Kollajdardy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Prezıdent óz sózinde el birligi men ortaq maqsat jolyndaǵy jumylǵan kúshtiń naqty nátıjelerin tilge tıek etti. «Biz bir el, bir halyq bolyp jumyla bilgenniń arqasynda ótken jyldy mol tabyspen aıaqtadyq. Byltyr ekonomıkamyz 6,5%-ǵa ósti. Elimizdiń ishki jalpy ónimi 300 mlrd dollardan asty. Jan basyna shaqqandaǵy kórsetkish Táýelsizdik tarıhynda tuńǵysh ret 15 myń dollar boldy. Bul – búkil Ortalyq Azııa aımaǵy boıynsha rekordtyq nátıje. Ulttyq qordyń valıýtalyq aktıvteri 5 mlrd dollarǵa ulǵaıdy. Altyn-valıýta rezervi eń joǵary deńgeıge jetip, 65 mlrd dollardan asty. Shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesi 40%-ǵa jaqyndady. Halyq sany 20,5 mıllıonǵa jýyqtady. Ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75,4 jasqa jetti. Eń bastysy – qoǵam ózgerdi, reformalar turaqty sıpat aldy», dedi Memleket basshysy.
Agroónerkásip kesheniniń byltyrǵy damý qorytyndylary osy oń ózgeristerdiń aýyl ómirinde de naqty kórinis tapqanyn kórsetedi. Jer qatynastary salasynda óz maqsatyna saı paıdalanylmaı jatqan 453,1 myń gektardy quraıtyn 2434 aýyl sharýashylyǵy jeri anyqtaldy. Sonyń ishinde 91,1 myń ga nemese 298 jer ýchaskesi memleket menshigine qaıtarylyp, jospar 101,2%-ǵa oryndaldy. Al josparda 90 myń ga jer qaıtarylýǵa tıis bolatyn. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń ekinshi forýmynda Prezıdent bul salanyń memlekettik strategııalyq mańyzǵa ıe ekenin taǵy bir márte aıqyndady. «Halqymyz «Egin ekse – el toq» dep beker aıtpaǵan. 2024 jyly biz mol astyq alyp, keıingi on jyldaǵy rekordtyq kórsetkishke qol jetkizdik. Bıyl da kúzgi jıyn-terin berekeli boldy. Dıqandarymyz 27 mln tonna astyq jınady. Ár óńir el qambasyna mol úles qosty. Sonyń ishinde Aqmola oblysy 7,5 mln tonna astyq jınap, eń joǵary kórsetkishke ıe boldy. Qazir halqymyzdyń 37%-y, ıaǵnı 7,5 mln adam aýylda turady. Aýyl – halqymyzdyń tamyry, rýhanı qazyǵy», dedi Memleket basshysy.
Keıingi úsh jylda aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi 37,3%-ǵa artyp, elimiz jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigi reıtınginde 32-orynǵa turaqtady. Alaıda Prezıdent atap ótkendeı, salanyń áleýeti áli de tolyq paıdalanylyp otyrǵan joq. Elimiz jaıylymdyq jer kólemi jóninen álemde altynshy orynda tur, egistik alqabynyń aýqymy jóninen segiz eldiń qataryndamyz. Osy múmkindikti tıimdi ári utymdy ıgerý ekonomıkalyq qýatty eseleı túseri anyq. 2015 jyldan beri aýyl sharýashylyǵy salasynda óndirilgen ónim kólemi 2,5 esege artty. On jyl buryn bul kórsetkish 3,3 trln teńge bolsa, búginde 8,3 trln teńgege jetti. Memleket basshysy 2030 jylǵa qaraı osy kólemdi taǵy eki esege arttyrý mindetin qoıdy. Byltyrǵy 11 aıda agroónerkásiptik keshendi damytýǵa 148,8 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, jyldyq jospar 110%-ǵa oryndaldy. Bul 2024 jylǵy kórsetkishten 3,2 esege artyq. Aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń jalpy kólemi 11 aıda 720 mlrd teńgeni qurap, 102%-dyq ósim kórsetti.
Jer kólemi jóninen álemdegi eki júzden astam memlekettiń ishinde toǵyzynshy orynda turǵan elimizdiń klımaty tórt túlikti kóbeıtýge óte qolaıly. Sondyqtan mal sharýashylyǵyn damytýǵa basa mán berilip otyr. 2024 jyly jaıylymdyq jerlerge sý tartýǵa, mal bordaqylaý alańdaryn salýǵa, asyl tuqymdy mal satyp alýǵa 60 mlrd teńgeden astam sýbsıdııa bólindi.
