Bala kezden bir belgi
Atyraýlyq ardager ustaz, salmaqty oı men salıqaly istiń ıesi Saıyn Kereev aǵamyz budan bes-alty jyl buryn jol ústinde kele jatyp: «Shamamen 1964–1965 jyldardyń qysynda Rahmetolla Qarjaýbaev degen naǵashy atamyz kelip, bizdiń úıde biraz kún qonaq boldy. Úıge oryssha, qazaqsha gazet-jýrnaldyń bári keletin. Áldebir sharýamen syrttan kelsem, qolynda «Juldyz» jýrnaly. Jýrnalda jarııalanǵan Syrbaı Máýlenovtiń óleńin oqyp: «Oıpyrmaı, myna óleńdi Syrbaı Lermontovtan óte jaqsy aýdarǵan eken. Onyń orysshasy bylaı edi...», – dep, túpnusqasyn jatqa aıtyp, taldap berdi. О́zi eki tilde de óte saýatty sóıleıdi. Sol zamandaǵy kórgendi azamattardan «Rahmetolla Qarjaýbaev degen Alashtyń bedeldi ofıseri bolǵan, onyń aty atalǵanda kópshilik tanıtyn» degen sózdi kóp estigenbiz. Keıin Alashordaǵa baılanysty sottalyp, bertinde Jambyl oblysynyń Býrnoe jaǵynda turyp, qaıtys bolǵan», dep bir áńgimeniń shetin shyǵardy.
Osy áńgimeni estigen boıda birden Saıyn aǵamyzdan ol kisige qatysty taǵy qandaı derekter biletinin, ómiriniń sońyn, qaıda jerlenip, qalaı qaıtys bolǵanyn suradym. Aǵamyz óziniń kórgen-bilgenin, estigen áńgimelerin de aıtyp, urpaqtarynyń búgingi taǵdyrynan beıhabar ekenin bildirdi. Sosyn ol týraly jaqsy biletin birer adamnyń atyn atady. Odan múmkindiginshe jaýap alǵan soń buǵan deıin aty emeskileý estilip, keıbireýler úshin múldem belgisiz Alash arysynyń ósken ortasyna, ómir joly men taǵdyryna qatysty izdeniske óz betimizben tústik.
Rahmetolla Qarjaýbaıuly 1894 jylǵy sáýir aıynda qazirgi Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Jambyl aýylynda týǵan. 1959 jylǵy 11 maýsymda Batys Qazaqstan oblystyq muraǵatyna Rahmetollanyń ózi joldaǵan ótinishte «Ilbishin ýezi Qarakól bolysy», ıaǵnı týǵan jeri Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdany Qarakól aýyly ekeni naqty jazylǵan. Dıhan Qamzabekuly, Amantaı Shárip, Sultanhan Júsip bastaǵan ǵalymdardyń eńbekterindegi Alash qaıratkerleriniń tiziminde Rahmetolla Qarjaýbaevtyń Atyraý óńirinen shyqqan Alash qozǵalysynyń músheleri arasynan kórsetilýi bul pikirimizdi dáleldeı túsedi.
Rahmetollanyń ákesi Qarjaýbaı orta dáýletti, zamannyń betalysyn seze biletin kókiregi oıaý kisi bolǵan. Ol balalarynyń bilim alyp, zaman aǵymynan qalmaýyna kúsh salǵan. Shamasy, saýatyn aýyl moldasynan ashsa kerek. Odan ári sabaqqa zerek bala nemere inisi Sarman ekeýi aǵasy Muqashtyń uıǵarymymen 1904 jylǵy qyrkúıekte Qarakól bir basqyshty orys-qazaq bastaýysh mektebine oqýǵa qabyldanady. Sebebi Muqashtyń ózi de osy mektepti bitirgen. Bul kezde mekteptiń basqarýshysy Meıirman Bısenov edi. Ol 2–3 synyptardy oqytsa, 1-synyptarǵa Haıdar Dáýishev, Maqan Imanov esimdi muǵalimder sabaq bergen. 1907 jyly úsh jyldyq bastaýysh mektepti támamdaǵan soń Rahmetolla joldastarymen birge Gýrev qalasyndaǵy (qazirgi Atyraý) eki synyptyq orys-qazaq mektebine oqýǵa qabyldanady. Eki jyldan keıin bul mektepti de aıaqtap, bilimin odan ári jalǵastyrý maqsatymen 1910 jyly Orynbordaǵy qazaq oqytýshylar mektebine oqýǵa túsedi. 1914 jylǵy 1 maýsymda «bastaýysh mektep muǵalimi» degen mamandyq alyp, bul oqý ornyn da bitirip shyǵady.
