Qostanaı qalasyndaǵy balalardyń neshe paıyzy aralas mektepterde bilim alyp jatyr?

Qazaq synybyn kóbeıtetin jol karta jumys isteıdi

Mektepti bala tańdamaıdy, áke-sheshesi tańdaıdy. Ata-ananyń quqy qashanda joǵary turady. Alaıda eresektiń qalaýy osylaı eken dep, keleshektiń jalaýyn jyrtýǵa taǵy bolmaıdy. Búgin mektep esigin ashqan ár bala óz tilinde bilim alǵany asa mańyzdy ekeni aıtýdaı-aq aıtylyp jatyr. О́kinishke qaraı, ony elep-eskerip jatqan adam az. О́ıtkeni til nasıhaty baıypsyz, atústi júredi. Josparly, júıeli jumys joq. Júıeli jumys bolmaǵan jerde nátıje de bolmaıdy.

Mekteptegi til teńsizdigi máselesin retteý, eń aldymen, memlekettiń bilim berý saıasatyn júzege asyryp jatqan oblystyq bilim basqarmasy men qalalyq bilim bólimi retteý kerek edi. Alaıda atalǵan mekemeler ata-ananyń qalaýynan ári asa almaı, dármensizdik tanytyp otyr.  

Máselen, búginde Qostanaı qalasynda oqyp jatqan 35 myńnan astam oqýshynyń 20-aq paıyzy memlekettik tilde bilim alady. Al qalalyq bilim bólimi qazaq tilinde oqıtyn shákirtterdiń sany 2025 jyly 20% (7141 oqýshy) óskenin aıtyp otyr. Mundaı ósimge aýyldan nemese ózge óńirlerden kóship kelip jatqan otbasylar sep bolǵany anyq. Al burynnan beri osy qalada turyp jatqan shubar tildi otbasylar tuńǵyshyn qaı mekte-pke berse, qalǵan balalaryn da sol mektepke aparyp jatyr. 

О́tken qańtar aıynda Qostanaıda eki birdeı keleshek mektebi ashyldy. «Aeroport» shaǵyn aýdanyndaǵy mektepke 900 bala, «Bereke» shaǵyn aýdanyndaǵy mektepke 1 200 bala sııady. Zamanaýı mekteptiń ekeýi de memlekettik tilde bilim beredi. Demek, qazaq tilinde bilim alyp jatqan oqýshynyń úlesi 20 paıyz emes, 30 paıyz bolýy kerek edi ǵoı. Nege bulaı bolyp qaldy desek, qalalyq bilim bólimi jańa mektepti toltyrý úshin aralas mektepterdegi qazaq synyptaryn jaıly mektepke kóshirýdi jón dep tapqan. Nátıjesinde, túbinde memlekettik tilde oqytýǵa túbegeıli kóshedi-aý dep otyrǵan aralas mektepterde qazaq synyptary azaıyp, orys mektebine aınalýdyń az-aq aldynda tur.

Qalalyq bilim bóliminiń mamandaryna qazaq otbasy balasyn nege qazaq mektebine bermeıdi  degen saýal qoıyp kórdik.

«Balasyn qaı mektepke bergisi kelse de, ata-ananyń óz erki. О́zi qalaǵan mektepke beredi. Bul endi onyń óz quqyǵy, biz balany qazaq mektebine berińiz dep májbúrleı almaımyz. Sondyqtan bizde orys synyptary kóp. Ata-analardyń kóbi tilden qınalady. Til bilmegendikten, balanyń úı jumysyna kómektese almaı, balam da, ózim de qınalyp qalamyn dep qorqady. Osydan kelip kópshiligi balasyn orys mektebine berip jatady. Memlekettik tildiń tolyqqandy qyzmet etýi men damýyn qamtamasyz etý maqsatynda memlekettik tilde bilim alatyn oqýshylar kontıngentin ulǵaıtý boıynsha júıeli jumys júrgizilip jatyr. Osyǵan oraı, 2025-2030 jyldarǵa arnalǵan qazaq tildi balalar kontıngentin arttyrý jónindegi Jol kartasy bekitildi. Jol kartasy aıasynda aralas mektepterdegi qazaq synyptarynyń sanyn arttyrý boıynsha jumys jasalyp jatyr. Mektepter bóbekjaı-balabaqshalarmen tyǵyz baılanys ornatyp, mundaǵy búldirshinderdiń bolashaqta qazaq mektebine kelýine yqpal etip jatyr. Qazaq synyptaryna qosymsha uzartylǵan kún sabaqtaryn engizdik. Balalar sabaqtan keıin mektepte qalyp, muǵalimniń kómegimen úı jumysyn oryndaıdy, túsinbegen taqyryptardy pysyqtaıdy. Bul ata-ana men balaǵa da, muǵalimge de  yńǵaıly», deıdi jalpy orta bilimdi damytý jáne bilim berý qyzmetiniń sapasyn baqylaý sektorynyń meńgerýshisi Jupar Battalova.

