– Qazirgi zamanda eldiń týrıstik tartymdylyǵy tek ınfraqurylymmen ólshenbeıtini anyq. Osy turǵydan alǵanda jer-sý ataýlary men oǵan qatysty ańyz-ápsanalardyń tanymdyq qyzmeti qandaı?
– Adam balasynyń dúnıeni, ózin qorshaǵan keńistikti tanýy eń áýeli mıftik túsinikter arqyly qalyptasqan. Fılosofııa men mádenıettanýda mıf dúnıeni tanýdyń alǵashqy formasy retinde qarastyrylady. Baıyrǵy qoǵam úshin álem abstraktili uǵym emes, naqty ómir súrip otyrǵan keńistik – jer men sý boldy. Sondyqtan jer-sý ataýlary sol qoǵamnyń dúnıetanymyn, qorshaǵan ortaǵa qatynasyn beıneleıtin mańyzdy mádenı belgi qyzmetin atqardy.
Mıftik sıpatta bolǵanymen, bul ataýlar belgili bir aqparatty saqtap, urpaqtan urpaqqa jetkizip otyrdy. Búgingi kúni biz sol ataýlar arqyly halyqtyń keńistikke kózqarasyn, tarıhı jadyn, dúnıetanymdyq qabattaryn tanımyz. Bul – ulttyq mádenıettiń negizin quraıtyn mańyzdy faktor. Al mádenı negizi tereń el ǵana syrt kózge, sonyń ishinde týrısterge de tartymdy kórinedi.
– Demek jer-sý ataýlaryn folklorlyq derek retinde qarastyrýǵa bolady ǵoı?
– Árıne. Baıyrǵy, tarıhı toponımderdiń árqaısynyń astarynda belgili bir maǵyna, sımvoldyq júk jatyr. Folklor mátinderinde kezdesetin jer-sý ataýlary kóbine naqty bir kezeńde shyndyq dep qabyldanǵan oqıǵaǵa, qubylysqa nemese tanymǵa súıenip baıandalady. Eger biz tarıhı toponımderdi jeke alyp, olardyń shyǵý tórkinin, qoldanylý aıasyn zerttesek, sol ataýdyń aınalasynda kóne mıftik túsiniktermen qatar, áleýmettik, turmystyq, tarıhı mazmundaǵy áńgimelerdiń tutas qabaty jatqanyn kóremiz. Osy turǵydan alǵanda folklor men toponımıka bir-birimen tyǵyz baılanysta damyǵan salalar. Jer-sý ataýy – halyqtyń ótken ómirinen qalǵan aýyzsha derek.
– Mundaı folklorlyq derekterdi búgingi qoǵam qalaı qabyldaýy kerek?
– Jer-sý ataýlaryna qatysty folklorlyq sıýjetter arqyly halyqtyń burynǵy jáne qazirgi dúnıetanymyn, keńistikke degen kózqarasyn salystyra alamyz. Bul – tarıhı sanany jańǵyrtýdyń bir joly. Folklortaný ǵylymynda toponımdik sıýjetter mazmunyna qaraı birneshe janrǵa jikteledi. Eger áńgime jer ataýyna baılanysty shyn ómirde bolǵan jartylaı tarıhı oqıǵaǵa qurylsa, ol toponımdik ańyz dep qarastyrylady. Al mıfologııalyq keıipkerler men dinı nanymdarǵa negizdelip, belgili bir jerdiń atalý sebebin túsindiretin baıandaýlar toponımdik hıkaıatqa jatady. Qııal men ǵajaıyp elementter basym bolyp, ertedegi meken-turaqqa qatysty kórkemdele baıandalatyn sıýjetter toponımdik ápsana sanalady. Bul jikteý jer-sý ataýlarynyń jaı ǵana ataý emes, belgili bir tarıhı, mádenı ári aqparattyq mazmundy saqtaǵan derek kózi ekenin kórsetedi.
– Muny naqty bir jer ataýynyń mysalynda qalaı túsindirýge bolady?
– Máselen, Aqtóbe oblysy, Oıyl aýdanyndaǵy Atansaýǵan aýylyn alaıyq. Bul ataýdyń artynda qııalǵa qurylǵan ápsana emes, naqty tarıhı-áleýmettik jaǵdaı jatyr. Belgili bir kezeńde Oıyl óńiri Alashordanyń Batys Qazaqstandaǵy ortalyǵy bolǵan. Sol sebepti bul jaqqa qatynaǵan, Kókjar jármeńkesine barǵan jurt jol boıyndaǵy shaǵyn aýylǵa toqtap, atandy laýǵa alyp otyrǵan. Atandy laýǵa berip, aqysyna jolaýshydan qaıtqanda qant, shaı degendeı turmysqa qajetti buıymdar oljalaǵan, ıaǵnı sol arqyly kún kórgen aýyl adamdaryn el atannyń kúshin saýyp otyrǵandar, atansaýǵandar atap ketken. Atansaýǵan kúni búginge deıin osylaı atalyp keledi. Ýaqyt óte kele bul turmystyq tájirıbe jer ataýyna aınalyp, turaqty toponım retinde qalyptasqan. Munda oqıǵa kórkemdelmeıdi, ásirelenbeıdi, naqty bir tulǵa da daralanbaıdy. Jalpy, aýyl adamdarynyń tirshiligi baıandalady. Sondyqtan mundaı sıýjetterdi ańyz nemese ápsana emes, aqparattyq qyzmet atqaratyn toponımdik áńgime dep ataýǵa bolady. Bul – jer ataýy arqyly saqtalǵan ómir shyndyǵy.
