Foto: istockphoto.com
Bul shabýyl kimge qarsy baǵyttalǵan?
Ýkraına tarapynan Kaspıı qubyr kásipornyna jasalǵan dron shabýyly el ınfraqurylymyna tikeleı áser etip, munaı óndirisi men eksportqa úlken qaýip tóndirdi. Bul – Ýkraına men Reseı arasyndaǵy teketirestiń ishki epızody emes.
Abzal Narymbetovtyń aıtýynsha, memleket tarapynan bul jaǵdaıǵa baılanysty resmı túrde nota joldandy. Alaıda máseleni tek dıplomatııalyq deńgeıde sheshýge bolady deý – shynaıy ahýaldy tolyq baǵalamaý bolar edi.
«Bul Ýkraına men Reseı arasyndaǵy másele emes. Sebebi KQK arqyly ótetin munaıdyń 90%-y Qazaqstandyki, 10%-y ǵana Reseıdiki. Sondyqtan ondaı shabýyldardy tek dıplomatııalyq jolmen toqtatpaı, jaǵdaı jaqsarmaıdy. Biraq dıplomatııalyq jolmen bolmaıtyn bolsa, basqa qandaı jolmen toqtatýǵa bolady degen suraq týyndaıdy. KQK arqyly ótetin munaıdyń kóp bóligi Eýropa elderiniń úlesine tıedi. Eýropa Ýkraınaǵa qoldaý bildirip otyr. Alaıda Ýkraına KQK-ǵa shabýyl jasap, Eýropanyń munaı úlesine zaqym keltirip otyr. Bálkim, Batys elderine shabýyldyń saldaryn toqtatý qajettigin jetkizý qajet shyǵar. Sebebi, KQK-daǵy shabýyldyń saldaryn Reseıden góri biz jáne batys elderindegi, ıaǵnı AQSh pen Eýropa munaı-gaz kompanııalary kóbirek tartyp otyr», deıdi sarapshy.
Sarapshynyń paıymynsha, bul máseleni kúshtep pe álde jumsaq jolmen be – áıteýir, Batys elderine ashyq jetkizý qajet. Abzal Narymbetov Reseıdiń bul ınfraqurylymdy qorǵaýǵa asa múddeli bolmaýy múmkin ekenin aıtady.
«Reseı buny qatty toqtatýǵa tyryspaýy múmkin. Sebebi ınfraqurylym kóbine Qazaqstan men batys elderine tıesili. Munda Reseıdiń úlesi tómen. Sol sebepti, qorǵaýǵa qatty qyzyǵýshylyq bolmaýy múmkin», deıdi sarapshy.
Bul jaǵdaı Qazaqstan úshin táýekeldi odan ári arttyra túsedi. О́ıtkeni negizgi eksporttyq arna bir mezette geosaıası oıyndardyń alańyna aınalyp otyr.
Qazaqstannyń munaıyn tasymaldaıtyn tankerler shabýylǵa ushyrady
Dron shabýyly Qazaqstannyń munaı naryǵyna áser etti me?
Sarapshynyń baǵalaýynsha, KQK-nyń tolyq jumys istemeýi elimizdiń munaı naryǵyna orasan soqqy boldy. 2026 jyldyń alǵashqy onkúndiginde-aq munaı óndirisi aıtarlyqtaı tómendegen. Al bul Qazaqstan men batys kompanııalary úshin zııan.
«Qazir túrli esepter júrgizilip jatyr. Kúnine 800 myń barrel munaıdy tasymaldaı almaı otyr. Eksporttalmaǵan munaı bálkim 1 mlrd dollarǵa jetedi. Ortasha eseppen – 1 mlrd dollar qarjydan qaǵylyp otyrmyz. Bul – jalpy kiris. Onyń salyǵy, óz quny t.b. bar. Qazaqstan quny 1 mlrd dollarǵa jýyq munaıdy eksporttaı almady», deıdi Abzal Narymbetov.
Balama baǵyt nege joq?
Qazaqstan munaıdy eksporttaýdyń basqa balamaly joldaryn ázirge tolyq paıdalana almaı otyr. Bar bolǵan kúnniń ózinde olardyń ótkizý qabileti KQK-men salystyrýǵa kelmeıdi.
