Bul – barshamyzǵa ortaq jeńis

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Reseı astanasy – Máskeýde Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı ótken áskerı paradqa qatysty. Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan áskerı parad ádettegideı Reseıdiń áıgili Qyzyl alańynda ótti.

Bul kún tórtkúl dúnıe nazary osy aıtýly oqıǵada boldy desek, artyq aıt­qandyǵymyz emes shyǵar. Sebebi, bul sharanyń saıası, ekonomıkalyq mańyzy zor, ásirese, áskerı kúsh-qýaty jaǵynan alǵanda álem elderi aldynda bir ǵana Reseı emes, búkil TMD elderiniń shama-sharqyn kórsetetin erekshe oqıǵa bolǵandyǵy anyq. Aıtqandaı-aq, bul parad burynǵydan ózgesherek. Ásirese, aýqymdylyǵy, qam­tym­dylyǵy jaǵynan mundaı sherý tarıhta buryn-sońdy bolmaǵan shyǵar. Áskerı tehnıkalardy aıtpaǵanda, Qyzyl alańmen sap túzep ótken jer qaıystyrǵan jaıaý ásker­diń ózi 16 myńnan asty. Al el nazaryna usynylǵan 194 qurlyqtyq áskerı teh­nıka, 143 áskerı ushaq jáne tikushaqtyń kere­mettigine tamsanbaǵandar az. 30-ǵa tarta memlekettiń basshylary qatysqan sharaǵa shartaraptyń qıyr-qıyrynan shamamen 80 myńdaı adam kelipti.

Parad maıdanda qaza bolǵan jaýyn­ger­lerdi bir mınýttyq únsizdikpen eske alýdan bastaldy. Iá, bul soǵysta mıllıondaǵan adam mert boldy. Mıllıondaǵan adam múgedek bolyp qaldy. Mıllıondaǵan adamnyń taǵdyry qasiretke dýshar boldy. Al qaza tapqandardyń rýhyna taǵzym etý – búgingi beıbit ómirdi enshilegen bizder úshin aıryqsha paryz. Bir mınýt únsizdikten soń Qyzyl alańnan Uly Otan soǵysyndaǵy áskerılerdiń formasyn kıgen tarıhı jaýyngerlik toptar sap túzep júrip ótti. Bul sát osydan 70 jyl burynǵy jeńisti kúnge qaıta oralǵandaı áser qaldyrdy. Qyzyl alańdy qaıystyrǵan ásker, jeńis dep jelbiregen jalaýlar, «ýralaǵan» ásker kim-kimniń de rýhyn kótergendeı edi. Paradtyń ashylýynda sóılegen sózinde Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın: «Bul jeńis barshamyzǵa ortaq. Merekeni toılaý arqyly biz dostyq qarym-qatynasymyzdy nyǵaıtamyz», – degen edi. Shynymen de, Jeńis merekesi – fashızmdi talqandaǵan burynǵy Keńes ókimeti elderine ǵana emes, beıbit zamandy qalaıtyn barlyq azamatqa ortaq meıram ekenin pash etti. Negizinde, kólemi, qataldyǵy, adam jáne materıaldyq shyǵyny jaǵynan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys adamzat tarıhyndaǵy eń joıqyn soǵys boldy. Ol dúnıejúzi halyqtarynyń besten tórtiniń taǵdyryna áser etti desedi. Soǵys qımyldary álemniń 40 memleketiniń aýmaǵynda júrdi. Tarıhtyń sońǵy derekterine súıensek, bul alapatta 60 mıllıon adam qaza tapqan. Keńes Odaǵynyń adam shyǵyny resmı túrde 27 mıllıonǵa jýyqtaıdy dep esepteledi.