«On altynyń» dúrbeleńi
Rahmetolla eńbek jolyn 1914 jylǵy tamyzda 3-Sonaly orys-qazaq bastaýysh ýchılıshesiniń (qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Qaratóbe aýdanynyń aýmaǵy) meńgerýshisi bolyp bastaıdy. Al 1915 jylǵy jeltoqsanda Qyzylqoǵa orys-qazaq bastaýysh ýchılıshesiniń meńgerýshiligine aýysyp, bul qyzmetti 1916 jylǵy maýsymǵa deıin atqarady. Rahmetolla eńbek jolyn bastaǵan Sonaly bolysyn uzaq jyl Muhamedjan Saryǵojın basqardy. Muhamedjan qaıtys bolǵan soń onyń ornyna inisi Kósherbaı Saryǵojın saılandy. Kósherbaıdyń uly Sabyrjan Saryǵojın Patsha armııasynyń general-maıory, keıin Batys Alashorda áskerin jasaqtap, qolbasshylyq etken. Iаǵnı Rahmetolla Qarjaýbaev Sonaly bolysynda muǵalimdik qyzmet isteı júrip, Sabyrjanmen jaqsy tanys bolǵan. Bul tanystyq keıin Rahmetollanyń Batys Alashorda úkimetiniń quramynda áskerı qyzmet isteýine yqpalyn tıgizdi. Osy mektepte jumys istegen ustazdardyń kópshiligi keıin Alash qozǵalysyna nıettes azamattar boldy.
Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda 1916 jylǵy 25 maýsymda patsha jarlyǵy shyǵyp, 19–31 jas aralyǵyndaǵy qazaq jigitterin qara jumysqa ala bastady. Munyń sońy qazaq dalasynda narazylyq týǵyzyp, túrli kóteriliske ulasty. Mundaı bas kóterýler Atyraý, Oral óńirlerinde de órshidi. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Isataı Kenjálıev «Batys Qazaqstan qasiretti jyldary» atty eńbeginde «Maýsym jarlyǵyna» baılanysty qazirgi Atyraý oblysyna qarasty Taısoıǵan qumy men Oıyl boıyndaǵy aýyldarda halyqtyń tolqýy bolǵanyn atap kórsetedi. Buǵan arnaıy toqtalyp otyrǵan sebebimiz, Qarakól, Qarabaý, Sonaly bolystarynda 1916 jyly halyq tolqýlary barynsha jaqsy uıymdastyrylǵan. Olardyń basy-qasynda sol kezdegi kózi ashyq azamattardyń kópshiligi júrgeni arhıv qujattarynda qattaýly. Rahmetolla da bala jastan birge ósken jora-joldastarymen sol dúrmektiń bel ortasynan tabylǵan jáne sony uıymdastyrýshylardyń biri bolǵan. Rahmetolla Qarjaýbaev 1959 jylǵy 11 maýsymda Batys Qazaqstan oblystyq arhıvine jazǵan zeınetaqy taǵaıyndaý máselesin retteý týraly hatynda óziniń 1916 jylǵy kóteriliske qatysqany jaıynda egjeı-tegjeıli jazǵan. Ol Qarakól aýyly mańyndaǵy Seksenbaı mekeni tusynda sol jylǵy 23 maýsymda Ilbishin ýeziniń bastyǵy, podpolkovnık fon Geller, aǵa ofıser Gorbýnov bastaǵan muzdaı qarýlanǵan atty kazaktardyń eki júzdigimen jergilikti qazaqtardyń qaqtyǵysyn baıandaǵan. Aqyry Qarakól bolysynyń jigitteri talqandalyp, birazy tutqyndalǵan. Tutqyndar qatarynda Rahmetolla Qarjaýbaev ta bolyp, ony joldastarymen birge tótenshe komıssııa tergep-tekserip, Oral qalasyndaǵy túrmege qamaǵan. Al olardyń isterin Qazan áskerı aımaqtyq sotyna úkim shyǵarýǵa tapsyrǵan. Rahmetollanyń hatynda tótenshe komıssııaǵa prokýrordyń kómekshisi Ivan Kotkarovskıı tóraǵalyq etkeni kórsetilgen. Alaıda osy kezde áıgili Aqpan tóńkerisi bolyp, sonyń nátıjesinde bılikke kelgen Ýaqytsha ókimettiń jarlyǵymen álgi tutqyndar bostandyqqa shyǵyp, elge oralady. HH ǵasyr basynda elim dep ótken basqa da qazaq oqyǵandary sııaqty Rahmetollanyń da keıingi taǵdyry eldegi saıası jaǵdaılarmen tyǵyz baılanysty boldy.
