Mine, sol toıdy búkil halyq bolyp atap ótý aıasynda respýblıkamyzda túrli is-sharalar bastalyp ta ketti. Bul Elbasymyzdyń el úshin jasaǵan taǵy bir kóregen qadamy. «Men HHI ǵasyr – Qazaqstannyń «altyn ǵasyry» bolaryna senemin», – dep halqyn sheksiz súıgen Elbasymyzdyń búgingi tulǵasy ejelgi zamannan ortamyzǵa kele qalǵan ańyzǵa bergisiz «altyn adam» ispetti.
«Men úshin qashan da memleket múddesi men el ıgiligi jolynda qaltqysyz qyzmet atqarýdan artyq baqyt bolǵan emes», deıdi Prezıdent N.Nazarbaev. Osyndaı jiger men qýat tek qana el bastaǵan, el úmitin arqalaǵan jandarǵa ǵana laıyq bolyp kórinedi. Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy «Máńgilik El» ıdeıasy men keshegi «Nurly Jol» bastamalarynyń da máni qandaı baǵaly, mańyzy qandaı joǵary, qadiri qansha qundy, qýaty qandaı zor ekendigi ár azamattyń júregine qonǵan senimmen baǵalanady. Barsha halyqty qýantyp, jigerlendirip, bir judyryqqa jumyldyryp, jyl saıyn qýatty Joldaýymen jol bastaıtyn basshymyzdyń Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolý merekesin memlekettik dárejede atap ótý bastamasy tek táýelsiz halyqqa laıyqty bolsa kerek. Arǵy atalarynan sabaqtasa kelip, tektilik pen tóreliktiń tórine shyqqan Kereı men Jánibek handar sonaý 1465 jyly Shý men Talas alqabynda alǵash ret resmı túrde Qazaq handyǵyn quryp edi. Bul qazaq jerine kóz tigip, halqyna muryn shúıire qaraǵan jaýlarǵa kórsetilgen susty ses bolatyn.
Osylaısha «erkin», «erikti», «táýelsiz», «er», «azat» degen uǵymdy bildiretin ataý tuńǵysh ret halyq ataýyna laıyq keldi. Qazaq óz aldyna el bolyp, otaý tikti, shańyraǵyn kóterdi. Iаǵnı, bizdiń áý bastaǵy demokratııalyq basty qundylyǵymyz bostandyq, erkindik, táýelsizdik degen uǵymdarmen astasyp jatyr. Tarıh betterinen biletinimizdeı, Qazaq handyǵy talaı órleý men quldyraýdy bastan ótkerdi. О́tkenge kóz júgirtip qarasaq, órleý zamanymyz el basyna bilikti basshy kelip, birlikke qol jetkizgende bolypty. Quldyraýymyz biliksiz basshy kelip, halyqtan birlik ketken kezeńge kelipti. Tarıhı taǵylym degen osy bolsa kerek. О́tkennen tálim ala bilgen, el birligin táýelsizdigimizdiń basty qaǵıdalarynyń biri etip qadirlegen halqymyz, búginde áýel bastan-aq taǵdyry tamyrlas 130-dan astam ult ókilderimen bir shańyraq astyna judyryqtaı jumylyp, kúsh-jigerin aıamaı, elimizdiń baıandy bolashaǵy úshin talmaı eńbek etýde.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńderinde-aq Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen elimizde Qazaqstan halyqtarynyń Assambleıasy quryldy. Elimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtyp, halyqtar arasyndaǵy bereke-birliktiń saqtalýyna úzbeı úlesin qosyp kele jatqan Assambleıanyń qurylǵanyna bıyl jıyrma jyl tolyp otyr. Assambleıa álemdegi saıası-ekonomıkalyq qıyndyqtar men qarjylyq daǵdarystyń, turaqsyzdyqtyń memleketimizdiń qaýipsizdigine tıgizer qateriniń aldyn alý jáne elimizdiń strategııalyq damýynyń tabysty bolýy maqsatynda el Prezıdentin saılaý naýqanyn merziminen buryn ótkizý bastamasyn kóterdi. Bul usynystyń búgingi tańda asa ózekti ári elimiz úshin der kezinde kóterilgen bastama ekendigin barlyq qazaqstandyqtardyń biraýyzdan qoldaý tabýynan ańǵarýǵa bolady. Qazaqstan el birliginiń arqasynda bul synnan da abyroımen ótetinine senimdimiz. Sebebi, mundaı is-sharanyń barlyǵy da, eń aldymen, el birligi men táýelsizdigi úshin qajet.