Resmı derekterge sáıkes, byltyrǵy 11 aıda tórt túlik pen qus sany 18%-ǵa artty. Iri qara mal 20%, jylqy 21%, túıe 35%, qoı men eshki 9%-ǵa kóbeıdi. Qus sharýashylyǵynda da 8% ósim tirkeldi. 2024 jyly et óndirisi 237,9 myń tonnadan 246,5 myń tonnaǵa jetti. Sút óndirisi 6%-ǵa artty. Iri jobalar baǵdarlamasy aıasynda qarjylandyrylǵan 12 sút fermasyna shetelden 2,6 myń bas asyl tuqymdy urǵashy mal jetkizilip, odan 1,2 myń bas tól alyndy. Qazirgi tańda bul sharýashylyqtar óndiriletin súttiń 48%-yn qamtamasyz etip otyr.
О́ńdeý deńgeıi 88%-ǵa jetti. Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy «Agro-Baltabaı» JShS mal bordaqylaý alańdaryn nesıeleý baǵdarlamasy arqyly Agrarlyq nesıe korporasııasynan 1,5 mlrd teńge nesıe alyp, óndiristi júıeli júrgizip keledi. Sonymen qatar «Prıma qus» seriktestigi qurylystyń ekinshi kezeńin iske qosýdy osy jyldyń aqpan aıyna josparlap otyr. Joba tolyq iske asqan jaǵdaıda qus etin óndirý kólemi 8,8 myń tonnaǵa artady.
Agroónerkásip keshenin damytý – eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń, aýyldyń tynysyn ashýdyń, ulttyq ekonomıkany nyǵaıtýdyń basty tetigi. Qara jerge eńbek sińirip, mańdaı terin tókken halyqtyń eńbegi aqtalsa, aýyl da gúldenedi, el de eńsesin tikteıdi. Jerdiń ıesi – halyq. Jer jaı ǵana óndiris quraly emes, tirshilik tiregi. Sondyqtan jekelegen latıfýndısterdiń keń alqapty menshiktep alyp, onyń ıgiligin óz paıdasyna ǵana jaratyp, al qarapaıym sharýa adamnyń jerge zárý kúı keshýi – ádiletke de, eldik ustanymǵa da jat qubylys. Bul túıtkildi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń forýmynda ashyq aıtyp, ıgerilmeı jatqan jerlerdi memleket menshigine qaıtaryp, eńbek etemin degen azamattarǵa zań aıasynda úlestirýdi naqty tapsyrdy. Osy baǵytta 2022 jyldan beri júıeli jumys júrgizilip keledi. Sonyń nátıjesinde 14 mln gektardan astam aýyl sharýashylyǵy jeri memleket menshigine qaıtaryldy. Endigi mindet – osy jerlerdi qaıta aınalymǵa engizý kezinde ádiletsizdikke jol bermeý. El ekonomıkasyna úles qosyp, kásibin dóńgeletemin degen azamattar jerge qol jetkizýde tosqaýylǵa ushyramaýǵa tıis. Byltyr Prezıdent qyrkúıek aıyndaǵy Joldaýynda qaıtarylǵan jerlerdi tolyqqandy ıgerip, naqty iske asyrýdy tapsyrdy. Ákimdikterge jospardy qaǵaz júzinde emes, naqty nátıjemen oryndaý júkteldi.
Úkimet ázirlep jatqan mal sharýashylyǵy salasyndaǵy bıznesti qoldaý jospary iske asqanda, jaıylymdyq jerler eń aldymen, aýyl turǵyndaryna, osy salany damytýǵa nıetti ınvestorlarǵa berilýge tıis. Sonymen qatar Úkimettiń aýqymdy mindetteriniń biri – Jer resýrstarynyń biryńǵaı sıfrlyq kartasyn ázirleý. Aldaǵy úsh jylda tolyqqandy sıfrlyq memleketke aınalýdy maqsat etken elimizge bul jobanyń mańyzy aıryqsha.
Buryn jer telimderin bólý kezinde zańǵa qaıshy áreketter, «barmaq basty, kóz qystylyq» az bolmaǵan. Jemqorlyq pen paraqorlyq bul salanyń da ózegin keýlegeni belgili. Mundaı keselden arylmaı, alǵa jyljý múmkin emes. Sol sebepti jer telimderin bólý tolyqtaı elektrondyq formatta, konkýrs arqyly júzege asýy qajet. Eń bastysy – konkýrs ashyq, jarııa, esh búkpesiz ótýge tıis. Al jerge ıe bolǵan árbir azamat oǵan artylǵan jaýapkershiliktiń salmaǵyn tereń sezinýi qajet.
Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýdiń taǵy bir sheshýshi tetigi – sý. Tirshilik nárinsiz egin de, mal da ónim bermeıdi. Osy maqsatta elimizde Islam damý banki arqyly qarjy tartylyp, birqatar iri jobalardyń tehnıkalyq qujattary ázirlenip jatyr. Sý ınfraqurylymyn jańǵyrtý baǵytynda naqty ister atqarylýda. Máselen, Almaty oblysynyń Kegen aýdanynda uzyndyǵy 9,6 shaqyrym Móńkebaı, 5,8 shaqyrym Qarqara kanaldary jóndeýden ótti. Qumtekeı kanalyndaǵy jóndeý jumysynyń 34%-y oryndaldy. Jospar boıynsha 51,5 shaqyrym jóndelýge tıis bolsa, búginde 17,4 shaqyrymy jańǵyrtyldy. Raıymbek aýdanyndaǵy Ábdihalyq, Talas kanaldaryna beton arnalar ornatylyp, kem-ketigi bútindeldi. Qonaev qalasynyń irgesindegi Sarybulaq aýylyndaǵy №5 sorǵy stansasyna jańa qubyrlar tartyldy. Ile aýdanyndaǵy Shala, Qosózen kanaldary jóndeldi. Jambyl aýdanyndaǵy Tarǵap sýqoımasynda demontaj, beton quıý jumysy júrgizilip, Jaısan sýqoımasy mehanıkalyq tazalaýdan ótti. Aqqaınar, Mátibulaq, Gornyı, Zagatskot-2 sýqoımalarynyń tabany qazylyp, tegisteldi. Oblystyq bıýdjet esebinen Qarasaı aýdanyndaǵy «K-25» sýqoımasyna kúrdeli jóndeý júrgizilip jatyr. Kegen aýdanyndaǵy jaıylymdyq jerlerge sý jetkizý maqsatynda 78 qudyqqa qubyrlar ornatyldy. Raıymbek aýdanyndaǵy Qabandy, Shıbut bógetteriniń qurylysy tolyq aıaqtaldy. Uıǵyr aýdanynda Suńqar, Tıirmen sýqoımalaryn salý jobalary memlekettik saraptamaǵa joldandy. «Almatyoblsýshar» mekemesi ishki sharýashylyqqa qajetti 647 shaqyrym kanalǵa qyzmet kórsetti. Sonyń ishinde Eńbekshiqazaq aýdanynda 430,5 shaqyrym, onyń 91 shaqyrymy «Qazsýshar» ÚAK-ke ótemsiz berilgen kanaldar, Ile aýdanynda – 34 shaqyrym, Talǵar aýdanynda – 92,5 shaqyrym, Qarasaı aýdanynda – 22 shaqyrym, Jambyl aýdanynda – 47 shaqyrym, Uıǵyr aýdanynda – 8,5 shaqyrym, Raıymbek aýdanynda – 12,5 shaqyrym, sondaı-aq Baqanas, Tasmuryn magıstraldy kanaldarynyń 1,3 shaqyrymy mehanıkalyq tazalaýdan ótkizildi.
Zertteýshilerdiń boljamynsha, 2035 jylǵa qaraı álemde mal etine suranys 233 mln tonnaǵa jetýi múmkin. Demek, tórt túlikti ósiremin degen azamattarǵa qoldaý kórsetý – strategııalyq mindet. Azyq-túlik naryǵyndaǵy báseke kúsheıgen tusta sapa men ǵylymdy qatar ustaý – agrosalanyń basty sharty. Aýyl sharýashylyǵy damysa, aýyl da kórkeıedi, tirshilik te túleıdi.
Keıingi kezde Qarjy mınıstrligi memlekettik qoldaý tetikterin qatań synǵa alyp júr. Jeke mektepter men medısına salasynda áshkerelengen faktilermen kelisýge bolady. Bylyq kóp-aq. Alaıda aýyl sharýashylyǵyna kelsek, aıtylǵan synnyń birazyn qısynsyz dep ataýǵa bolady. Jer súmesin emip, aýyl adamdaryna qaraılasyp júrgen sharýashylyqtardyń jumysy ońaı emes. Keı kezde shetelden ákeletin mal obektıvti sebeptermen ýaqytynda kelmeıdi. Keı kezde tabıǵat aıaqtan shalyp, óz ústemdigin kórsetedi. Sondyqtan da agroónerkásip keshenin qorǵap, qoldap otyrǵanymyz jón.
Janbolat JО́RGENBAEV,
Senat depýtaty