Alash dep atqa mingen kez
1917 jylǵy kóktemde qazaq dalasynda saıası belsendilik kúsheıip, Orynbor men Omby, Semeı men Oralda birinen keıin biri qazaq sezderi ótip jatqanda Rahmetolla Qarjaýbaev Oral oblysy qazaqtarynyń sezin ótkizýge belsene atsalysty. Jahansha Dosmuhamedov, Halel Dosmuhamedov, Sálimgereı Qaratileýov syndy qaıratkerlermen birge ol da Oral qazaqtary komıtetiniń músheligine saılandy. Ol jóninde akademık Mámbet Qoıgeldıev «Alash qozǵalysy: qujattar men materıaldar» jınaǵynda, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Dámetken Súleımenova «Batys Alashorda tarıhy» eńbeginde atap kórsetedi.
Batys Qazaqstan aımaǵyn basqarý maqsatynda 1918 jylǵy 11 qyrkúıekte Alashorda úkimetiniń Batys bólimshesi quryldy. Bul saıası ózgeris Rahmetolla Qarjaýbaevtyń budan keıingi ómir joly men saıası-qoǵamdyq qyzmetine eleýli iz qaldyrdy. Rahmetolla 1918 jyly Jympıtydaǵy ofıserler daıarlaıtyn mektepke oqýǵa túsip, praporshık shenimen bitirdi. Odan ári Alashordanyń Batys bólimshesinde túrli dárejedegi áskerı laýazymdarda Batys Alashorda áskeriniń konvoı komandıri qyzmetterin atqarǵan. Sonymen qatar salyq máselesi, qarjy jınaý, áskerdi kólikpen qamtý jáne keńse isterinde belsendilik tanytty. Onyń bul belsendiligi tarıhı-ǵylymı qujattarda, sosyn Batys Qazaqstan óńirindegi dúrbeleń jyldardy sýretteıtin ádebı shyǵarmalarda kórinis tapqan. Jazýshy-dramatýrg Ánes Saraıdyń 1994 jyly jazylǵan ataqty «Edil-Jaıyq» romanyndaǵy ofıser R.Qarjaýbaev beınesi biz sóz etip otyrǵan Rahmetolla ekenine tolyq negiz bar. Al kórnekti jazýshy Hamza Esenjanovtyń «Aq Jaıyq» trılogııasyndaǵy Jahanshaǵa jaqyn ofıser Rahmet Qarjaýov esimdi keıipker men ómirdegi Rahmetolla Qarjaýbaevty Batys Alashorda úkimeti quramyndaǵy qyzmetterimen tarıhı qujat-derekter arqyly salystyrsaq, kóptegen sáıkestik tabamyz. Osyǵan qatysty pikirimizdi tarıhshy, ólketanýshy, H.Esenjanov muralaryn zertteýshi, búginde Astana qalasynda turatyn Saılaý Súleımenov te qoldaıtynyn aıtty. Demek Memlekettik syılyq alǵan eki birdeı shyǵarmaǵa keıipker bolyp enýi jáne keńestik uǵymǵa sáıkes jaǵymsyz beıne retinde sýrettelýi Rahmetolla Qarjaýbaevtyń saıası qyzmette qarabaıyr laýazym ıesi bolmaǵanyn dáleldeı túsedi.