Aýzy dýaly ata-babalarymyz, Uly kósh bastaýynda bolǵan handarymyz ben bılerimiz de urpaǵyna tek qana birlikte bolǵan qazaqtyń baǵy janatynyn, baıandy el bolatynyn, ata-babalar armany oryndalatynyn aıtyp ketken. Qazaq handyǵynyń órkendeýine Qasym han, Haqnazar han, Táýekel han, Esim han, Táýke han, Ábilhaıyr men Abylaı han jáne qazaq úshin jan aıamaı kúresken sońǵy Kenesary han kóp úles qosty. Olardyń esimderi tarıhta altyn áriptermen jazylyp, urpaqtan-urpaqqa taraı bereri haq.
Halqymyz 550 jyl boıy memlekettigimizdi nyǵaıtyp, damý ústinde boldy. El quryp, etek-jeńimizdi jıyp, qaptaǵan jaýdyń ortasynan aman alyp shyqqan Kereı men Jánibek handardyń bastamasyn odan keıin bılikke kelgen Qasym han jalǵastyryp, jandandyra tústi. Jaýyngerlik, qolbasshylyq qabiletimen qatar, el birligine qol jetkize alǵan Qasym han Qazaq handyǵy tarıhynda konstıtýsııalyq qudireti bar «Qasym hannyń qasqa joly» dep atalyp, el birligine, memleket turaqtylyǵyna zor qyzmet jasaǵan zań qabyldady. Osy izben halyqqa jetken Esim hannyń «Eski joly» men áz-Táýkeniń «Jeti Jarǵysyn da» zańnamalar birin-biri tolyqtyryp, búgingi Konstıtýsııanyń qabyldanýyna negiz boldy. El ishindegi jer daýy men jesir daýyn, halyqtyń muqtajyna oraı ózge de daý-damaılardy osy zańdardyń negizinde bıler ońdy sheship otyrdy. «Sóz atasy Maıqy bı» demekshi, qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy bılerdiń biri Maıqy zamanynan bastalǵan bıler jalǵastyǵy Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bılerdiń tóreligine ulasyp, olar týraly el aýzynda talaı áńgime qaldy. Qazaq qoǵamynda erteden-aq bıler soty dep atalatyn el basqarýdyń tamasha demokratııalyq júıesi qalyptasqanyn barshamyz bilemiz.
El tarıhy men ádebıetinde Deshti Qypshaq dáýirinde, Joshy Ulysy, Qazaq Ordasy, odan keıingi patshalyq Reseı dáýiri kezinde qazaq arasynan sýyrylyp shyǵyp, bılik aıtqan, qara qyldy qaq jaryp, tóbeli bıler tóreli sózin júrgizgeni aıtylady. Bılerdiń sol kezdegi negizgi róli – zańgerlik jáne bitimgerlik. Sebebi, el arasyndaǵy daýlar bıler talqysyna salynǵanda, bir bı aıyptaýshy, ekinshisi aqtaýshy, úshinshisi tóreshi bolyp, birigip sheshken. Sondyqtan, búgingi zamannyń prokýrory men advokaty da, sýdıasy da bı bolǵan. Al bitimger deıtinimiz, halyq pen hannyń arasynda, eki eldiń arasynda dáneker, úılestirýshi, qazirgi tilmen aıtqanda, dıplomat qyzmetin júzege asyrǵan.