Qostanaıda buǵan deıin de qazaq synyptarynda bala sanyn kóbeıtýdiń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy qabyldanǵan. Nátıjesi, ózderińiz kórip otyrǵandaı, mardymsyz. Anyǵy sol, oblystyq bilim basqarmasy batyl sheshim, túbegeıli betburys jasamaı, eshteńe ózgermeıdi. Eń aldymen, aralas mektepterdegi  synyp sanyn teńestirý kerek. Aralas mektep, kem degende, 50 paıyz memlekettik tilde bilim bergeni jón.

Abaı mektebine «abaı» bolaıyq

2021 jyly turǵyndarynyń deni qazaq «Iýbıleınyı» shaǵyn aýdanynda Abaı atyndaǵy mektep ashylǵanda, bórkimizdi aspanǵa atyp qýanyp edik. Búginde 1639 bala bilim alyp jatqan bilim ordasynda 50 orys synyby, 8 qazaq synyby bar. Iаǵnı, orys synyby qazaq synybynan 5,3 ese kóp. Memlekettik tilde bilim alyp jatqan oqýshylar (193 bala) orys tilinde oqıtyn  oqýshylardan (1433 bala) 7 jarym ese az. 

Abaı mektebinde áýelde 21 qazaq synyby bolǵan. Alaıda «Bereke» shaǵyn aýdanynda keleshek mektebi ashylǵan soń, ata-ananyń kóbi balalaryn sol mektepke aýystyryp alyp otyr.

160-tan asa ózge ult ókili qazaq tilinde bilim alady

Qalalyq bilim bóliminiń málimetinshe, Qostanaıda osynshama ózge ult balasy qazaq synyptarynda oqyp jatyr. Mysaly, Artem Lojkın fızıka-matematıka lıseıiniń birinshi synybynda oqıdy.

«Artem – yntaly bala. Oıyn qazaq tilinde jetkizýge tyrysady. Túsinbegenin oryssha suraıdy. Men eki tilde túsindirip, qaıtalatamyn. Qazir kóbine sózdik jumysyna máin berip jatyrmyz. Jańa sózderdi synypta aıtyp, kórsetip, túsindirip, úıge jazyp jiberemin, jattap keledi. Qazir sabaqtan tys, anasymen birge jeke repetıtor jaldap til damytý kýrsyna baryp júr. Jalpy, tyrysady, túsinedi, jazady, qatesiz oqıdy, biraq sózdik qory áli azdaý. Jeke jumys istep jatyrmyz. Eki toqsan ishinde ájeptáýir til úırenip qaldy. Biraq erkin sóılep ketý úshin áli ýaqyt kerek», deıdi 1 «A» synybynyń jetekshisi Aıgúl Atymtaeva.

Artemniń anasy Olgaǵa habarlasyp kórip edik.

«Byltyr sáýirde lıseıge baryp, balamdy qazaq synybyna qabyldaýyńyzdy suraımyn dep ótinish jazdym. Sol jerdegi qyzdar siz qatelesken joqsyz ba deıdi. Joq, balam qazaq tilin úırensin. Osy eldiń, osy jerdiń tilin bilýi kerek dep jaýap berdim. Kórshilerim de balańdy da, ózińdi de qınaısyń ǵoı, qoryqpaısyń ba dep jatyr. Negizi, mundaı sheshim qabyldaýymyzǵa Kúrshimde áskerı boryshyn ótep jatqan inim túrtki boldy. Qazaq tildi ortada óziniń til bilmeı qınalyp júrgenin aıtqan baýyrym «Balańdy oılanbastan qazaq mektebine ber. Bolashaqta ózine jaqsy bolady» dedi. Jalpy, balany aıamaý kerek. Osy eldiń azamaty bolǵan soń, oqysyn, bilsin», deıdi Olga.

Artem oqyp jatqan lıseı bertinge deıin tek orys tilinde bilim berip kelgen. Mundaǵy alǵashqy qazaq synyby 2022 jyly ashyldy.

«Alǵashqy synypqa 19 bala qabyldandy. Sonymen qatar, ata-analardyń ótinishi boıynsha uzartylǵan kún engizildi. Balalar sabaqtan keıin 15:30-ǵa deıin mektepte qalyp, ótilgen taqyryptar boıynsha qosymsha sabaqqa qatysady, úı jumysymen aınalysady. 2023 jyly taǵy bir synyp ashylyp, oǵan 23 bala qabyldandy. 2024 jyly eki synyp ashyldy. Bul eki synypta 44 bala oqıdy. Al ótken jyly eki orys, eki qazaq synybyn qabyldadyq. Qazaq synybynda 50 oqýshy bilim alyp jatyr», deıdi lıseı basshysy Svetlana Beloýsova.

 Qostanaı oblysy