Qarjy júıesin sıfrlandyrý halyqqa qanshalyqty tıimdi?

Aýqymdy derekti óńdeıtin joba

Salyq salasyn sıfrlandyrý – memlekettik basqarýdyń ózegi. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń «The Digital Transformation of Tax Administration» atty eńbeginde salyq qyzmetterin avtomattandyrý memleket pen bıznes arasyndaǵy qarym-qatynasty jeńildetip, ákimshi­lik keder­gilerdi azaı­tatyny dálel­dengen. Bul tujy­rym elimizde júzege asyrylyp jat­qan bastamalarmen tolyq úndesedi.

Qarjy vıse-mınıstri Erjan Bir­janovtyń aıtýynsha, elimizde salyq júıesin jeńildetip, kásipker men mem­leket arasyndaǵy baılanysty ońaı­latatyn birqatar naqty jobalar iske asyrylyp jatyr. Ol Elektrondyq qarjy ortalyǵynda ótken is-sharada osy jańashyl jobalardy tanys­tyrdy. Sonyń biri – «Smart Data Finance» jobasy. Bul degenimiz – salyq salasynda qoldanylyp jatqan aýqymdy derekterge negizdelgen aqyldy júıe. Osy júıe arqyly memleket salyq tóleýshi týraly barlyq mańyzdy aqparatty bir jerge jınaıdy. Ol úshin 74 túrli derekkóz paıdalanylady. Sonyń ishinde adamnyń nemese kompanııanyń jyljymaıtyn múlki, kóligi, jeri, bıznestegi úlesi, baǵaly qaǵazdary, lısenzııalary, eńbek sharttary, notarıýs arqyly jasalǵan mámileleri, tipti mobıldi aýdarymdaryna deıin qamtylady.

Budan bólek, sheteldermen de derek almasady. Mysaly, EYDU aıasynda 80 elmen, AQSh-pen jáne TMD-nyń 5 elimen aqparattyq ıntegrasııa iske qosylǵan. Sonyń arqasynda el azamattarynyń sheteldegi ta­by­sy men múlki, kimniń qaıda ushqa­ny da kórinip turady. Osy derekter ne­gizinde memlekettik qarjynyń sıfr­lyq kartasy jasalǵan. Bul kartada jeke kásipkerlerden bastap, iri kom­pa­nııalarǵa deıingi barlyq salyq tóleý­shiler qamtylady. Iаǵnı kim qaı jerde jumys istep jatyr, qandaı kólemde qyzmet kórsetip otyr – bári bir júıeden kórinedi.

Sonymen qatar kassalyq tártipti buzý qaýpi joǵary kásipkerlerdi avtomatty túrde irikteıtin arnaıy servıs iske qosyldy. Alǵashqy kezeńde bul júıe Astana qalasynda engizildi. Ol táýekel ólshemderine súıenip, kúmándi jaǵdaılardy ózi anyqtaıdy.

«Mysaly, júrgizilgen taldaý nátıje­sinde Astanada tirkelgen 121 myń salyq tóleýshiniń 55,9 myńynda túrli táýekel anyqtalǵan. Solardyń ishinde 112 kásip­kerde kassalyq apparatty durys qoldanbaý boıynsha óte joǵary qaýip belgilengen. Bir mysal, qaladaǵy tanymal bir dámhana jarty jyl ishinde bar bolǵany 388 chek bergen. Bul júıe arqyly birden anyqta­lyp, kásipkerge eskertpe jasaldy. Nátıjesinde, ol qateligin moıyn­dap, qosymsha deklarasııa tapsyrǵan. Taǵy bir mysalda «Smart Data Finance» taldaýy salyqtan jaltarý shemasyna uq­sas jaǵdaılardy anyqtaǵan. Birqatar jeke kásipkerler eseptilikti bir IP-mekenjaıdan tapsyryp, elektrondyq shot-faktýralardy da sol jerden jazǵan. Onyń ústine olar tapsyrys berýshi kompanııanyń qyzmetkerleri bolyp shyqqan. Keıbir kásipkerlerdiń kóligi joq bola tura, jetkizýshi retinde kórsetilgeni de anyqtalǵan. Al 266 jeke kásipkerdiń 252-si bar bolǵany 28 jaldamaly qyzmetkerdi ǵana kórsetken. Qazir bul faktiler boıynsha tekserý taǵaıyndaý máselesi qarastyrylyp jatyr», deıdi Qarjy vıse-mınıstri.

