Sýret: ratel.kz
Jańa Konstıtýsııa jobasynyń paıda bolýy ádette emosııalyq reaksııa týdyrady, bul – tabıǵı qubylys. О́ıtkeni qoǵamdyq sanada Konstıtýsııa kóbine tek quqyqtyq qujat retinde emes, eń aldymen ádilettiliktiń, bılik shekaralarynyń jáne jeke qaýipsizdiktiń rámizi retinde qabyldanady. Alaıda emosııalyq áserden alshaqtap, mátindi muqııat oqyǵanda qurylymdyq ári mazmundyq máseleler aıqyn kórinedi. Jalpy alǵanda, Konstıtýsııa jobasy rásimderge, konstıtýsııalyq baqylaýǵa jáne jańa sıfrlyq shyndyq jaǵdaıynda adamdy qorǵaýǵa negizdelgen jańartylǵan konstıtýsııalyq arhıtektýrany usynady.
Konstıtýsııa jobasy naqty formýlamen ashylady: Qazaqstan – demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket, al eń joǵary qundylyqtar – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Bul norma búkil mátinniń jalpy baǵytyn aıqyndap, jeke bas bostandyǵynyń kepildikterinen bastap aqparatqa qol jetkizý men jeke ómirdi qorǵaýǵa deıingi erejelerge negiz bolady.
Jobadaǵy mańyzdy ózgeristerdiń biri – deklaratıvti maqsattarǵa qaraǵanda rásimderdiń basym bolýy. 3 jáne 4-baptarda memleket mıssııa, ıdeal nemese bolashaq beıne arqyly emes, qyzmet qaǵıdattary, bılik kózderi jáne ókilettikterdi berý tetikteri arqyly sıpattalady. Mundaı til prosedýralyq memleketke tán, onda turaqtylyq harızmalyq sheshimdermen emes, ınstıtýttardyń jumys isteýin aldyn ala aıqyndaıtyn erejeler arqyly qamtamasyz etiledi.
Konstıtýsııa jobasynda adamnyń júıe aldynda erekshe osal bolatyn jaǵdaılaryna aıryqsha nazar aýdarylǵan. Ustaý jáne qamaýǵa alý tek zańda belgilengen negizder men tártip boıynsha, mindetti sot baqylaýymen jáne shaǵymdaný quqyǵymen júzege asyrylatyny bekitiledi. Adamǵa bostandyǵyn shekteýdiń sebepteri men quqyqtary túsindirilip, qorǵaýshyǵa qol jetkizý eń erte kezeńnen qamtamasyz etilýge tıis. Bul normalar saıası málimdemeler retinde emes, erkin sheshimderdiń qaýpin azaıtyp, quqyq qoldanýdyń boljamdylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan naqty erejeler retinde mańyzdy.
Jeke ómirdi sıfrlyq tehnologııalardy eskere otyryp qorǵaýdyń tikeleı bekitilýi – túbegeıli jańa element. Joba hat-habardyń, kelissózderdiń, habarlamalardyń, derbes derekterdiń jáne bank qupııasynyń qol suǵylmastyǵyn bekitedi. Onda jeke ómirdiń búgingi tańda tek fızıkalyq keńistikte emes, sıfrlyq ortada da júzege asatyny moıyndalady. Alǵash ret Negizgi zań deńgeıinde jeke ómir men derbes derekterdi qorǵaý sıfrlyq tehnologııalardy qoldanýmen tikeleı baılanystyrylyp otyr (21-bap), bul –otandastarymyzdyń kúndelikti ómiriniń jańa shyndyǵyna konstıtýsııalyq normalardy beıimdeýdegi asa mańyzdy qadam.