Burynǵy Keńes Odaǵynyń 27 mıllıondaı adamyn jalmaǵan surapyl soǵysta, sońǵy derekter boıynsha, Qazaqstannan 1 mıllon 800 myńdaı jaýynger jaýǵa qarsy jan aıamaı shaıqasty. Odaq boıynsha 12 myńnan astam jaýynger, komandır, qolbasshy, partızan, qarapaıym halyq ókilderi 1934 jyly belgilengen eń joǵary ataq – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn ıelendi. So­lardyń qatarynda osy úlken ataqqa qa­zaq ultynyń 103 azamaty ıe boldy. Iá, aıta bersek, qazaqtardyń Uly Otan soǵy­syndaǵy Jeńiske qosqan úlesi orasan. Parad barysynda TMD-ǵa qatysýshy memleketterdiń Qarýly Kúshteri men basqa da birqatar shetelderden on jaýyngerlik top saltanatty sherý tartty. Olardyń qatarynda Qazaqstannyń da jaýyngerlik toby bar. Qyzyl alańda Kók baıraǵymyzdy elimizdiń Qarýly Kúshteri Qurlyq áskerleri áskerı ınstıtýtynyń kýrsanttary alyp ótti. Osydan 70 jyl buryn, 1945 jyly Uly Otan soǵysynda fashısterdi oısyrata jeńgen atalarymyz Jeńis kúni dál osy alańda sap túzep adymdaǵan bolatyn. Endi, mine, solardyń izin jalǵaǵan bizdiń áskerıler – bolashaq ofıserler Máskeý qalasynyń Qyzyl alańyndaǵy áskerı paradqa qatysý mártebesine ıe boldy. Áskerı oqý ornynan 74 úzdik kýrsant iriktelip alynǵan eken. Kýrsanttar bul paradqa uzaq daıyndalypty. Nátıjesinde, Kók týymyzdy jelbiretken kýrsanttarymyz ózderine júktelgen jaýapkershilikti oıdaǵydaı oryndap shyqty. Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan paradtyń basty, qadirli qonaqtary, álbette, Uly Otan soǵysynyń ardagerleri boldy. Qyzyl alańdaǵy áskerı sherýdi kórýge 2 myńǵa tarta soǵys ardageri shaqyrylypty. Qazaqstannan elimizdiń ár óńirinen 6 ardager qatysty. Olar: Máskeýdi qorǵaýǵa, Kýrsk túbindegi shaıqasqa qatysqan astanalyq Ahat Bekmádı. Onyń I jáne II dárejeli Otan soǵysy ordeni, «Germanııadaǵy jeńisi úshin» medali bar. Belarýs, Polsha, Rýmynııa, Ven­grııany azat etýge qatysqan alma­tylyq Dmıtrıı Malyshev. I jáne II dárejeli Otan soǵysy ordenderimen, «Qyzyl Juldyz», «Polshany qorǵaǵany úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattaldy». Almaty obly­synan Fedor Fedotov Kalının maıda­nyna, Belarýs, Ýkraına maıdan­daryna qatysqan. I jáne II dárejeli Otan soǵysy ordenderimen, «Máskeýdi qor­ǵaǵany úshin», «Berlındi alǵany úshin», «Pragany azat etkeni úshin», «Ýkraınany azat etkeni úshin» medaldarymen ma­rapattalǵan. Qaraǵandydan Kamalı Dúısembekov Ýkraına maıdany 4-shi armııasynyń 13-shi korpýsynyń 24-shi gvardııalyq dıvı­zııasynda aıqasqan. I jáne II dáre­jeli Otan soǵysy ordenderimen, I já­ne III dárejeli «Dańq» ordenderimen ma­rapattalǵan, Oktıabr Revolıýsııasy ordeniniń kavaleri, Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderiniń ıegeri. Pavlodardan Mıhaıl Smolenkov 1941-1944 jyldar aralyǵynda vzvod ko­mandıriniń kómekshisi, batalon ko­mandıriniń orynbasary jáne t.b. laýazymdarda Karelııa maıdanynda aıqastarǵa qatysqan. 1945 jylǵy tamyzdan bastap, Shyǵys maıdanynda batareıa komandıri qyzmetin atqarǵan. 