Mysaly, 1710-11 jyldary qazaq-oırat shabýyly kezinde qandy qyrǵyn urystan keıin beıbitshilik jolmen bitimge kelý úshin eki jaq bir-birine mámileger-elshilik jibermek bolady. Osy joly qazaqtan Qazybek bı elshilikke barady. О́z kezeginde sóz alǵan Qazybek: «Biz, qazaq degen mal baqqan elmiz, eshkimge soqtyqpaı jaı jatqan elmiz, basymyzdan qut-bereke qashpasyn dep, jerimizdiń shetin jaý baspasyn dep, naızaǵa úki taqqan elmiz. Eshbir dushpan basynbaǵan elmiz, basymyzdan sóz asyrmaǵan elmiz, dostyqty saqtaı bilgen elmiz, dám-tuzdy aqtaı bilgen elmiz... Tanymaıtyn jat elge – tanysqaly kelgenbiz, tanysýǵa kónbeseń – shabysqaly kelgenbiz. Sen qabylan bolsań, men arystan – alysqaly kelgenbiz, tutqyr sary jelimmen jabysqaly kelgenbiz. Bitim berseń – jónińdi aıt, bermeseń – turysatyn jerińdi aıt!», – degende, jońǵar qontaıshysy sózge toqtap, bitimge kelgen eken. Bılerdiń dıplomatııalyq qyzmeti, mine, osy. «Jaýlastyrmaq – jaýshydan, eldestirmek – elshiden», «Elshisine qarap elin tany» degen ataly sóz osyndaıda aıtylsa kerek. Bı – daý-janjaldy sheshetin, kesimdi tórelik aıtatyn, ádil úkim shyǵaratyn adam. Qazaq qoǵamynda bılerdi saılaý, taǵaıyndaý nemese bekitý degen túsinik bolmaǵan. Bı qyzmetin jalǵastyrý atadan balaǵa mura bolyp ta qalmaǵan. Bıdi halyq tańdaǵan. Halyq bıdiń tabıǵat bergen sheshendik, sózýarlyq, aqyl-parasat, qyzyl tilde eshkimge des bermes qasıetterine qarap, «Dala zańynyń» negizgi qaǵıdalary men normalaryn bilýi, ózine deıingi ataqty bılerdiń úlgili sózinen nár alýyna asa nazar aýdarǵan. Bala bıler tájirıbeli, kórnekti, el aldyndaǵy aıtýly bılerdiń tárbıesinde bolyp, atqosshylyqta júrip, tájirıbe jınaǵan. Kezegi kelgende tálimger bılerdiń aq batasyn alyp, bılik aıtyp, týra bıligimen el aýzyna ilikken. Qara qyldy qaq jarǵan ádildigimen halyq qalaýlysyna aınalǵan. Bılerdiń kesim-bitimi kópshiliktiń kóz aldynda, ashyq aspan astynda aıdaı anyq bop jarııalanatyn. Bı sheshimin sultandar men starshyndar júzege asyratyn. Bı durys úkim shyǵarmaǵan jaǵdaıda óziniń abyroıynan aıyrylyp, oǵan júginýshiler bolmaıtyn da, sol kezden bastap ol óziniń «bı» degen ataǵynan aıyrylatyn. Al eshkimge bura tartpaı, durys sheshim shyǵarsa, eńbegi úshin kináli jaqtyń esebinen syıaqy alatyn. Syıaqynyń mólsheri daýda óndiriletin múliktiń onnan bir bóligine teń bolatyn. Bılerdiń aýzynan shyqqan danalyqqa toly oı-tolǵamdar el aýzynda taralyp, jattalsa, ondaǵy negizgi oı eldi jaqsylyqqa, durys jolǵa jetelegen. Ádildigimen, týrashyldyǵymen jurt kóńilinen shyǵyp otyrǵan bıler, eń aldymen, el birligi men tatýlyǵyn oılady.