Jobadaǵy eń praktıkalyq normalardyń biri – memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń azamattardyń quqyqtary men múddelerine qatysty qujattarǵa, sheshimderge jáne aqparat kózderine qol jetkizýdi qamtamasyz etý mindeti. Negizinde qarapaıym qaǵıda bekitiledi: eger sheshim saǵan qatysty bolsa, onyń qandaı negizde qabyldanǵanyn bilýge quqyǵyń bar. Bul ashyqtyqty arttyryp, azamat pen memleket arasyndaǵy senimdi nyǵaıtady.
Joba sóz bostandyǵyn jáne senzýraǵa tyıymdy rastaı otyryp, ar-namys pen qadir-qasıetti, densaýlyqty, qulyqtylyq jáne qoǵamdyq tártipti qorǵaýǵa baǵyttalǵan shekteýlerdi de belgileıdi. Bul kóptegen quqyqtyq júıede qoldanylatyn tásilge saı keledi: sóz bostandyǵy tek zań negizinde, zańdy maqsattar úshin jáne qajettilik pen tepe-teńdik qaǵıdattaryn saqtaı otyryp shektelýi múmkin. Mundaı tepe-teńdik sottyń baǵalaýyna jáne quqyq qoldaný praktıkasyna sheshýshi ról beredi.
Sonymen qatar Konstıtýsııa jobasy barlyq qoǵamdyq alańdaýshylyqty birden sheshpeıtinin túsiný mańyzdy. Bul – mundaı aýqymdy qujat úshin qalypty jaǵdaı. Konstıtýsııa saıası pikirtalasty nemese qoǵamdyq talqylaýdy almastyrýǵa arnalmaǵan. Ol barlyq qoǵamdyq qatynasty egjeı-tegjeı rettemeıdi jáne aǵymdaǵy quqyq shyǵarmashylyǵyn almastyrmaıdy. Onyń mindeti – negizgi qaǵıdattardy, bılik arhıtektýrasyn belgileý, sheshim qabyldaý rásimderin bekitý jáne memlekettiń aralasý shekterin, sondaı-aq adam quqyqtary men bostandyqtarynyń bazalyq kepildikterin aıqyndaý. Al naqty sheshimder zańdar, zańǵa táýeldi aktiler jáne sot praktıkasy deńgeıinde qalyptasady.
Joba memlekettiliktiń irgeli parametrlerin – egemendik, táýelsizdik, aýmaqtyq tutastyq jáne basqarý nysanyn tikeleı bekitedi. Bul saıası jaǵdaı ózgergen saıyn qaıta qaralmaıtyn qundylyqtardyń bar ekenin bildiredi. Prezıdenttik mandattyń boljamdylyǵy da erekshe atap ótiledi: ókilettik merzimi jeti jyl bolyp belgilenip, bir retpen shekteledi jáne bul norma ózgermeıtin dep kórsetiledi.
Mańyzdy jańalyqtardyń biri – Konstıtýsııalyq sottyń rólin kúsheıtý. Alǵash ret azamattarda óz quqyqtary men bostandyqtaryna tikeleı áser etetin normatıvtik sheshimderge shaǵymdanýǵa múmkindik beretin tikeleı konstıtýsııalyq qural paıda bolady. Bul – eleýli ózgeris. Endi memleketpen daýlardy kóshe arqyly emes, quqyqtyq júıeniń ishinde sheshý usynylady.
Jalpy alǵanda, jańa Konstıtýsııa jobasy josparsyz áreketten góri erejelerge negizdelgen memleketke kóshýge umtylys retinde kórinedi. Onda rásimder naqtylanyp, konstıtýsııalyq baqylaý kúsheıtiledi, sıfrlyq shyndyq eskeriledi jáne ınstıtýttardyń boljamdylyǵyna basymdyq beriledi. Sondyqtan jobany qoǵam bolyp talqylaýdyń mańyzy zor. Konstıtýsııalyq mátin formatty aıqyndaıdy, al onyń naqty mazmuny zańdardyń sapasyna jáne olardy qoldaný praktıkasyna baılanysty bolady.
Aıgúl ZABIROVA,
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri
