjetti tıimdi jospar­laý, saladaǵy ártúrli zań buzýshy­lyq­tar­dyń aldyn alý maqsatynda kóptegen jańa júıeni engizip, óz qyzmetin jetil­dirip keledi. Aıtalyq, sıfrlyq tehno­logııanyń kómegimen bıýdjet shy­ǵys­taryn preventıvti baqylaýdyń jańa standarttary qolǵa alyndy. Táýe­kel­di tólemder men qazynashylyq derek­te­ri­niń arnaıy beıini negizinde elektrondy aýdıt byltyr 26 mlrd teńge somasyna qarjylyq kemshilikti anyqtaǵan. Al 2025 jyldyń basynan beri onlaın-monıtorıng júıesi shamamen 1,1 trln teńge somasyna 5 myńnan astam bıýdjet aýdarymyn tekserip, 184 mlrd teńgege 694 táýekeldi tólemdi áshkere etken.

Keıingi tekserýler nátıjesinde 59,5 mlrd teńge somasyna qar­jy­lyq buzý­shylyqtar ras­talyp, jetkizý­shi­lerge mindettemelerin durys oryn­da­maǵany úshin 237 mln teńgeden astam turaq­syz­dyq aıyby eseptelgen. «Sıfrlyq tehnologııa­lardy engizý Qazaqstandaǵy ishki memlekettik aýdıt organdarynyń jumysyn jańǵyrtýǵa septigin tıgizdi. Elektrondy memlekettik satyp alý veb-portaly tolyq avtomattandyryl­dy. 2021 jyldan bastap elektrondy aýdıt engizildi. Qazynashylyq organ­darynyń derekteri bir júıege birik­ti­rilip, olardy qashyqtan tekserý múm­kindigi paıda boldy. Mundaı jańa jo­balar engizilgen sátten bas­tap 120 mlrd teńgeden astam somaǵa bıýdjet zańnamasynyń buzýshylyqtary tirkeldi. 804 aýdı­torlyq is-shara qashyqtan ótkizildi» delingen mınıstrliktiń habarlamasynda.

Jańa onlaın-monıtorıng ınstıtý­tynyń arqasynda 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet bekitilgenge deıin 1,5 trln teńge somasyndaǵy shyǵystardyń negizsiz josparlanǵany qashyqtan anyq­talǵan. Bul – post-aýdıtten preven­tıvti sıfrly modelge kóshýdiń nátıjesi. Sondaı-aq tólemderdiń qashyqtyq monı­to­rıngi jáne sıfrly den qoıý sharalary arqyly áleýmettik salada jalaqy tóleý kezindegi 1,4 mlrd teń­ge­niń alaıaqtyq shemalary joıylǵan. Al «Onlaın bıýdjettik monıtorıng» modýlin engizý nátıjesinde bilim sala­synda uzaq jyl boıy jalǵasyp kele jat­qan urlaý faktileriniń joly kesilgen eken.

Elektrondy aýdıt elektrondy sıfrly qoltańba qoıylǵan qujattardy paıdalana otyryp júrgiziledi. Barlyq qujat e-Minfin júıesindegi «Elektrondy ishki memlekettik aýdıttiń is-qujaty» modýlinde qalyptasady.

Atalǵan qujattar aýdıttiń barlyq kezeńin — aldyn ala aýdıt­ten bastap qorytyndy kezeńge deıin qamtıdy. Al qujat­tar­men tanysyp, qol qoıý úshin Táýekelderdi basqarý júıesi ar­qyly memlekettik aýdıt nysany­nyń basshysyna avtomatty túrde jiberiledi.

