2025 jyldyń 24 mamyrynda eldiń erkindigi men teńdigi jolyndaǵy kúreske qosqan eren eńbegi úshin Qaraǵandy oblysy Nura kentiniń jańa shaǵyn aýdanyndaǵy bir kóshege Haıretdın Bolǵanbaı esimi berildi. Al Respýblıka kúninde onyń urpaqtary aýdandyq ardagerler keńesi jáne tarıhı-ólketaný murajaıynyń qyzmetkerlerimen birlesip, osy Alash tulǵasyna arnalǵan ekspozısııany ashty. Murajaı tórinde qaıratker H.Bolǵanbaıdyń qyzmetin aıqyndaıtyn KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty, Qazaq KSR boıynsha komıssarıat basqarmasy jáne RF Federaldy qaýipsizdik qyzmeti muraǵattarynan alynǵan kóptegen tyń derek pen qujat jurtshylyqqa usynyldy.
Alashtanýshy Tursyn Jurtbaı bylaı dep jazady: «Bolǵanbaev Haıretdınniń qazaq turmysy, qazaq qaýymynyń saıası qurylymy, otarshyldyqtyń taýqymeti men qurbandary, Túrkistan turǵyndarynyń aýyr taǵdyry týraly maqalalary «Qazaq», «Saryarqa», «Birlik týy» gazetterinde jaryq kórdi. Ol Alashordanyń Aqmola komıtetine múshe bolyp, ult isine aıanbaı aralasty. 1920–1921 jyldary Orynbor partııa-keńes mektebinde sabaq berdi. Goloshekınniń «Kishi Qazan» saıasatyn ashyq aıyptap, batyl synady» («Uranym – Alash». Almaty, «El shejiresi», 2008, I tom, 393-bet).
JI týyndysy
Álıhan men Haıretdın alǵash 1913 jyly «Qazaq» gazetinde kezdesti dep esepteımiz. Álıhan Bókeıhan osy gazettiń (1913–1918) ıdeologi ári dem berýshisi boldy. Haıretdınniń pýblısıstik talanty dál osy gazette qalyptasyp, shyńdaldy. Bul basylym tulǵanyń shynaıy ómirdi paıymdaýyna, qazaq halqynyń múddesine qatysty máselelerdi kóre bilýine jol ashty.
Ekinshi ret Álıhan men Haıretdın 1916 jyly Mınskide jolyqty. Birinshi dúnıejúzilik soǵys órship, patsha jarlyǵymen qazaqtar tyl jumystaryna jumyldyrylǵan tusta, Haıretdın alǵashqylardyń biri bolyp Máskeý men Mınsk arqyly Gansevıchı stansasyndaǵy 9-ınjenerlik-qurylys jasaǵyna eki márte gýmanıtarlyq mıssııamen (azyq-túlik, kıim jetkizý) bardy. Ony ol jaqqa A.Baıtursynuly men M.Dýlatuly attandyrǵan edi. Al Mınskidegi Batys «Zemgor» komıteti janynda Á.Bókeıhan buratanalar bólimin basqaryp, osy mıssııaǵa jetekshilik etti.
Úshinshi ret Álıhan men Haıretdın 1917 jyldyń 17 naýryzynda taǵy da Mınskide kezdesti. Olar jaqtastary M.Dýlatuly, Sh.Áljanov, I.Toqtabaev, R.Mársekov, N.Tórequlov, T.Jamanmurynovpen birge elge mynadaı tarıhı jedelhat joldady: «Reseıdiń barlyq halyqtary úshin bostandyq, teńdik jáne baýyrlastyq kúni týdy. Qazaqtarǵa jańa qurylym men jańa úkimetti qoldaý úshin uıymdasý qajet. Bizdiń uranymyz: «Demokratııalyq respýblıka mal sharýashylyǵymen jáne eginshilikpen aınalysatyndardyń menshigi bolýy tıis». Jedelhat mátini 1917 jyly 17 naýryzda «Qazaq» gazetinde jarııalandy.
Tórtinshi ret Álıhan men Haıretdın 1917 jyly 21–28 shilde aralyǵynda Orynbor qalasynda ótken Birinshi jalpyqazaq sezinde kezdesti. Bul jıynda Reseı demokratııalyq federasııasy quramyndaǵy aýmaqtyq-ulttyq avtonomııa bolý talap etildi.