«KQK-nyń ótkizý qabileti orasan. KQK arqyly 2024 jyly 55 mln tonna munaı eksporttalsa, 2025 jyly bálkim 60 mln tonna shyǵar. Qazaqstanda 60 mln tonna munaıdy shetelge jibere alatyndaı basqa baǵyt joq», deıdi Abzal Narymbetov.
Sarapshy mysal retinde Baký – Djeıhan baǵytyn atady. Onyń múmkindigi – nábári 1,5 mln tonna.
«60 mln pen 1,5 mln tonnany salystyrýǵa kelmeıdi. Qytaıǵa 1 mln tonna ǵana jibere alamyz. 1 mln tonna qaıda, 60 mln tonna qaıda? Kórip otyrǵanyńyzdaı, 60 mln tonnanyń onnan bir bóligin de jiberetindeı balamaly jol joq», dedi ol.
Bir baǵytqa táýeldilik nelikten qaýipti?
Abzal Narymbetov bul máseleni 2022 jyldan beri aıtyp kele jatqanyn jasyrmady. Onyń sózinshe, munaı tasymaly bir baǵytqa táýeldi bolmaýy kerek.
«Bul ekonomıkalyq turǵydan bizge mınýs. Biz táýelsiz el bolsaq ta, bir baǵytqa ekonomıkalyq turǵydan táýeldi bolyp otyrmyz. Mysaly, Qazaqstan bıýdjetiniń 40-50%-y munaı-gazdan keledi, sonyń 40%-y KQK arqyly tasymaldanatyn munaıdan túsken kiris. Bizdiń 80% munaıymyz KQK arqyly eksporttalatyndyqtan bul baǵyt óte mańyzdy», deıdi sarapshy.
Energetıka mınıstrligi: Jeltoqsan aıynda KQK arqyly munaı jóneltý kólemi tómendedi
2026 jyl munaı-gaz salasyna qandaı talap qoıady?
Sarapshynyń aıtýynsha, 2026 jyl EMIA óńirindegi munaıdy barlaý jáne óndirý úshin óndiris kóleminiń ósýinen góri kapıtal tártibine basymdyq beriletin kezeń bolady. Iri kompanııalar barlaý men óndirýden buryn qoldanystaǵy ken oryndaryn jetildirý men kezeń-kezeńimen keńeıtýge nazar aýdarady.
«Bul tásil jańa óńirlerdegi jobalarǵa da áser etedi. Gaıana quny tómendiginiń arqasynda tartymdylyǵyn saqtaıdy. Al Namıbııadaǵy jobalar shyǵyndardy baqylaý jáne senimdi ekenin dáleldeý úshin kezeń-kezeńimen iske asyrylýy qajet. Úndistan sekildi retteýde qıyndyqtary bar elderde ken oryndaryn ıgerý – iri bir jolǵy ınvestısııalardan góri kezeńdik jobalar men birlesken kásiporyndar arqyly júzege asady.
Kapıtal tártibine basymdyq berý arqyly jobalardy baqylaý men táýekelderdi basqarýdy kúsheıtetin quraldar men ádisterdi keńinen qoldanýǵa bolady. Jumys kólemi, shyǵyn jáne kesteni biriktiretin Enterprise Project Performance (EPP) platformalary, sondaı-aq naryqtyq jaǵdaılardyń ózgerýine baılanysty qurylys toqtap qalý táýekelin azaıtý úshin jasandy ıntellektini paıdalaný keńinen taralady», dedi sarapshy.
Qazaqstannyń iri ken oryndarynda munaı óndirisi kúrt tómendedi
Jasandy ıntellekt operasııalyq shyǵyndardy qalaı qysqartady?
Kapıtal tártibimen qatar operasııalyq shyǵyndardy qysqartý da negizgi baǵytqa aınalyp otyr. Sarapshynyń aıtýynsha, tipti keıbir kompanııalar qyzmetkerler sanyn qysqartýǵa májbúr. Chevron kompanııasyn bas dırektory Maık Ýırdiń «Jumys oryndaryn saqtaýdyń eń tıimdi joly – básekege qabiletti bolý» degen sózi osy ahýaldy aıqyn sıpattaıdy.