Sondaı-aq valıýtalyq baqy­laý salasynda da jańa modýl iske qosyldy. Ol Ulttyq bank­tiń júıesimen biriktirilip, valıý­talyq kelisimsharttar men bank­ter arqyly jasalatyn tólemder týraly aqparatty avtomatty túrde alady. Al halyqaralyq áýe reısteri boıynsha arnaıy modýl jolaýshylar legin aldyn ala taldap, adamdar men olar alyp júretin taýarlardyń qozǵalys zańdylyqtaryn anyqtaýǵa
kómektesedi.

Tirkelmeı-aq zańdy túrde jumys isteýge bolady

Sıfrlandyrý salasyndaǵy bas­ty jańa­lyqtyń biri – Memle­ket­tik kirister komıteti salyqtyq ákim­shilendirýdiń jańa ıntegrasııalanǵan júıe­sin iske qosty. Bul júıe qujattardy nebári 1 mınýttyń ishinde óńdeı alady jáne «Big Data» arqyly deklarasııalardy aldyn ala toltyryp beredi. Iаǵnı kásipkerler burynǵydaı qaǵazǵa kómilip otyrmaıdy. Júıe 13 mln adamǵa deıin qyzmet kórsete alady. QQS deklarasııa­syn da júıe ózi aldyn ala daıyndap beredi, al salyq tóleýshi tek derekti tekserip, rastasa boldy.

Jańa Salyq kodeksin engizý kezinde de birqatar ózgeris boldy. Arnaıy salyq rejimine ótý úshin endi salyq tóleýshiniń jeke kabıneti nemese «e-Salyq Business» mobıldi qosymshasy arqyly, tipti bank arqyly da ótinish berýge bolady. Bul ásirese, shaǵyn bıznes pen jeke jumys isteıtin adamdarǵa – úlken jeńildik.

Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»

Endi ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdar jeke kásipker retinde tirkel­meı-aq zańdy túrde jumys isteı alady. Olar tabysynan jeke tabys salyǵyn múlde tólemeıdi, ıaǵnı – 0%. Tek 4% kóle­minde áleýmettik tólem aýdarady. Bul burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda jeńil ári túsinikti. Osy ózgeristerge baılanysty «e-Salyq Business» qosymshasy da jańartyldy. Qazir bul qosymsha ar­qyly ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adam ońaı tirkelip, tólemderin jasap, ju­mysyn tolyqtaı zańdy túrde júrgize alady.

Taǵy bir mańyzdy múmkindik bar. Qosymsha arqyly siz ju­mys istep júrgen seriktes kom­panııanyń qandaı salyq re­jiminde ekenin, QQS tóleýshi me, joq pa, salyq júktemesiniń deńgeıi qandaı ekenin kóre alasyz. Bul kelisimshart jasaýǵa ári shyǵyndardy durys esepteý­ge kómektesedi.

Bul baǵytta Sıfrlyq QQS-da iske qosylǵan. Qosylǵan qun salyǵyn ashyq, tez ári ádil qaı­tarýǵa arnalǵan jańa júıe. Bul joba Ulttyq bankpen birge iske asyrylyp otyr. Júıe­ge qatysatyn kásipkerler ekin­shi deńgeıdegi bank­terde arnaıy sıfrlyq shot ashady da tańba­lanǵan QQS-men sıfrlyq teńge satyp alady. Munda aıyrbas baǵamy ózgermeıdi, 1 teńge 1 sıfr­lyq teńgege teń. Mańyz­dysy – bul sıfrlyq QQS-ny basqa maq­satqa jumsaýǵa bol­maıdy. Ol tek elektrondyq shot-fak­týralar arqyly jetkizý­shilermen esep aıyrysýǵa nemese bıýdjetke QQS tó­leýge ǵana qoldanylady. Qanat­qaq­ty joba kórsetkendeı, osy tásil­diń arqa­synda kásipkerler QQS-ny esh­qandaı tekserissiz 5 jumys kúni ishinde qaıtara alǵan. Bul – bıznes úshin úlken jeńildik. 