2025 jyly respýblıkalyq bıýd­jettik baǵ­darlamalar ákim­geri­nen bastap, jer­gilikti jer­ler­degi qarajattyń túp­kilik­ti alýshylaryna deıin ótpeli tártippen Pıramıdalyq aýdıt tásili sy­naq­­tan ótkizilgen. Osyndaı aýdıt­tiń nátıjeleri boıynsha agroónerkásiptik keshende 22,8 mlrd teńgege memlekettik qoldaý sharalaryn maqsatsyz paıdalaný faktileri anyqtalypty. «Mysaly, «Aýyl amanaty» baǵdarlamasymen nesıe alǵan 2 myńǵa jýyq zaımshy 13 mlrd teńge mólsherindegi qarjyny aýyl sharýashylyǵyna qatysy joq maqsatqa alǵany áshkerelendi. Buǵan qosa keıbir áleýmettik-kásipkerlik korporasııalary «aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerin qarjylandyrý maqsatynda» degen jeleýmen memleketten jeńildetilgen bıýdjettik kredıtter alyp, bul qarajatty bank depozıtterine salyp, qoldy qylǵany anyqtaldy. Pa­ıyz­ǵa shaqqanda olardyń tabysy 2  mlrd teńgege deıin jetip otyrǵan. Mundaı áreketke keıbir qaryz alýshylar da barǵany málim boldy», deıdi vedomstvo mamandary.

Negizgi qarajat áleýmettik salaǵa baǵyttaldy

Bıýdjettiń shyǵys bóligi – áleýmettik-ekonomıkalyq damý­­dyń basymdyqtaryn kór­setetin jáne memlekettik baǵ­dar­­la­ma­lardyń iske asyrylýyn qamtamasyz etetin negizgi baǵyt­tar­dyń biri. Bıyl azamat­tardyń ál-aýqatyn arttyrý men óńir­lerdi úılesimdi (teńgerimdi) damy­týǵa aıryqsha mán berildi.

Naqty shyǵystar josparda belgilen­gen mejeden 96% asyp, joǵary deńgeı­ge jetken. Bul rette negizgi qarajat áleý­met­tik qajettilikterge jáne jergilikti jer­­lerdegi ekonomıkany nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵanyn atap ótken jón.

Vedomstvo ókilderi aıtqandaı, 2025 jyly bıýdjet saıasatynyń áleýmettik jáne óńirlik baǵyty aıqyn túrde saqta­lyp qaldy. Aı­talyq, áleýmettik baǵdar­la­malar men kópbalaly otba­sy­larǵa qoldaý kórsetý, densaýlyq saqtaý men bilim salasyn qarjylandyrý arta túsken.

Tutastaı alǵanda, áleýmettik blok (bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik kómek) bıýdjettiń eń iri baǵyty retinde qalyp otyr. 11 aıda bul maqsatqa bar­lyǵy 8,3 trln teńge aýdarylǵan.

Bıýdjet shyǵysyndaǵy taǵy bir mańyz­dy baǵyt – óńirlerdi qoldaý. Jergi­lik­ti bıýdjetter 6,9 trln teńge somasyna transfert alyp, bul tikeleı oblystar men qala­lardaǵy ınfraqurylymdyq jáne áleýmettik jobalardy qarjylaı qam­tamasyz etti.

«Syrtqy syn-qaterlerge tózim­di bolý tur­ǵysynan alǵanda, bıyl­ǵy bıýd­jet óz ıkemdiligi men beıimdiligin aıqyn kórset­kenin atap ótken mańyzdy. Ornyq­ty ósimniń draıverine aınalǵan jergilikti bıýd­jetter men tıimdi ákimshilendirý isi qolaısyz syrtqy jaǵdaılar saldaryn óteýge sep­testi. Qarjy mınıstrligi tyń sıfr­ly sheshimderdi engizý arqyly jaǵym­syz syrtqy faktorlardyń áserin rettep, olardy tejeýdiń naqty jolyn kór­setti. Bul óz kezeginde memlekettik qa­zy­­naǵa qosymsha kiris tartýǵa oń áse­rin tıgizdi», delingen mınıstrliktiń dere­ginde.