Besinshi ret Álıhan men Haıretdın 1917 jyldyń 5–13 jeltoqsanynda Orynborda ótken Ekinshi jalpyqazaq sezinde jolyqty. Bul sezde Alash avtonomııasynyń qurylǵany jarııalanyp, onyń úkimeti — Alashorda saılandy. Avtonomııany dereý jarııalaýǵa qarsy daýys bergen delegattar boldy, onyń ishinde Álıhan men Haıretdın da bar. Olar avtonomııany jarııalamas buryn mynadaı sharttardyń oryndalýyn talap etti jáne dalalyq oblystardaǵy qazaq emes turǵyndardyń Qazaq-qyrǵyz avtonomııasyna degen kózqarasyn anyqtap alý jáne halyqtyq mılısııa qurý qajet dep sanady.
Altynshy ret Haıretdın Álıhanmen 1934 jyly Máskeýde jolyqty. Haıretdın Solovesk aıryqsha maqsattaǵy lagerinde aıdaýda bolyp qaıtqannan keıin ótken bul kezdesýde olar keńes ókimetine qarsy kúrestiń aldaǵy is-qımyldaryn talqylady.
H.Bolǵanbaı men Á.Bókeıhannyń keńes ókimetine qatysty ustanymdary birdeı edi. Olar keńestik júıeni moıyndamady, Qazaqstannyń avtonomııa alýyn jaqtady. Máselen, H.Bolǵanbaı 1929 jyldyń 12 qańtarynda Biryńǵaı memlekettik saıası basqarmasy BMSB Shyǵys bóliminiń bastyǵy Petrovtyń keńes ókimetine kózqarasy týraly suraǵyna bergen jaýabynda: «Men keńes ókimetine narazy boldym, óıtkeni sosıalızm ornaıtynyna jáne bul bıliktiń ǵumyrly bolatynyna senbedim. Oǵan ótpeli, ýaqytsha qubylys retinde qaradym, Reseı aýmaǵynda kommýnızmniń ornaýyn múlde elestete almadym», dep málimdegen. Al Á.Bókeıhan 1918 jyldyń 11 maýsymynda: «Qazaq halqy keńes ókimetin eshqashan moıyndamaıdy jáne keńestik memleketke eshqashan baǵynbaıdy», degen kesimdi pikirin bildirgen edi.
KSRO Ishki ister halyq komıssarıaty tergeýiniń H.Bolǵanbaı men Á.Bókeıhanǵa taqqan basty ári mańyzdy aıyptarynyń biri – olardyń «keńes ókimetine qarsy birlesken is-qımyldar týraly kelissózder júrgizý úshin pantúrikshil uıym men basmashylar qozǵalysynyń jetekshisi Zákı Ýálıdımen baılanys ornatýy». Z.Ýálıdı, Á.Bókeıhan, H.Bolǵanbaı arasynda shyn máninde tyǵyz baılanys bolǵan. Sondyqtan da H.Bolǵanbaı 1921 jyly Buqaraǵa Alashordanyń resmı ókili retinde Zákı Ýálıdımen kezdesý úshin qupııa mıssııamen jiberilgen. Bul — dáleldengen tarıhı fakt. Qazaq KSR Joǵarǵy Sotynyń 1988 jylǵy 4 qarashadaǵy aqtaý hattamasy men sheshiminiń kóshirmesinde bylaı delingen: «1921 jyly Bókeıhanov, Baıtursynov, Bolǵanbaev, Omarov, Sársenov, Ádilev Omarovtyń bólmesine jınalyp, sol jerde Baıtursynov Ýálıdıdiń arnaıy shıfrmen jazylǵan hatyn oqıdy. Ýálıdı Buharada úlken kúsh jınalǵanyn habarlap, baılanys ornatý úshin arnaıy adam jiberýdi suraıdy. Osy hatty talqylaý barysynda olar úkimetke qarsy astyrtyn top qurý týraly sheshim qabyldap, Ýálıdımen baılanys ornatý úshin Bolǵanbaevty attandyrady. Bolǵanbaev Alashordanyń Torǵaı bólimshesiniń mórimen rastalǵan arnaıy mandatyn alady [ol kezde «Alashorda» partııasy taratylyp, barlyq is-qaǵazdary men mórler memleketke ótkizilip qoıǵan]».
Álıhan men Haıretdındeı biregeı tulǵalardyń ult tarıhyndaǵy orny bólek. Eger keńestik zulymdyq pen qýǵyn-súrgin bolmaǵanda, Alash arystary ótken ǵasyrdyń ózinde-aq qazaq ultyn álemdik órkenıettiń tórine shyǵarar edi. Búgingi urpaq muny umytpaýǵa tıis. Alashtyń asyl muraty men qasıetti esimderi ulttyq rýhtyń temirqazyǵy retinde halyq jadynda máńgilikke ornyqty.
Dostyq Kámelov,
«Haıretdın Bolǵanbaev atyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandary» RQB prezıdenti