Keden salasy da kende qalmady

Keden júıesi – keden salasyn tolyq sıfrlandyrýǵa arnalǵan jańa aqpa­rattyq platforma. Ol 2024 jylǵy sáýirden bastap burynǵy «Astana – 1» jáne eksport-ımport boıynsha «Biryńǵaı tereze» júıeleriniń ornyn kezeń-kezeńimen almas­tyryp jatyr. Negizgi maqsat – kedendik rásimderdi avtomattandyryp, baqylaýdy ashyq ári tıimdi etý.

Endi ótkizý pýnktterinde júktiń tirkelýinen bastap ól­shenýi, skanerlenýi, sýretteriniń taldanýy, baqylaýdan ótýi jáne taýardy shyǵarýyna deıin­­gi bar­lyq úderis bir júıe ar­qyly júredi. Bul úshin ınteg­rasııalanǵan baqylaý júıe­si engizilgen. Sonymen qatar sheshim qabyldaýda adamı faktordy azaıtý ári jemqorlyq táýekelderin tómendetý úshin jasandy ıntellekt qoldanylady.

Jasandy ıntellekt ınspek­sııalyq tekserý keshenderiniń sýretterin taldaıdy. Qazirdiń ózinde júıe 14 taýar sanatyn óte joǵary dáldikpen, al 9 sanatty ortasha deńgeıde tanıtynyn kórsetken. Budan bólek, ol el aýmaǵy arqyly tranzıtpen ótetin taýarlardyń kirip-shyǵýyn da avtomatty túrde salys­tyryp, sáıkestigin anyqtaıdy. Júıe taýar sıpattamasy men SEQ TN kody boıynsha yqtımal nusqalardy retimen usynyp otyrady.

Qazir bul júıe keden bekette­rinde keńinen engizilip, basqa taýar toptary boıynsha qosym­sha oqytylyp jatyr. Keden júıesiniń taǵy bir mańyzdy tusy – ótkizý pýnktine jetpeı turyp aldyn ala aqparat alý múmkindigi. Memlekettik kirister organdary barlyq derekti aldyn ala kórip, qaı taýarǵa qandaı baqylaý qajet ekenin erterek anyqtaı alady. Buryn munyń bári qaǵaz júzinde jasalatyn.

Endi syrtqy ekonomıkalyq qyzmet­ke qatysýshylar ótkizý pýnktinde qan­daı qyzmetten ótkenin bir tereze qaǵı­daty boıynsha onlaın kóre alady. So­nymen qatar veterınarlyq, fıto­sa­nıtarlyq, sanıtarlyq sııaqty irge­les qyzmetterdiń mamandary da osy júıede jumys isteıdi. Baqylaý da ońtaı­landyryl­ǵan, ıaǵnı tek naqty taýar­lar­ǵa ǵana tekseris taǵaıyndalady, burynǵy­daı barlyq júkke bir­deı talap qoıylmaıdy.

Aldyn ala aqparattandyrý modýliniń arqasynda temirjol tranzıttik deklarasııalaryn rásimdeý ýaqyty 30 mınýt­tan 10 mınýtqa deıin qysqarǵan. Son­daı-aq ártúrli baqylaýshy organdarmen óza­ra baılanys avtomattandyrylǵan. Qu­jat­tardy qaıta-qaıta toltyrý da joıylǵan, sebebi ákelinetin taýarlar týraly aldyn ala málimet avtomatty túrde deklarasııaǵa aınalady.