Onyń aınalasyndaǵy aralas-quralas júrgenderdiń arasynda halqymyzdyń nebir ardaqtylary bolǵan. Akademık Rábıǵa Syzdyq «Shahan shertken syr» atty eńbeginde bylaı dep jazady: «Ákemiz Sátiǵalı Qutqojın kezinde jerlesi Halel Dosmuhamedovpen, zamandastary zańger Jansha (anamyz solaı dep ataıtyn, al qujat boıynsha esimi Jahansha bolsa kerek) Dosmuhamedovpen, dáriger Isa Qashqynbaevpen, ánshi, tóre tuqymy Shyntas Qarataevpen, «Alash» partııasynyń keńse qyzmetine aralasqan týysy Rahmetolla Qarjaýbaevtarmen dos, joldas bolyp ótken... 1937 jyly birden ustalyp, sol jyly-aq atylyp ketkenine qaraǵanda, onyń 1917–1920 jyldary Qaratóbede, Tekede (Oral qalasynda), Oıylda qyzmet etýi, H.Dosmuhamedov, J.Dosmuhamedov, R.Qarjaýbaev, I.Qashqynbaevtarmen birge júrýi negizgi sebep bolǵany daýsyz...». Osy tektes pikirdi Alashordanyń batys bólimi týraly biraz zertteý júrgizgen ádebıettanýshy-ǵalym, esseıst Maqsat Táj-Murat ta aıtty.
Alashorda úkimeti taratylǵannan keıin basqa qazaq zııalylary sekildi Rahmetolla Qarjaýbaev ta keńes ókimetiniń jumysyna tartylyp, 1920 jylǵy 8 mamyrdan 1933 jylǵy 20 naýryzǵa deıin Halyq aǵartý komıssarıaty júıesinde túrli laýazymdy qyzmet atqardy. Atap aıtqanda, 1920–1922 jyldary Halyq aǵartý komıssary Ahmet Baıtursynulynyń qol astynda mektep bóliminiń ınspektory, 1922–1923 jyldary Orynbordaǵy О́lkelik kórneki tájirıbelik mektebiniń meńgerýshisi, 1923–1924 jyldary О́lkelik jasóspirimder mektebiniń meńgerýshisi jáne jumysshylar fakýltetiniń (rabfak) oqytýshysy, 1924–1928 jyldary áýeli Orynborda, sosyn Qyzylordada Qazaq halyq aǵartý ınstıtýty (KINO) oqý bóliminiń meńgerýshisi boldy. 1928 jyly qaıtadan Orynbor qalasyna aýysyp, 1930 jylǵa deıin Jumysshylar fakýltetinde jáne Qazaq jasóspirimder mektebinde oqytýshy bolyp jumys istegen. Osylaısha, halyqty saýattandyrý, bilim berý, týǵan halqynyń bolashaq urpaǵyn tárbıeleý salasynda biraz ter tókkenine qaramastan, kezinde Alash qozǵalysynyń belsendi qaıratkeri jáne áskerı komandırleriniń biri bolǵan Rahmetolla Qarjaýbaev jıi qýǵyndaýǵa ushyrady. 1930 jyldardan bastap qatardaǵy muǵalimdikke aýysyp, 1933 jylǵa deıin áýeli Aqtóbede, sosyn Temirdegi qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmynda muǵalimdik qyzmet atqardy. 1933 jylǵy 20 naýryzda Temirdegi tehnıkýmynda qyzmet etip júrgen Rahmetollany Aqtóbe oblystyq qaýipsizdik qyzmetkerleri tutqyndady. Tergeýden soń kóp uzamaı, úshtiktiń 1934 jylǵy 5 aqpandaǵy sheshimimen 10 jylǵa sottalyp, Ýhta qalasyndaǵy eńbekpen túzeý lagerine jiberiledi. Bizdiń oıymyzsha Rahmetolla Qarjaýbaevtyń áıgili «otyz segizdiń» qandy qasabynan aman qalýyna jazalaý naýqanynyń alǵashqy tolqynynda sottalýy sebep bolǵan syńaıly.
