Energetıka – egemendiktiń kúretamyry

Memleket basshysynyń aı­týynsha, elimizde óndiriletin 123,1 mlrd kılovatt/saǵat kólemin­de elektr energııasy bizdiń bar­lyq josparymyzdy tabysty oryn­daýǵa jetpeıdi. «Men bul týra­ly Qaýipsizdik Keńesiniń ja­qynda ótken otyrysynda naq­ty aıttym. Basqasha aıtqanda, biz­diń elimizdiń básekelestik ar­tyq­shylyqtary tıisti túrde iske asyrylmaǵan. Qazaqstanda kómirdiń orasan zor qory bar – shamamen 33 mlrd tonna. Qazirgi tutyný deńgeıimen bul kómir qory 300 jylǵa jetedi. Jyl saıyn­­ǵy óndirý 110 mıllıon ton­­na­dan asady», dedi Memleket basshysy.

Energetıkalyq táýelsizdik – egemendiktiń kúretamyry. Bú­ginde elimizde 37 JEO bar, onyń 18-i – memlekettik jáne kva­­zı­memlekettik, qalǵany – jeke­menshik. О́tken jyly olar 31,7 mln tonna kómir tutynyp, 41,6 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn nemese jalpy óndiristiń 35%-dan astamyn óndirdi. Biz elektr ener­gııasynyń tapshylyǵyn bas­tan keshirip otyrmyz: tutyný da generasııa sııaqty ósip, eń joǵa­ry júktemeni ımport esebinen
jaýyp júrmiz.

Energetıka mınıstrliginiń málimetinshe, búginde eldegi ener­getıkalyq kómirdiń rastal­ǵan qory 33,6 mlrd tonnany qu­raı­dy. Bul jaǵdaılarda kómir ge­nerasııasynan tolyq bas tar­tý jaqyn bolashaqta ekonomı­kalyq turǵydan tıimsiz. Kún tár­tibindegi basty másele – kómir ba­zasyn saqtaý arqyly ım­port­­­qa qajettilik azaıady jáne dás­­túrli resýrstar men jańa kóz­­­der arasyndaǵy teńgerim saq­ta­lady. Sondyqtan jańa kómir stan­salaryn salý, jumys istep turǵandaryn jańǵyrtý, ekolo­gııalyq talaptar men normalarǵa sáıkes keletin, ekologııaǵa eń az áser etetin taza kómir tehnologııa­laryna negizdeletini aıtylyp jatyr.

Bizde ekonomıkaǵa qyzmet etip jatqan energetıkalyq júıe­niń múmkindigi tolyqqandy zerde­lenbegen. Munaı men ta­bı­ǵı gazdy, ýrandy paıdalaný arqyly energııa óndirý – bu­ryn­nan qalyptasqan ádis. Aǵyn sýdan, jel men kúnnen, tipti qal­dyqtardan, eski rezeńke dóńge­lekti jaǵý arqyly da elektr ener­gııasyn óndirip alýǵa bolady. Biraq munyń bári qarjyǵa kelip tireledi. Elimiz­diń klımaty salqyn, óńir­lerimiz gazdandyrylmaǵan, son­dyqtan kómirden múldem bas tartý biz­ge ázirge tıimsiz. Demek, bizge jumys istep turǵan JEO-lardy jańǵyrtý men ony tehnologııamen ıntegrasııalaý áldeqaıda tıimdi. Muny kómir ke­nish­­terine kóz tikken ınvestorlar esebinen de sheshýge bolady.

Qazir kómir energetıkasyna basymdyq beretin elderdiń basym kópshiligi Qytaıdaǵy JEO-nyń múmkindigine nazar aýdaryp jatyr. Qytaı ótken jyldary qýaty 94,5 GVt kómir elektr stansa­larynyń qurylysyn bastady. Biraq 2027 jylǵa qaraı kómir energııasyn shyǵarýdy eki esege qysqartý boıynsha keshendi jos­pardy usyndy. Jospar kómirdi bıomassamen, jańartylatyn sýtek­ten alynǵan «jasyl» ammıak­pen birge jaǵýdy, sondaı-aq kómirtekti ustaý, paıdalaný men saqtaý tehnologııalaryn (CCUS) engizýdi qamtıdy. Maqsaty – kómir elektr stansalarynyń shyǵa­ryndyla­ryn gaz elektr stansa­larynyń deń­geıine deıin qysqartý. Qytaı­daǵy JEO-nyń negizgi qaǵıdaty – kómir elektr stansasynan qor­shaǵan ortaǵa túsetin júkteme sol qýattaǵy gaz elektr stansasynan joǵary bol­maýy tıis. Qytaıda bul jańa bý parametrleri men jańa súzý júıeleriniń arqasynda saqta­lady. Basqasha aıtqanda, kómir­den aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtardy sý men býdyń súzip alýǵa múmkindigi bar. Qytaıda qoldanylatyn tehnologııalar qatty bólshekterdiń 99,99 paıyzyn ustaýǵa múmkindik beredi.

Tehnologııa damyp jatyr. Semeı jáne О́skemen qalala­ryn­da salynatyn jańa kómir JEO, sondaı-aq Kýrchatov pen Ekibastuz qalalarynda iri elektr stansalary osyndaı tehnologııalardy qoldana otyryp salynady.

Bir ǵana Ekibastuz JEO-nyń qýaty eki birdeı AES-tiń qýaty­men birdeı. Al jańa JEO qury­lystaryna jumsalatyn qarjy AES-pen salystyrǵanda arzan. Ekibastuzdaǵy kómir qorynyń múmkindigi Qazaqstannyń bar­lyq jylý elektr ortalyǵyn kómir­men qamtamasyz etýge de, eksportqa shyǵarýǵa da jetedi.

Qysqasy, Memleket basshysy energetıkalyq dıplomatııanyń qupııasy tek AES nemese jańǵyr­tyl­ǵan energetıka kózderin­de emes, kómirge baılanys­ty eke­­nin eskertti. Tapsyrma ber­di, ener­ge­tıkalyq dıplomatııa syrt­­qy saıa­sat turǵysynan memle­ketterdiń energetıkalyq múdde­lerin qorǵaý úderisindegi negizgi oıyn erejesi ekenin es­kert­ti. Bul rette kómir geosaıası múd­deler prızmasy arqyly qarala­tyn energetıkalyq qaýip­sizdik pen yqpaldy qamta­masyz etýge arnalǵan negizgi re­sýrs­tardyń biri ekeni aıtyldy. Kómir otynnyń basqa da qazba túrleri sııaqty energetıkalyq qaýipsizdik pen elder arasyndaǵy básekelestik strategııalarynyń negizgi faktoryna aınala bastady.

Sovethan NURPEIISOV,

Qazaqstan elektr tehnıkalyq qaýymdastyǵynyń múshesi,

Qazaqstannyń jáne TMD elderine eńbegi sińgen energetık