«Ekonomıkanyń eń úlken potensıaly – aktıvterdi basqarýda. О́AB (óndiristik aktıvterdi basqarý) júıesin zaýyt deńgeıindegi sıfrlyq egizben biriktirý jabdyqtyń jaı-kúıi týraly derekterdi eńbek shyǵyndaryn, qosalqy bólshekterdi jáne energııa tutynýdy azaıtatyn tehnıkalyq qyzmet kórsetý sheshimderine aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Brıtandyq jáne avstralııalyq ǵalymdardyń jarııalanǵan zertteýlerine sáıkes, mundaı kombınasııa paıdalaný jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý shyǵyndaryn 20%-ǵa deıin tómendete alady. Bul jetilgen aktıvti utymdy paıdalanýdy jalǵastyrý men ony jabý arasyndaǵy sheshýshi faktor bolýy yqtımal», deıdi Abzal Narymbetov.
KTK-ǵa jasalǵan shabýyl ne sebepti el azamattaryna tikeleı áser etedi?
Abzal Narymbetov bul ásirese kompressorlyq qondyrǵylar, gaz týrbınalary, katalıtıkalyq krekıng jáne gıdrokrekıng sekildi krıtıkalyq jabdyqtarda aıqyn baıqalatynyn atap ótti.
«Aqaýlardy erte kezeńde boljaý arqyly shyǵyndardy qysqartyp qana qoımaı, Scope 1 jáne Scope 2 aıasyndaǵy shyǵaryndylardy da azaıtady. Kompanııalar jasandy ıntellektini tek bek-ofısti avtomattandyrý úshin emes, sonymen qatar asa mańyzdy aktıvterdi basqarý úshin de keńinen qoldana bastaıdy. 2024 jyl jasandy ıntellektini engizýdiń bastapqy kezeńinde boldy. Qyzmetkerlerdiń tek tórtten biri ǵana jumys isteıtin kompanııada jasandy ıntellekt qoldanylatynyn aıtqan. Sol kezde JI-di qoldanýdyń negizgi baǵyttary jumys prosesterin avtomattandyrý jáne ózara árekettesýdi jaqsartý (30%), derekter analıtıkasy arqyly óndiristi ońtaılandyrý (28%) jáne qashyqtan monıtorıng boldy», deıdi sarapshy.
Metan men kómirtek máselesi qalaı sheshiledi?
Sarapshy Abzal Narymbetov 2026 jyl metan shyǵaryndylaryn qysqartý men kómirtekti ustaý tehnologııalarynyń operasııalyq modeldiń bir bóligine aınalatyn kezeń bolýy yqtımal dep sıpattaıdy.
«Shyǵaryndylardy qysqartý – operasııalyq qyzmettiń taǵy bir negizgi baǵyty. 2025 jyl sala úshin tabystylyǵy tómen nemese negizgi bıznes-modelge sáıkes kelmeıtin jańartylatyn energııa kózderindegi janama jobalardan bas tartý kezeńi boldy. 2026 jyl bir mezgilde shyǵaryndylardy azaıtyp, ekonomıkalyq paıda ákeletin eki strategııanyń ýaqyty bolýy múmkin: metan shyǵaryndylaryn qysqartý jáne kómirtekti ustaý, paıdalaný jáne saqtaý (CCUS)», deıdi ol.
Halyqaralyq energetıka agenttiginiń derekterine sáıkes, energetıka sektoryndaǵy metan shyǵaryndylary jylyna 120 mln tonnadan asady, al olardyń shamamen 70%-y qoldanystaǵy tehnologııalar arqyly azaıtylýy múmkin.
«Bul sharalardyń kópshiligi bir jyldan az ýaqytta ózin-ózi aqtaıdy, óıtkeni ustalǵan gazdy naryqqa shyǵarýǵa bolady. Buǵan qosa, metan shyǵaryndylaryn tıisti túrde qysqartý arqyly 2024 jyly 100 mlrd tekshe metr gaz naryqqa jetkizilýi múmkin edi, al álem boıynsha jyl saıyn shamamen 150 mlrd tekshe metr gaz fakelderde jaǵylady.
2026 jyl EMIA óńirindegi operatorlar úshin metan shyǵaryndylary men gazdy alaýlatyp jaǵýdy bedeldik másele emes, naqty óndiristik shyǵyn retinde qarastyra bastaıtyn betburys kezeńi bolýy yqtımal. Kompanııalar metan shyǵaryndylarynyń qarqyndylyǵyn tómendetip, jekelegen aktıvterde turaqty fakeldik jaǵýdy birtindep toqtatady. Spýtnıkter arqyly anyqtalǵan «sýperemıtterler» jedel joıylady, al táýekeli joǵary obektilerde úzdiksiz monıtorıng júıeleri engiziledi. Qazirgi tańda álemdik munaı men gaz óndirisiniń tek 5%-y metannyń derlik nóldik shyǵaryndylary standarttaryna sáıkes keledi, al aldaǵy jyldary bul úles ósýi tıis.