– Al osyndaı jekelegen oqıǵalar keńeıip, tutas bir tarıhı kezeńniń kórinisine aınalǵanda, ol folklordyń qaı janrynda kórinis tabady?
– Mundaı jaǵdaıda tarıhı jyr janry qalyptasady. Qazaq folklorynda tarıhı jyr degen uǵym bar. Bul – jaı ǵana óleń emes, belgili bir dáýirdiń, naqty kezeńniń rýhyn saqtap qalǵan janr. Tarıhı jyrlar, negizinen el ómirinde bolǵan iri áleýmettik, saıası oqıǵalarmen baılanysty týady jáne sol oqıǵanyń qaq ortasynda júrgen tarıhı tulǵalardyń is-áreketin baıandaıdy.
Bul jyrlar bir kúnde týmaıdy. Áýeli belgili bir tarıhı oqıǵa bolady, oǵan qatysty ártúrli áńgimeler, ańyzdar, shaǵyn óleńder taraıdy. Ýaqyt óte kele solardyń negizinde tutas bir jyrlyq sıkl qalyptasady. Batyrlyq eposta ýaqyt kóbine kómeskilenip, oqıǵa jalpylama sıpatta berilse, tarıhı jyrda kerisinshe – naqty ýaqyt, naqty oqıǵa, naqty tulǵalar halyq jadynda áli de aıqyn saqtalady. Sol sebepti tarıhı jyrlar halyq ómirin barynsha shynaıy kórsetýge umtylady. Zertteýshiler tarıhı jyrlardyń bastaýyn negizinen XVIII ǵasyrǵa jatqyzady. Bul jóninde Sáken Seıfýllın men keıingi folklortanýshylardyń eńbekteri mańyzdy. Tarıhı jyr – halyqtyń tarıhı jadyn saqtaýdyń kórkem formasy. Osyndaı rýhanı mazmundy ǵylymı negizde júıelep, qoǵamǵa durys usyna alsaq, ol ulttyq mádenıetti nyǵaıtyp qana qoımaı, mádenı týrızmdi damytýǵa da naqty úles qosa alady.
– Aıtyp otyrǵanyńyzdaı, jer-sý ataýlary men tarıhı jyrlar halyq jadyn saqtaýdyń mańyzdy tetigi. Osy baı rýhanı murany búgingi mádenı týrızmdi damytýda qalaı tıimdi paıdalanýǵa bolady dep oılaısyz?
– Eń aldymen, bul muraǵa tek ótkenniń qaldyǵy retinde emes, tiri mádenı resýrs retinde qaraý kerek. Jer-sý ataýlary men tarıhı jyrlar – halyqtyń keńistikpen, tarıhpen, taǵdyrmen qarym-qatynasyn saqtap qalǵan erekshe derek. Sondyqtan mádenı saıasatta olardy folklorlyq eskertkish deńgeıinde ǵana emes, ulttyq jadynyń júıeli quramdas bóligi retinde qarastyrǵan jón.
Praktıkalyq turǵydan alǵanda, ár óńirdiń jer-sý ataýlaryna qatysty ańyz-áńgimelerin, tarıhı jyrlarda atalatyn mekenderdi ǵylymı negizde jınaqtap, túsindirme mátindermen birge ashyq formatta usyný qajet. Bul materıaldar týrıstik marshrýttardyń mazmunyn baıytyp, qarapaıym sapardy maǵynaly mádenı tájirıbege aınaldyrady. Sonymen qatar tarıhı jyrlar men toponımdik derekterdi mektep, mýzeı, medıa keńistigi arqyly júıeli túrde tanystyrý mańyzdy. О́ıtkeni týrıst aldymen sol eldiń ózin-ózi qalaı tanystyratynyn kóredi. Eger biz óz keńistigimizdiń mánin, ár ataýdyń artyndaǵy tarıhty saýatty ári tartymdy túrde usyna alsaq, bul ulttyq mádenıetti nyǵaıtyp qana qoımaı, mádenı týrızmdi de uzaqmerzimdi, turaqty baǵyt retinde damytýǵa múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»