Jańa reformanyń paıdasy kóp

2025 jyly elimizde Memleket­tik satyp alý týraly jańa zań kúshine en­geni málim. Bul tyń reformanyń nátıjesi jyldyń alǵashqy toqsanynda-aq baıqala bastaǵan. Atap aıtqanda, satyp alý rásimderiniń merzimi qysqaryp, otandyq bıznes aıtarlyqtaı qoldaýǵa ıe bolǵan.

Atalǵan reformadaǵy jańa­shyl­­dyq­tardyń biri retinde qu­ry­lys sala­syn­daǵy satyp alýlarda reıtıngti-baldyq júıeni (RBJ) paıdalanýdy aıtýǵa bolady. Munda baıqaý nátıjeleri avtomatty túrde (adamnyń qatysýynsyz) shyǵarylady. «Bul oraıda rásim­derdi jeńildetý, baǵadan tys ólshem sharttardy keńeıtý jáne satyp alý merzimin azaıtý ese­bi­nen konkýrs jeńimpazy orta eseppen 5 jumys kúni ishinde anyqtalatynyn atap ótken jón. Basqa da taýarlar, jumystar men kór­setiletin qyzmetter boıyn­sha konkýrsty ótkizý ýaqyty 10 jumys kúnine deıin azaıdy. Osy ózgeriske qarap-aq jańa zańnyń artyqshylyqtaryn baǵamdaı berýge bolady. Nege deseńiz, buǵan deıin baıqaý 60 kúntizbelik kúnge jalǵasatyn. EPC jáne EPC-F kelisimsharttary túrinde nysandardy salýdyń jańa tetik­te­ri engizilip, bul satyp alý pro­sesin jáne tutastaı alǵanda, nysan­dar­dyń qurylysyn jedeldetýge múm­kindik berdi», deıdi Qarjy mınıstrliginiń ókilderi.

Ekonomıkalyq turǵydan qaraǵanda, bıýrokratııalyq pro­sedý­­ralardyń azaıýy aıtar­­lyq­taı nátıje bergen. Qajet­ti prosesterdi jedeldetý esebinen bıyl 12 aıda jasalǵan kelisim­shart­tardyń kólemi 8 030 mlrd teńgege jetipti. Byltyrǵy kezeń­men salystyrǵanda, bul 1,6 ese (5 097 mlrd teńge) kóp.

Atalǵan zańnyń arqasynda otandyq kom­panııalar aıtar­lyqtaı preferen­sııa­larǵa ıe bolǵan. Naqty aıtsaq, eli­mizdiń óndirýshilerine kelisimsharttar jasasý kezinde birqatar basymdyq beri­ledi. Mysaly, kásipkerler kelisim­shartta kórsetilgen somadan 50% mól­she­rinde mindetti avans ala alady, bank­tiń kepildigin usynýdan bosatylyp, aıyppul sanksııalaryna baılanysty jeńildetilgen shartty qoldana alady. Bul jer­gi­likti bıznestiń memlekettik tap­syrystarǵa qatysýy úshin barynsha jaıly jáne qarjylyq qaýipsiz jaǵdaılar jasaýǵa baǵyt­talǵan.

Osylaısha, 2025 jyldyń 12 aıynyń qorytyndysy boıynsha otandyq taýar óndirýshilermen jasalǵan kelisimshart – 17%-ǵa, olardyń jalpy somasy 31%-ǵa ósip, qarjylaı kólemi 439 mlrd teńgege jetkeni belgili boldy.