Jasandy ıntellekt stasıonarlyq datchıkterden, drondardan jáne spýtnıkterden alynǵan derekterdi biriktire otyryp, aǵyp ketýlerdi anyqtaýdy jedeldetedi. Qysqasy, dekarbonızasııa operasııalyq quraldar arqyly sheshiletin naqty óndiristik mindetke aınalyp otyr», deıdi sarapshy.
Eýropalyq munaı óńdeý quldyrap bara ma?
Eýropadaǵy munaı óńdeý salasy qurylymdyq qysqarý kezeńin bastan keshirip otyr. Birqatar zaýyttar jabylyp, keıbiri bıojanarmaı nemese turaqty avıaotyn óndirisine kóship jatyr. Degenmen sarapshynyń aıtýynsha, sala tolyq toqyraýǵa ushyraǵan joq.
«Shell Vesselıngtegi (Germanııa) zaýytyn japty, Petroineos Grendjmýttaǵy óndiristi toqtatty, taǵy birneshe nysan qaıta qaraý satysynda tur. Salalyq zertteýlerge sáıkes, eger tómen marjalar men saıası shekteýler saqtalsa, 2030 jylǵa qaraı Eýropa bastapqy óńdeý (CDU) qýattarynyń táýligine 2,1 mln barrelge deıinin joǵaltýy múmkin.
2027 jylǵa qaraı Eýropa shıki munaı óńdeý qýattary az, biraq ortasha júktemesi joǵary jáne tómen kómirtekti ıntegrasııalanǵan qondyrǵylary kóp jańa kezeńge qadam basady. Qundylyq tek óńdeý kólemimen emes, energııa tıimdiligimen, senimdilikpen jáne ıkemdilikpen anyqtalady.
Senimdilik sheshýshi faktorǵa aınalýda. Ortasha munaı óńdeý zaýytyndaǵy (MО́Z) jospardan tys toqtaýlar jyl saıyn ondaǵan mıllıon dollar shyǵyn ákeledi. Zaýyttar kásiporyn deńgeıindegi aktıvterdi basqarý (EAM) aıasynda APM júıelerin engizip, prosesterdi basqarýdyń ozyq júıeleri men boljamdyq analıtıkany paıdalana otyryp, jylý tasyǵysh qondyrǵylar men sýtek júıeleriniń turaqtylyǵyn arttyrýda. Eýropadaǵy birqatar alańdar «sıfrlyq jóndeý» júrgizip, ózgeristerdi basqarý jáne jumysqa ruqsattardy baqylaý úshin búkil zaýyt deńgeıindegi sıfrlyq egizderdi qurýda. Basqa salalardan alynǵan tájirıbe, mysaly jylýmen jabdyqtaý júıelerin ıntegrasııalaý jáne «qaǵazsyz» operasııalyq modelder, MО́Z-derdiń áleýmettik lısenzııasyn nyǵaıta otyryp, otyn tutynýdy qalaı qysqartýǵa bolatynyn kórsetedi», deıdi sarapshy.
Abzal Narymbetovtyń paıymynsha, munaı-gaz salasyndaǵy árbir quldyraý kezeńi – básekelik artyqshylyq qalyptastyrýǵa múmkindik.
«Bul ınvestısııalar bir qarapaıym mindetti sheshedi: 2026 jyl munaı-gaz kompanııalary úshin kezekti sıkldiń aıaqtalýy bolýy tıis. Mundaı kezeńder marjaǵa, shyǵyndarǵa jáne kapıtaldyq salymdarǵa qysymnyń kúsheıýimen sıpattalady. Burynǵydaı «munaı-gaz dáýiriniń aıaqtalýy» týraly málimdemeler aıtylady. Alaıda mundaı boljamdar 1920 jyldan beri jasalyp keledi jáne árdaıym qate bolyp shyqty. Shyndyq mynada: salaǵa tán «bým – quldyraý» sıkldarynda dál osy quldyraý kezeńi básekelik artyqshylyq qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Bul kezeńnen sátti ótken kompanııalar alǵa shyǵady», dep túıindedi Abzal Narymbetov.