Qaıratkerdiń urpaqtary
Derek jınaý, tarıhı qujattar, ǵylymı eńbektermen tanysý maqsatynda Aqtóbe, Oral, Astana, Almaty qalalaryna baryp, Alashorda tarıhyna baılanysty zertteý júrgizgen biraz azamatpen kezdesip, birshama pikirlestik. Nátıjesinde, Rahmetollanyń ómirge kelgen jáne aralasqan ortasy, alǵan bilimi, saıası ustanymy men atqarǵan qyzmetine qatysty biraz málimet jınaqtaldy. Alaıda onyń qýǵyn-súrginnen keıingi taǵdyry belgisiz edi. Aǵaıyn-týysynan surastyra júrip, «Rahmetolla aǵamyz ómiriniń sońǵy jyldaryn Jambyl oblysy, Jýaly aýdanynyń Býrnoe selosynda ótkizip, bertinde qaıtys bolǵan» degen jaýap aldyq. Sóıtip, osy málimetterdi pysyqtaý maqsatynda Jýaly aýdanyna birneshe ret baryp, izdestirdik. Alaıda aýdan ortalyǵy Býrnoe aýylynda turǵan barsha Qarjaýbaevtar týraly derekter jınalǵanymen, biz izdegen Rahmetolla Qarjaýbaev pen onyń urpaqtary jóninde kóńil kónshiterlik aqparat tabylmady. Osylaısha, tuıyqqa tirelgen tusta Aqtóbe qalasynda turatyn Marýsıa Qońqyshova apaıdan Rahmetollanyń Dana esimdi qyzy bolǵanyn, onyń medısına salasynda jumys istegeni jóninde derek aldyq. Osyny maldanyp izdeýdi qaıta jalǵastyrdyq. Bir kúni oılamaǵan jerden telefonyma Dana Qarjaýbaevadan qysqa ǵana habarlama keldi. Myna habardy oqyǵanda, ornymnan qalaı atyp turǵanymdy bilmedim. Birden Dana apaıǵa telefon shalyp, aman-saýlyq surasyp, tanysqan soń Alash qaıratkerleriniń biz úshin qymbat ekenin jáne Rahmetolla Qarjaýbaevty osy turǵyda izdegenimdi túsindirdim. Dana Rahmetollaqyzy biraz únsiz qalyp baryp: «Ákem balalaryna: «Ýaqyt pen zaman ózgeredi, adamdar da, bári de ózgeredi. Ol kezde basqa adamdar men basqa zaman, basqa túsinik bolady. Kór de tur, sol kezde bizdi de, bizdiń jasaǵan isimizdi de izdeıtin adamdar bolady», – dep aıtyp otyratyn. Sol aıtqany kelip tur-aý», – dep daýsy dirildegendeı boldy. Keıin Dana apaı meni kezdesýge shaqyrdy. Sóıtip, Alash ardaqtylarynyń biri Rahmetolla Qarjaýbaevtyń urpaqtarymen kezdesýge Reseıdiń Krasnodar ólkesi, Brıýhovesk aýdany, Novoe selosyna bardym. Dana apaıdyń úsh uly bar eken, ekeýi osy Brıýhovesk aýdanynda tursa, kenje uly Germanııaǵa qonys aýdarǵan.
Dana apaıdyń esteligi
Dana apaı bizdi ákesi týraly estelikke qaryq qyldy. «Ákemizdi sottaǵan soń, 1935 jyly taýar tıeıtin poıyz vagonymen Omby qalasyna ákelip túsiripti. Tutqyndardy odan ári qıyr soltústiktegi Komı jerine qaraı baǵyttap, lagerge deıin 600 shaqyrymdaı jaıaý aıdap aparypty. Ákemniń ókshesinde jilik súıegine deıin qaptaǵan tutastaı múıizgek bolatyn, ony jýynǵan kezde jany aýyryp qyryp otyratyn-dy. Oǵan qarap bizdiń janymyz aýyryp, men únemi jylaýshy edim. «Bul – aıdaýda 600 shaqyrym jaıaý júrgenniń nátıjesi» dep aıtyp otyratyn», dep bastady apaı áńgimesin.
Alaıda adamdy qınaýdyń eń soraqy túri jalǵyz adamdyq kamerada (karser) ustaý bolsa kerek. Búginde Germanııanyń Fıýrt qalasynda turatyn kenje balasy Shora Rahmetollauly bizben Whatsapp jelisi arqyly baılanysqa shyqqanda, ákesiniń óz aýzynan estigen Ýhta jerindegi azapty taǵdyry týraly áńgimelep berdi. «Ákemiz on jylǵa sottalǵan, sonyń eki jylyn óte qatań jaǵdaıdaǵy karserde ótkizgen. Sol aýyr kúnder týraly: «Táýlik boıy japadan-jalǵyz otyrǵan adamnyń aqyl-esi aýytqyp, jyndanyp ketýi op-ońaı. Mundaı adamdar lagerde jıi kezdesetin. Osyndaı jaǵdaıǵa tap bolyp, jyndanyp ketpes úshin men orys matematıgi Leontıı Magnıskııdiń esepterin ishteı shyǵaryp, Abaıdyń jáne Fırdoýsı, Hafız, Omar Haııam, Saǵdı syndy Shyǵys shaıyrlarynyń, A.Pýshkın, M.Lermontov, N.Nekrasovtyń shyǵarmalaryn, basqa da kóptegen epıkalyq, epostyq týyndylardy, batyrlar jyrlaryn únemi oısha qaıtalap, mezgil-mezgil kúbirlep aıtyp, ýaqyt ótkizetinmin», dep eske alyp otyrýshy edi», dedi.
