Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Taý-ken ónerkásibi el ekonomıkasynda mańyzdy oryn alady, ol IJО́-niń shamamen 13%-yn beredi. Iаǵnı el ekonomıkasynyń edáýir bóligi osy salaǵa táýeldi. Mundaǵy ósimniń basty sebebi – munaı. 2025 jyly munaı óndirý kólemi 14%-ǵa artty. Al munaıdyń ózi búkil taý-ken óndirisiniń 68%-yn quraıdy. Qarapaıym tilmen aıtqanda, ónerkásiptegi qazirgi ósimniń deni munaıdyń arqasynda bolyp otyr. Kómir óndirisi de ósim kórsetti – 9,7%. Metall kenderin óndirý, kerisinshe, 0,6%-ǵa tómendedi. Al bul sala taý-ken ónerkásibiniń shamamen besten bir bóligin alady. Keıbir baǵyttarda keri kórsetkishter de bar», deıdi «Halyk Finance» sarapshylary.
Endi óńdeýshi ónerkásipke keleıik. Bul sala da damyp jatyr, biraq baıaý. Byltyr 11 aıda óńdeýshi ónerkásip 5,9%-ǵa ósti. Onyń ekonomıkadaǵy úlesi de shamamen – 13%. Biraq mańyzdy bir jaıt bar: osy kezeńde jalpy ekonomıka, ıaǵnı IJО́ 6,4%-ǵa joǵarylaǵan. Demek, óńdeýshi ónerkásip el ekonomıkasynyń jalpy qarqynynan qalyp keledi. Sonyń ishinde eń úlken salanyń biri – metallýrgııa. Ol búkil óńdeýshi sektordyń 40,4%-yn quraıdy. Biraq soǵan qaramastan onyń ósimi bar bolǵany – 1,1%. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, metallýrgııa shıkizatqa táýeldi jáne syrtqy naryqqa qatty baılanǵan. Mysaly, Qytaı ekonomıkasynda júrip jatqan ishki ózgeristerge baılanysty elimizden alatyn tústi metaldardyń kólemin azaıtty. Ekinshiden, osy salada ishki máseleler de jetkilikti. Zaýyttardyń kóbiniń ınfraqurylymy eskirgen. О́ndiris kóp energııa jumsaıdy. Al ıgerýge daıyn ken oryndary azaıyp barady. Munyń bári salanyń damýyn tejeıdi.
«О́ńdeýshi ónerkásipte jaqsy nátıje kórsetip jatqan salalar da bar. Mysaly, mashına jasaý 11,6%-ǵa ósti. Azyq-túlik óndirisi 8,7%-ǵa artty. Bul – jaqsy qubylys. Biraq bul salalardyń úlesi áli de az. Sondyqtan búkil óńdeýshi ónerkásiptiń álsizdigin jaba almaı otyr. Mańyzdy bir másele – qazirgi ósimniń kóbi ishki kúshten emes, syrtqy faktorlardan. Munaı óndirý artyp jatyr. Memleket jol, ınfraqurylym, basqa da jobalarǵa qarjy quıyp keledi. Biraq bul faktorlar turaqty emes. Eger munaı óndirý baıaýlasa nemese memlekettik shyǵyn azaısa, ónerkásiptegi ósim de toqyraýy múmkin», deıdi «Halyk Finance» mamandary.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Infraqurylym salalary da alańdatady. Elektr energııasy, gaz ben sý bar bolǵany 2,3%-ǵa ósti. Bul ónerkásiptiń jalpy ósiminen áldeqaıda tómen. Al sý jetkizý men qoqys jınaý, óńdeý salasy múlde keri ketip, 6,3%-ǵa qysqardy. Bul neni bildiredi? О́nerkásip ósip jatqanymen, ony qamtamasyz etetin jaryq, sý, energııa, kommýnaldyq qyzmetter oǵan ilese almaı otyr. Al ınfraqurylym álsiz bolsa, óndiristiń ózi de uzaqqa barmaıdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, 2026 jyly munaı óndirý eń joǵary deńgeıine jetýi múmkin. Al odan keıin birtindep baıaýlaı bastaıdy. Munaı baǵasynyń turaqsyz ekenin eskersek, bul ónerkásiptiń jalpy damýyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan uzaq merzimde turaqty damý úshin óńdeýshi ónerkásipti kúsheıtý, óndiristi jańartý ári munaıǵa táýeldilikti azaıtý qajet.
Ekonomıst Saparbaı Dosjanulynyń aıtýynsha, osy ártaraptandyrý máselesi táýelsizdik alǵannan beri basqarýshy elıtanyń kún tártibinen túsken emes. Shıkizatqa táýeldilikten arylý qajettigi týraly shamamen 30 jyl boıy aıtyp kelemiz. Memleket basshysy da otandyq óndiristi damytý, óńdeýdi tereńdetý týraly birneshe ret naqty tapsyrma berdi. Bul el tabysyn arttyryp qana qoımaı, jańa jumys oryndaryn ashyp, ozyq tehnologııalardy engizý arqyly mýltıplıkatıvti áser berer edi.