Bıler ınstıtýty qazaq jeriniń berekesi, otansúıgishtik, erlik jáne ar-ujdan sııaqty mańyzdy qasıetterdi joǵaltpaýǵa jáne adamı qundylyqtardy saqtaýǵa úıretip otyrdy. Ádilettiń aq týyn jelbireter bıge qoıylar talap qashan da qatań. Bul týraly akademık Salyq Zımanov óziniń tórt tilde shyqqan «Qazaqtyń bıler soty – biregeı sot júıesi» degen kitabynda: «Qazaqtyń bıler soty ózine júgingen taraptardyń daýlaryn qarastyra otyryp, taraptardyń arasynda, rýdyń arasyndaǵy bitimgershilikke jáne birlikke qol jetkizýge tyrysatyn. Bıler sotynyń osy asqaq murattarynyń talabyna jaýap berý úshin bıler dala danalarynyń mektebinen ótýge, aldyńǵy uly bılerdiń synynan súrinbeýge tıis bolǵan» dep jazady. Qazaq handyǵy tusynda, tipti oǵan deıin bıler búgingi memlekettik bıliktiń mindetterin atqaryp kelgen. Iаǵnı, bıler atqarýshylyq, zań shyǵarýshylyq, bılik aıtyp el basqarý qyzmetteriniń barlyq túrlerine aralasty. Sondyqtan da qoǵamda qandaı qıyn jaǵdaı bolsa da, bıdiń aldyn kesip, oǵan qarsy shyqqandar bolmaǵan.
Búginginiń bıi – birinshi kezekte halyqqa sot tóreligin shynaıy ári týrashyldyqpen júzege asyrýda ádil bıligimen tanylǵan, sottyq fýnksııany atqaratyn memlekettik qyzmetshi. Bıler kesimi halyq kóńilinde kúmán týǵyzbastaı senimdi bolýy shart. Mysaly, Tana bıge bata bergende Malaısary bı: «Shyraǵym, úsh sóz bar, sony umytpaı júrseń, halqyń sońyńnan qalmas. Umytsań, artyńa ermes. Ol úsh sóz: uıat, borysh, obal!», – degen eken. Bul ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan bılerge qoıylatyn negizgi talap. Adam taǵdyryn qolyna alǵan bı sheshim shyǵarmastan buryn, óziniń adam ekenin, sondyqtan da uıat, borysh, obal degen sózderdiń mánin umytpaýy tıis. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen Tóle bı babamyzdyń kesimdi sózi búgingi kúnge deıin kez kelgen sýdıa úshin berik ustanym. Bı istiń aq-qarasyn anyqtamaı, týǵanyna tartyp tursa, onyń ádildigi qaısy. Bıde týǵan bolmaý kerek degen osy.
Qazaqtyń birtýary, halyq qaharmany, Uly Otan soǵysynda jasaǵan erlikterimen aty ańyzǵa aınalǵan Baýyrjan Momyshuly: «Ádilin surasa, atańnyń bolsyn aıybyn aıt», – dep ádildiktiń aq jolyn tý etedi. Qaı eldi, qaı zamandy alsańyz da, sot júıesine qarap, qoǵamdaǵy bılik jaıy, onyń halyq múddesi aldyndaǵy adaldyǵy týraly pikir qalyptasady. Sondaı-aq, sýdıalar únemi halyqpen tikeleı qarym-qatynasta bolǵandyqtan, olardyń moraldyq beınesi men kásibı jetistigi qyzmet barysynda erekshe ról atqarady. Sondyqtan, árbir sýdıa sot bıliginiń táýelsizdigin nyǵaıtýǵa, óz kásibiniń bedelin arttyrýǵa, sot tóreligin nyǵaıtýǵa qatysty jumystardy adal júzege asyrýǵa tıis. Ejelgi antıkalyq dáýirden beri jalǵasyp kele jatqan bıler dástúri zaman ózgergen saıyn ózgerip, jańaryp otyrǵanymen, negizi, mindeti, talaptary sol qalpynda tur. О́ıtkeni, olar kezinde Qazaq handyǵynyń danalary atansa, endi búginde Qazaqstan memleketiniń bedeline aınalyp otyrǵany anyq.
Dosjan ÁMIROV,
Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy.
О́SKEMEN.