Málimet jınaý barysynda Rahmetollanyń eki ret nekeli bolǵanyn estip-bildik. Otaǵasynyń basyna bult úıirilgende birinshi áıeli eki balasymen Almatyǵa ketken eken. Olardyń keıingi taǵdyry belgisiz. Al nemis ultynyń qyzy – ekinshi áıelimen aıdaýda júrgende tanysyp, odan urpaq súıip, ómiriniń sońyna deıin birge turypty. Dana apaı buǵan qatysty taǵy bir beımálim jaıtty aıtyp berdi. «Negizinde ákemiz úsh ret nekelesken eken. Myna jerde birinshi joldasymen birge túsken, – dep, aldyma eski fotosýretti qoıdy. – Bul sheshemiz jas kezinde balasynan qaıǵyly jaǵdaıda aıyrylyp, sonyń kúıiginen aýrýǵa shaldyǵypty. Ákem marqum jaryn Orynbor, Qazan, Peterbor sekildi iri qalalarǵa aparyp emdetkenmen, shıpa qonbaı, aqyry jastaı kóz jumǵan. Biraz ýaqyt ótken soń qaıtadan otbasyn qurýǵa týra kelgen».
Mektep kórip, muǵalim bolǵan Rahmetolla alǵan biliminiń arqasynda aıdaýda júrgende ormannan kesilip daıyndalǵan aǵashtyń is-qaǵazdaryn rettep, esep-qısabyn júrgizedi. Sonyń arqasynda az-muz erkindik pen azyq-túlik jeńildikterine ıe bolady ári aınalasyn bilimimen moıyndata bastaıdy. О́zi sııaqty talaıly taǵdyr ıesi, bolashaq jary, nemis qyzy Lıdııa Shnerdi osy lagerde júrgende kezdestiredi. Lıdııa Edil boıynda týǵan eken. 1941 jyly Edil boıynda turatyn nemisterdi kúshpen qonystandyrǵanda onyń ata-anasy da deportasııaǵa ushyrapty. Endi ǵana turmysqa shyǵyp, júkti bolǵan jas kelinshek Lıdııa týystarynan ajyrap, taǵdyrdyń aıdaýymen Komı jerindegi lagerge tap bolady. Tuńǵyshy Vladımırdi Komıdegi aǵash kesý jumystarynda júrip bosanady. Osy kezde kelinshektiń aıanyshty da, azapty taǵdyryna qarsy taıtalasqan qajyr-qaıraty, ómirge degen qulshynysy Rahmetolla Qarjaýbaevtyń nazaryn aýdarsa kerek. Ony jas sábıimen birge qamqorlyǵyna alyp, aqyry til tabysyp juptasady. Vladımırdi balasyndaı qabyldap, óz tegin beredi. Osylaısha, lagerdegi azapty kúnderin birge ótkizedi. Rahmetolla on jyl kesimdi merzimin 1943 jylǵy 16 mamyrda tolyq ótep shyǵady. Alaıda «halyq jaýy» retinde odaq aýmaǵynda erkin júrip-turý quqyǵy bolmaıdy. Amalsyzdan Ýhta qalasyndaǵy KSRO Ishki ister mınıstrligine qarasty lagerler júıesinde ekspedıtor bolyp taǵy úsh jylǵa jýyq jumys isteıdi. Qarap jatpaı, týystaryn izdep jan-jaqqa hat jazady. Bostandyqqa shyqsa da Rahmetollaǵa burynǵy «alashordashy» retinde Qazaqstannyń batys aımaǵynda turýǵa ruqsat joq, al Lıdııaǵa Edil boıyna oralýǵa bolmaıdy. Sóıtip, 1947 jyldyń 6 qyrkúıeginde jazalaý tozaǵynyń azabynan tolyqtaı qutylǵan qos muńlyq bir-birine súıenip Qazaqstandy betke alady. Biraq týǵan jerine emes, Rahmetollanyń jamaǵaıynyn saǵalap, Jambyl oblysynyń Merki aýdanyna kelip taban tireıdi. Munda da birden jaǵdaıy kelise qoımaǵan. О́ıtkeni muǵalimdik