Memlekettik satyp alý reformasy naryqty josyqsyz qatysýshylardan tazartýǵa septigin tıgizgenin de atap ótken jón. Negizgi mindet – barlyq kom­panııaǵa teń jáne ashyq jaǵdaı jasaý. Iаǵnı qu­jat­tardy burmalaıtyn ári be­deli kúmán keltiretin qyzmet usynýshylardan góri jumys sapasy jaqsy, baǵasy qolaıly isker jandarǵa kóbirek múmkindik beriledi. Ol úshin birinshi kezekte merdigerlerdiń jumys tá­jirıbesin rastaýǵa qoıylatyn talap­tar kúsheıtildi. Jalǵan nemese qate málimetterdi muqııat tekserýge múm­kindik beretin qatań krıterııler engizildi. Nátıjesinde resmı tizimnen qurylys-montaj jumystary, jobalaý jáne teh­nıkalyq qadaǵalaý salasyndaǵy tájirı­bege baılanysty 18 031 dáıeksiz má­­li­met­ alynyp tastalǵan. Bul birkúndik fırmalarmen jáne biliktiligi joq oryn­daýshylarmen kelisimshartqa otyrý táýekel­derin aıtarlyqtaı tómen­detken.

Ekinshi mańyzdy tetik – bedeli tómen óndirýshilerge sanksııalardy avtomatty túrde qoldaný. Keıingi bes jylda Josyqsyz qatysýshylar tizimine (JQT) engizilgen kompanııalardan jańa ótinim túsken kezde konkýrstaǵy qory­tyn­dy baǵasynan avtomatty túrde 0,2% (ball) shegeriledi. Mundaı kishigirim kemshilikter olardyń adal oryndaýshylarmen baıqaýǵa túsken kezde bilinedi.

Osylaısha, reforma josyq­­­syz qatysýshylarǵa eki jaqtan da tosqaýyl qoıyp otyr: bir jaǵynan, jalǵan málimetter berýdiń joly kesilse, ekinshi jaǵynan zań buzýshylyqpen ustalǵandar tu­raq­ty qarjylyq «buǵaýǵa» baıla­na­dy. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul sharalar qujattamany retke kel­tirip, memlekettik satyp alýǵa jaýap­ker­shilikpen qatysý mádenıetin qalyp­tas­tyrady.

Salyq pen keden salasyndaǵy sıfrlyq transformasııa

Osy jyly Memleket basshy­synyń tapsyrmasymen Qarjy mınıstrligi qar­jy turaqtylyǵy men sıfrlyq trans­formasııany nyǵaıtý baǵytynda bir­talaı jumys atqardy.

Memlekettik bıýdjettiń kiris bóligi (transfertterdi esep­te­megende) 2025 jylǵy 1 jel­toq­sandaǵy jaǵdaı boıyn­sha tolyq kólemde oryndalyp, bul byltyrǵy kezeńmen salys­tyr­ǵanda 2,9 trln teńgege kóp boldy.

Mınıstrliktiń bıylǵy is-sharalar tizbeginde sıfrlyq tehnologııalardy engizý men salyq jáne keden ınfra­qurylymyn jańǵyrtý erekshe mańyzǵa ıe boldy. Bul sharalar bıýdjet kirisin arttyrýmen qatar ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartty, sondaı-aq eli­miz­diń ekonomıkalyq qaýip­siz­digin nyǵaıtýǵa irgeli alǵy­shart­tar jasaldy.

Salyqty basqarý isi sıfrlan­dy­rý jaǵdaıynda belsendi túr­de jańǵyrdy. Sala­daǵy rásimder jeńildetilip, salyq tóleýshilermen ózara is-qımyl jumys­tary jetile tústi.

Aıtalyq, Memlekettik kirister komı­teti Salyqtyq ákimshi­len­dirýdiń ıntegrasııalanǵan júıesi (SÁIJ) men Smart Data Finance (SDF) platformasyn engizdi. SÁIJ 7 bytyrańqy júıeni bir tehnologııaǵa ıntegrasııalady. Júıe júzege asyrylyp, jumys istep tur.

Aıtalyq, Smart Data Finance – syrtqy jáne ishki kózderden aqparat jınaıtyn barlyq salyq tóleýshi men syrtqy ekonomıkalyq qyzmet qatysýshylaryna arnalǵan mem­lekettik qarjy júıesiniń bir túri. Bul júıe memlekettik organdar qyz­metkerlerine naqty sheshimderdi jedel qabyldaýǵa múmkindik beretin 74 derekqor kózi­nen alynǵan málimetterdi biriktiredi.

SDF damytý sheńberinde kameraldy baqylaý men táýekelderdi basqarý júıesin jetildirý, sonymen qosa JI qoldaný arqyly kiristerdi boljaý josparlanyp otyr.

Kedendik ákimshilendirý de tolyǵymen sıfrlyq formatqa aýysyp jatyr. Atap aıtqanda, Keden jańa aqparat platformasy jolǵa qoıyldy. Bul – buryn qoldanysta bolǵan 3 aqparattyq júıeni («Astana-1», «E-tereze», «KAAJ») almastyratyn zamanaýı mıkroservıstik tehnologııa. Ol derekterdi tez jáne dál óńdeýdi qamtamasyz etedi, sonymen qatar deklarasııalardy avtomatty túrde tekserýge jáne shyǵarýǵa múmkindik beredi. Búginde 20 modýldiń 16-sy jumys istep tur.

«Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha ınteg­rasııalanǵan baqylaý júıesi en­gizilip, onda barlyq aralas qyzmet bir júıede – Keden AJ qoljetimdi. Bul tranzıttik deklarasııany rásimdeý ýaqytyn 30 mınýttan 10 mınýtqa deıin qysqartýǵa múmkindik berdi.

Bıyl bıznes ókilderimen, tasymaldaýshylar jáne brokerler qaýymdas­tyq­tarymen birlesip, elektrondy kezek erejeleri qaıta qaralǵan. Sheteldik tasy­maldaýshylarǵa yńǵaıly bolý úshin servıstik ınterfeıs 4 tilge (orys, aǵylshyn, ózbek, qytaı) aýdarylǵan jáne WeChat halyqaralyq messendjerimen ınteg­rasııa jasalypty. QTJ-men bir­lesip, negizgi temirjol marshrýttarynda tranzıttik deklarasııalardy avto­mat­ty túrde shyǵarý engizilgen, konteınerlik poıyzdy óńdeý ýaqyty 3 saǵattan 30 mınýtqa deıin azaıdy.

«Qorǵas» HShYO-da jolaýshylardy baqylaý prosesi sıfrlandyryldy. Bul prosess bıometrııa ári Face-ID arqyly júze­ge asyp, bagajdy avtomatty túrde bere otyryp, Kaspi arqyly tólenedi. Pro­sedýra bar-joǵy 10 sekýnd ýaqytty alady.

Buǵan qosa ITK sýretterin avtomatty túrde taldaý úshin jasandy ıntellekt engizý jumystary júrgizilip jatyr. Bul júkterdi anyqtap, olardy deklarasııalarda kórsetilgen taýar pozısııalarymen avtomatty túrde salystyrýǵa múmkindik beredi. Algorıtmder sáıkessiz­dikterdi taýyp, jalǵan operasııalardy joıady jáne ınspektorlarǵa dál jumys isteýge kómektesedi.

Qarjy mınıstrligi qyzmetiniń edáýir bóligi kóleńkeli ekonomıkamen kúresýge baǵyt­talǵan.  Sıfrlyq quraldar kóleń­keli ekonomıkamen qarsy kúreste negizgi qarýǵa aınaldy. Mysaly, IJО́-ge shaqqanda onyń deńgeıi 2018 jyly 27,02% bolsa, 2024 jyly bul kórsetkish 16,71% deıin tómen­degen.

Qarjy mınıstrligi qolǵa alǵan jumys salyq túsimderin ulǵaıtýdy qamta­ma­syz etti. Eń bastysy, elimiz qazynany tolyqtyryp qana qoımaı, Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin kúsheıtetin zamanaýı, jyldam jáne ashyq ınfraqurylymdy qurýǵa múmkindik aldy.