Osy servısterdiń nátıjesinde 2025 jyly taýardy keden organyna jetkizbeı aınalyp ótýdiń 862 deregi anyqtalyp, 500 mln teńgeden astam kedendik tólem óndirilgen. Materıaldar quqyq qorǵaý organdaryna jiberilgen. Budan bólek, aı saıyn shamamen 60 myń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke qatysýshynyń jumysy 21 kórsetkish boıynsha avtomatty túrde taldanyp, olar tómen, ortasha nemese joǵary táýekel sanatyna bólinedi. Bul málimetter keıin baqylaýdy josparlaýda qoldanylady. 

Derekter qalaı qorǵalady?

Sıfrlandyrý tereńdep, «Big Data» men túrli aqparattyq júıeler engizilgen kezde adamdardyń jeke málimetteri qalaı qorǵalady degen suraq oryndy. Qarjy vıse-mınıstri Erjan Birjanovtyń aıtýynsha, derekterdi paıdalaný qatań shekteýli tártippen júzege asyrylady. Onyń sózinshe, derekterdi saqtaý birneshe deńgeıde júzege asady. Bir júıe tek jınaý men óńdeýge jaýapty bolsa, ekin­shisi tolyq baqylaý men aýdıtti qamtamasyz etedi.

«Birinshiden, bizdegi barlyq derek biryńǵaı júıege birik­tirilgenimen, oǵan qol jetkize alatyn adamdar sany shekteýli. Bul derekterdi kez kelgen adam kóre almaıdy. Barlyǵy bilikti, naqty mindeti bar qyzmetkerler ǵana jumys isteıdi. Derekterdiń fızı­kalyq qaýipsizdigin ishki ister organdary qamtamasyz etedi. Al sıfrlyq ınfraqurylym bólek ornalasqan, ol bizden táýel­siz qorǵalady. Bizde ortalyq derekterdi baqylaý júıesi bar. Ol kez kelgen jobadaǵy barlyq áreketti qadaǵalaıdy. Qaı qyz­metker qaı ýaqytta, qandaı derekke kirdi, ne júktedi, ne kórdi bári júıede tirkelip turady. Eger bireý jeke maqsatpen nemese zań­syz qyzyǵýshylyqpen derekke qarasa, biz ony birden kóremiz ári sol sátte suraqqa tartamyz», deıdi vıse-mınıstr.

2024 jyly «Salyq keshbek» degen joba da iske qosylǵan edi. Onda dúkennen nemese qyzmet kórsetýshiden chek alǵan ár azamat aqshasynyń bir bóligin qaıtara alady. Naqty aıtqanda, fıskaldyq chek boıynsha satyp alǵan somanyń 2% kó­leminde keshbek beriledi. Qatysý óte ońaı. Taýar ne qyzmet úshin tólegen kezde mindetti túrde chek alý kerek. Sol chektegi shtrıh-kodty «Amian» degen arnaıy mobıldi qosymsha arqyly skanerleısiz. Osydan keıin jumsaǵan aqshańyzdyń 2%-y sizge keshbek retinde túsedi. Túsken qarjyny kez kelgen bank kartasyna shyǵaryp alýǵa nemese uıaly telefonnyń balansyna aýdarýǵa bolady. Al byltyr osy joba keńeıip, 12 oblystyń 48 aýdanyn qamtydy. Qarjy mınıstrliginiń sózinshe, iske asqan óńirlerde chek alý mádenıeti de aıtarlyqtaı artqan. My­saly, 2025 jyly berilgen chekter sany 2024 jylmen salystyrǵanda 126%-ǵa kóbeıgen.

«Amian» qosymshasy tek keshbek alý úshin ǵana emes, basqa da paıdaly múmkindikter beredi. Qoldanýshylar chektiń túpnusqa ekenin teksere alady, bar­lyq chekti telefonda sıfrlyq túrde saqtaıdy. Sonymen qatar komıtet uıymdastyratyn túrli utys oıyndary men aksııalarǵa qatysýǵa múmkindik bar. Eger chek berilmese nemese dúkende POS-termınal bolmasa, sol jerden Mem­lekettik kirister organdaryna shaǵym joldaýǵa bolady.