«Elimizde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamalar júzege asyrylyp jatyr, olardyń belgili bir nátıjesi de bar. Alaıda biz áleýmettik baǵyttaǵy memleket bolǵandyqtan, bıýdjettiń qomaqty bóligi halyq aldyndaǵy mindettemelerdi oryndaýǵa jumsaldy. Al ónerkásiptiń ózi kásipkerlerdiń kúshimen damýǵa tıis. Degenmen barlyq bastama kútkendegideı deńgeıde júzege asyp jatyr dep aıtý qıyn. Asylynda, bul salada naqty serpilis jasaý úshin kásiporyndardy jekeshelendirý qajet. Ákimder men mınıstrler – ýaqytsha basqarýshylar, al kásipker óndiristiń ıesi retinde onyń tabysty bolýyna tikeleı múddeli. Onyń jaýapkershiligi de, qyzyǵýshylyǵy da múlde basqa deńgeıde», deıdi ekonomıst.
Rasynda, iri óndirýshilersiz óńdeýshi ónerkásipti qajetti deńgeıge jetkizý múmkin emes. Al eksportty yntalandyrý – búginde álemdik úrdiske aınalǵan baǵyt ári bul úderisten shet qalyp otyrǵanymyz joq. Osy joldaǵy eń tıimdi quraldardyń biri – eksporttaýshylarǵa qosylǵan qun salyǵyn (QQS) qaıtarý tetigi. Bul salyqtyq júktemeni azaıtyp, otandyq ónimniń sheteldik naryqtardaǵy básekege qabilettiligin arttyrady.
«Bizde eksporttyq áleýeti joǵary jeti negizgi sala bar. Olar – energetıka, hımııa ónerkásibi, metallýrgııa, mashına jasaý, farmasevtıka, aýyl sharýashylyǵy men tamaq ónerkásibi. Osy salalarda óndiriletin ónimder eksportqa baǵyttalýǵa tıis, oǵan elimizdiń múmkindigi bar. Ásirese aýyl sharýashylyǵy salasyn erekshe atap ótkim keledi. Otandyq tabıǵı et, astyq pen bıdaı ónimderi halyqaralyq naryqta turaqty suranysqa ıe. Joǵary sapanyń arqasynda jaqsy bedel qalyptastyrdy. Eksportty odan ári damytý úshin ınfraqurylym men logıstıkany damytý asa mańyzdy. Bul tasymaldaý shyǵyndaryn azaıtyp, sheteldik naryqqa shyǵýdy jedeldetedi», dep túsindirdi S.Dosjanuly.
Al ekonomıst Rýslan Sultanovtyń bul týraly pikiri basqasha. Qazir «jańa ekonomıka», IT, startap, servıs, sıfrlandyrý degen sózder kóp aıtylady. Qulaqqa jaǵymdy, zamanǵa saı. Biraq ekonomıstiń aıtýynsha, bir mańyzdy nárseni umytyp bara jatyrmyz. О́ndirissiz ekonomıka bolmaıdy.
«Mysalmen túsindirip bereıin. Máselen, Qanat IT salasynda jumys isteıdi. Ol elimizdi ekinshi kremnıı alqabyna aınalsa eken dep armandaıdy. Biraq ol noýtbýk, mıkroshema, monıtor nemese server satyp alǵan saıyn aqshasy Koreıa, Qytaı, Taıvanǵa ketip jatyr. Sol kezde ol nege teńge álsirep, ımport onyń jalaqysynan da tez qymbattap bara jatqanyn túsinbeı qalady. Sebep óte qarapaıym. О́zimizdiń óndiristi damytpaı, basqa elderdiń zaýytynda jasalǵan ónimdi tutynyp otyrmyz. El bir zat óndirip, ony álemge satqanda ǵana tabys tabady. Manıkıýrdi nemese qyzmet kórsetýdi konteınerge tıep, Qytaıǵa eksporttaı almaısyń. Al tehnıka, hımııa ónimi, metall, qural-jabdyqty sata alasyń. О́nerkásip degen – eksport. Eksport degen – valıýta. Valıýta degen – teńgeniń kúshi», dep túsindiredi R.Sultanov.
Onyń aıtýynsha, zaýyt – bir ǵımarat qana emes, ondaǵan jetkizýshi, logıstıka, jóndeý, ınjenerııa. Startap 5 adamdy jumysqa alýy múmkin, al zaýyt 1 myń adamdy qamtıdy. Oǵan qosa, sol zaýyttyń aınalasynda taǵy 3 myń adam nápaqa tabady. Daǵdarys, sanksııa, baǵa turaqsyzdyǵy kezinde ózi óndire alatyn elder utady. Al óndirisi joq elder shetelden keletin taýardy kútip, dollar baǵamyna qarap otyrady.
«Ekonomıka adamdardyń kóbirek eńbek etkeninen emes, tıimdi jumys istegeninen ósedi. Al tıimdilik stanok, tehnologııa, avtomattandyrý arqyly keledi.
О́ndirisi damymaǵan el birtindep úlken dúkenge aınalady. О́nim óndirmeı, syrttan satyp alyp qana otyrsaq, valıýta syrtqa ketedi, ımport ósedi, teńgege qysym kúsheıedi. О́ndirissiz ekonomıka irgetasy joq úı sııaqty. Syrty jyltyrap turady, biraq dińgegi berik emes. Al ónerkásibin damytqan elder baııdy. Ony elemegender baı elderdiń taýaryn tutynatyn naryqqa aınalady», deıdi sarapshy.