jumys pen partııa, keńes organdaryndaǵy qyzmetke turýǵa ruqsat etilmeıdi. Túrli kedergilerge qaramastan, otbasyn asyraý qamymen jumys tańdamaǵan olar alǵyrlyǵy men biliminiń arqasynda 1947 jylǵy 6 qazannan 1950 jylǵy aqpanyna deıin Merki aýdanynyń Aqtoǵan, Tátti, t.b. aýyldarynda, 1950 jylǵy mamyr-tamyz aılarynda Qyzylorda oblysynyń Tereńózek aýdanyndaǵy túrli mekemelerde esepshi, ınspektor qyzmetterin atqarǵan. Keıin densaýlyǵyna baılanysty Jambyl oblysyndaǵy Jýaly aýdanynyń ortalyǵy – Býrnoe selosyna kóship kelip, ómiriniń aqyryna deıin osy jerde turady. Eńbek jolyn jetkinshekter júregine bilim nuryn sebýden bastap, Batys Alashorda úkimetiniń negizin qalaǵan arystarmen qatar júrip, el úshin tarıhı mańyzdy máselelerdi sheshýge belsene aralasqan, odan soń bilimi men kúsh-jigerin jańa qalyptasa bastaǵan jas respýblıkanyń halyq aǵartý salasynyń damýyna jumsaǵan qaıratker ómir jolyn Býrnoe selosynda (qazirgi Baýyrjan Momyshuly aýyly) 1957 jylǵy tamyzynda qarapaıym kúzetshi bolyp aıaqtap, qurmetti demalysqa shyǵady.
Taǵdyr jolynda qanshama qıyndyq, synaq pen azap kezdeskenine qaramastan Rahmetolla Qarjaýbaıuly burynǵy saıası ıdeıalyq kózqarasynan eshqashan bas tartpaǵan. 1946 jyly ózinen týǵan tuńǵyshy – qyzynyń esimin Dana dep qoısa, 1949 jylǵy ulyn Edige, 1952 jyly dúnıege kelgen úshinshi perzentin Shora dep atapty. Muny batyldyq demeı kórińiz! Uldaryna rýhty batyrlar Edige men Shoranyń esimin berýi sol zamanda úlken erlik edi. Bul onyń óz halqynyń tarıhy men mádenıetine sheksiz qurmeti, erkin el bolsaq degen armanynyń júzege asýyn ishteı ańsaýy, keńestik solaqaı saıasatqa degen narazylyǵy desek te bolady.
1958 jylǵy 25 jeltoqsanynda Aqtóbe oblystyq soty tóralqasynyń qaýlysymen R.Qarjaýbaevtyń isinde qylmys anyqtalmaǵandyqtan toqtatylyp, Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń qaýlysymen tolyq aqtalyp shyǵady. Alash ardaqtylarymen úzeńgi qaǵystyra qatar júrip, el erteńi úshin kúresken Rahmetolla Qarjaýbaıulynyń júregi 1970 jylǵy 28 aqpanda jasy 76-ǵa qaraǵan shaǵynda máńgilikke toqtaıdy. Oǵan Jýaly aýdanyndaǵy qazirgi Baýyrjan Momyshuly aýylynan topyraq buıyrdy. Alashorda ofıseriniń beıiti Jýaly jerinde eshkimge belgisiz, eleýsiz kúıi jatyr. Bul – Atyraý oblysynyń is basyndaǵy laýazym ıelerinen bastap, jalpy ólke tarıhy men mádenıeti úshin janashyr azamattaryna oı salarlyq, syn bolarlyq jaǵdaı. Múmkindik bolsa, Rahmetolla Qarjaýbaıulynyń basyna zaman talabyna saı qoǵamdyq qyzmeti tolyq jazylǵan eskertkish nemese qulpytas belgi ornatylsa degen usynysym bar. Bul bir ǵana Qarjaýbaevtyń esimin dáripteý emes, barsha Alash qaıratkerlerine kórsetilgen zor qurmet bolar edi.
Kóptileý TÁJIǴALIEV
Atyraý – krasnodar – jýaly