4 «Qyzyl Juldyz» ordeni, I dárejeli Otan soǵysy ordeni, «Jaýyngerlik erligi úshin», «Japonııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan. Shymkentten – Qarataı Tólebekov. Ol Otan soǵysy ordeni men «Jaýyngerlik qyzmeti úshin», «Erligi úshin» medaldarymen marapattalǵan. Ardagerlerimizdi biz Máskeýdegi Qyzyl alańda jolyqtyrdyq. Árıne, Jeńistiń 70 jyldyǵyna arnalǵan parad­qa shaqyrtý alǵan ardagerler mun­daı qurmetke rızashylyqtaryn bil­dirdi. «Osyǵan jetkenimiz úshin, taǵ­dyr bizge osyny qosqany úshin, jasy­myz 90-nan assa da, osyny kórýge taǵ­dyrdyń jazǵany úshin bir Allaǵa rıza­shylyǵymyzdy bildiremiz. Keıingi bizdiń urpaqtar aqyldy bolsyn, baqytty bolsyn. El úshin, halyq úshin qyzmet etsin. Qazaqstannyń abyroıyn kótere bersin. Elimiz aman bolsyn, aspanymyz ashyq bolsyn. Myńdaǵan jyldar Kók týymyz kók aspanda jelbireı bersin», – dedi áskerı paradtyń áserimen bólisken soǵys ardageri Ahat Bekmádı. Al qazaqstandyq ardager Dmıtrıı Malyshev araǵa 70 jyl salyp Más­keýdegi Jeńis paradyna qaıta qatysyp otyr. «Bul – men úshin asa aıtýly kún, sebebi, men 1945 jyly 24 maýsymdaǵy Jeńis paradyna qatysqan edim. Endi mine, búgin, araǵa 70 jyl salyp sol múmkindik qaıta týdy, biraq endi Qyzyl alańmen júrip ótpeı, mundaǵy ózgeristerdi kórý baqytyna ıe boldym», dedi D.Malyshev. Dmıtrıı aqsaqal da Jeńistiń 70 jyldyǵyn atap ótýge oraı uıymdastyrylǵan sharalardan alǵan áserin jetkizdi. «Búgingi merekeniń atap ótilýine qarap, qatarymyzdan ketken­der­di júregimiz ezile eske alamyz», – dedi D.Malyshev. Uly Otan soǵysynyń arda­geri syı-qurmetke alǵysyn aıtyp, ár úıge beıbitshilik tiledi. Saltanatty sherý eki bólimnen turdy. Áýeli alańmen soǵys kezindegi tehnıka jáne sol jyldardyń kıimin kıgen jaýyngerler sap túzep ótken soń, ekinshi bólimde jurttyń nazaryna búgingi áskerdiń tehnıkalyq áleýeti pash etildi. Máselen, «Tıgr» avtomobıli, BTR-82A, T-90A tanki, «Msta-S», «Býk-M2» zenıtti-zymyrandy kesheni, «Pansır-S1» ózdiginen júretin zeńbirekteri, «ZRS «S-400» ushyrý qondyrǵylary, «Iаrs» qurlyqaralyq zymyran keshenderi júrip ótti. Jańa tehnıkalardyń ishinde «Bal» jáne «Bastıon» jaǵalaý zymyrandary keshenderi, «Koalısııa-SV» ózdiginen júretin artıllerııalyq qondyrǵysy, jańartylǵan «Taıfýn» avtomobılderi boldy. Sondaı-aq, Qyzyl alańǵa jańa úlgidegi «Armata» tanki, «Kýrganes-25» jaıaý ásker mashınasy jáne bronetransporteri, «Býmerang» jaıaý ásker mashınasy shyqty. Paradtyń tarıhı bóliginde aty ańyzǵa aınalǵan T-34 tankteri, SÝ-100 ózdiginen júretin artıllerııalyq qondyrǵylar kórsetildi. Saltanatty sherýdiń avıasııalyq bóligine RF áskerı-áýe kúshteriniń 143 ushaǵy men tikushaǵy qatysty, onyń ishinde «Sý-27» jáne «Sý-34» joıǵysh ushaq­tary, «MıG-31» tosqaýylshy usha­ǵy, «A-50» radıojergilikti barlaý usha­ǵy, «An-124», «Rýslan», «Il-76» trans­port­nıkteri, «Tý-22M3», «Tý-95» strate­gııalyq bombalaýshy ushaqtary, «Tý-160», sondaı-aq, «Mı-8», «Mı-26», «Mı-28» jáne «Ka-52» tikushaqtary boldy. Áskerı paradtan soń prezıdentter Qyzyl alańdaǵy Belgisiz soldattyń qabirine gúl shoqtaryn qoıdy. 1966 jyldan bastap dástúrge aınalǵan bul rásim – urpaq úshin janyn bergen batyr babalarǵa taǵzym etýdiń bir úlgisi.

Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».

Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.