Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Mádenı qundylyqtarǵa nuqsan kelmeıdi
El azamattary men sarapshylardyń Konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty usynystaryn talqylaýdyń belsendi kezeńinen ótip, endi olardy naqty júzege asyrý jumystary bastalady. Bul týraly komıssııa otyrysynda Memlekettik keńesshi Erlan Qarın aıtyp, áleýmettik jelilerde týyndap jatqan suraqtar men pikirlerge qatysty óz oıyn bildirdi.
Memlekettik keńesshi atap ótkendeı, jańa Ata zańnyń mátini jarııalanǵannan beri qoǵamda qyzý talqylaý júrdi. Otandastarymyzdyń konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty belsendiligi ártúrli platformalarda kórinis taýyp, myńdaǵan usynystar qabyldandy.
«El azamattary e-Otinish jáne e-Gov platformalaryndaǵy «Konstıtýsııalyq reforma» arnaıy bólimi arqyly jańa Konstıtýsııaǵa qatysty usynystaryn joldap jatyr. Bir apta ishinde 4 myńnan asa usynys kelip tústi», dedi ol.
Sonymen qatar otyrysta áleýmettik jelilerde konstıtýsııalyq ózgeristerge qatysty suraqtar men pikirlerdiń kezdesetini aıtyldy. E.Qarın bul máselege de keńinen toqtaldy. «Áleýmettik jeliler arqyly da pikir bildirip jatqan adamdar bar. Maǵynasy shamamen mynadaı: «Jańadan velosıped oılap tapqansha, damyǵan elderdiń tekserilgen, ýaqyttyń synynan ótken, jumys istep turǵan Konstıtýsııalaryn nege jaı ǵana kóshirip almaısyzdar?» dedi ol.
Memlekettik keńesshiniń pikirinshe, mundaı suraqtar qoıylsa, demek qoǵamda az bolsa da osylaı oılaıtyn azamattar bar ekenin kórsetedi. Belgili bir toptyń kózqarasyn bildiredi. Sondyqtan ol ózge eldiń Konstıtýsııasyn nege jaı ǵana kóshirip alýǵa bolmaıtynyn túsindirip ketti.
«Birinshiden, Konstıtýsııa – ár eldiń aınasy. О́zge elderde bizdiń mádenıetke, qundylyqtarǵa saı kelmek túgili, múldem jat, qaıshy normalar bar. Biz olardy qalaısha qabyldaýymyz kerek? Biz, kerisinshe, jańa Ata zańda tól mádenıet pen qundylyqtarǵa qarama-qaıshy keletin dúnıelerge tosqaýyl qoıyp otyrmyz. Ekinshiden, birdeı mátin birdeı nátıje bermeıdi. Sondyqtan eń bastysy, másele mátinde emes, ondaǵy normalardyń qalaı júzege asyrylatynynda. Úshinshiden, biz óz taǵdyrymyz ben bolashaǵymyzdy ózimiz anyqtaımyz», dep naqty jáne obektıvti sebepterdi alǵa tartty.
E.Qarın sondaı-aq Ata zańnyń jańa mátinindegi jańa ustanymdar men normalar basqa elderge úlgi de, baǵdar da bola alatynyn jetkizdi.
«Keıingi ýaqytta sıfrlandyrý, sıfrlyq tehnologııa sekildi múlde jańa baǵyttardyń damyp, órkendeýine baılanysty kóptegen memleket tıisti normalardy konstıtýsııalyq-quqyqtyq júıege engizýdi oılastyryp jatyr. Bizdiń el alǵashqylardyń biri bolyp sıfrlyq derekterdi qorǵaý normasyn Konstıtýsııaǵa engizip otyr. Iаǵnı jańa mátindegi jańa ustanymdar men normalar basqa elderge úlgi de, baǵdar da bola alady», dep atap ótti ol.
Memlekettik keńesshi Konstıtýsııanyń 21-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtarynda jeke ómirge qol suqpaý quqyǵyna, jeke jáne otbasy qupııasynyń bolý quqyǵyna, derbes derekterdi zańsyz jınaýdan, óńdeý men paıdalanýdan qorǵaý quqyǵyna zańmen kepildik beriletinin aıtty.
«Iаǵnı sıfrlyq keńistikte jeke derekterdi qorǵaýdy adam quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa ólshemi retinde tuńǵysh ret Konstıtýsııada belgilep otyrǵan elderdiń birimiz. Bul – jańa Konstıtýsııanyń bolashaqqa baǵyttalǵandyǵynyń taǵy bir dáleli», dep naqtylap ótti ol.
E.Qarınniń aıtýynsha, aımaqtyń quqyq júıesindegi úlken jańashyldyq – áıgili Mıranda erejesiniń konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilýi. Bul ózgeris azamattardyń quqyqtyq turǵydan qorǵalýyn arttyryp, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetine jańa talaptar qoıady.
Sóz bostandyǵyna kepildik beriledi
Memleket basshysynyń el damýynyń strategııalyq baǵdaryna negizdelgen saıası reformalarynyń nátıjesinde memlekette ádiletti ári ashyq qoǵam qalyptasty. Bul týraly Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva málimdedi.
«Azamattardyń Ata zańnyń árbir jolyna úńilip, onyń mazmuny men bolashaqtaǵy yqpalyn tereń paıymdaýy – qoǵamnyń saıası mádenıetiniń kemeldengenin ári azamattyq jaýapkershiliktiń artqanyn aıqyn ańǵartady», dedi ol.
Úkimet basshysynyń orynbasary qoǵamda bul máselege qatysty ártúrli kózqaras bar ekenin atap ótip, olardyń eshqaısysy eskerýsiz qalmaıtynyn jetkizdi. Sondaı-aq áleýmettik jelilerde memleket kepildik beretin bilim berý men densaýlyq saqtaý salasyndaǵy áleýmettik mindettemeler qysqartylady degen jańsaq pikirlerdiń taralǵanyn tilge tıek etip, olardyń shyndyqqa sáıkes kelmeıtinin aıtty. Sonymen qatar jańa Konstıtýsııa jobasynyń preambýlasy men birinshi babynda elimizdiń áleýmettik memleket mártebesi naqty aıqyndalǵanyna nazar aýdardy.
Mádenıet jáne aqparat mınıstri Konstıtýsııa jobasynyń 32 jáne 33-baptarynda azamattardyń aqysyz medısınalyq kómek pen bastaýysh jáne orta bilim alý quqyqtary saqtalǵanyn erekshe atap ótti. Sonymen qatar aqyly medısınalyq kómek alý quqyǵy azamattardyń densaýlyǵyn saqtaýdaǵy múmkindikterin keńeıtetin mańyzdy norma ekenin aıtty.
Sonymen qatar ol birqatar uǵymdy naqtylaý jóninde usynystaryn bildirdi. Atap aıtqanda, 33-baptaǵy «bastaýysh jáne orta bilim» tirkesin «jalpy orta bilim» nemese «orta mektep» uǵymymen almastyrý qajettigin aıtty. Sebebi quqyqtyq turǵyda bilim týraly qujat tek 9 jáne 11-synyptardan keıin beriledi.
Sondaı-aq joǵary bilim alý quqyǵyn tek memlekettik joǵary oqý oryndarymen shektemeý qajettigin atap ótti. Onyń aıtýynsha, qazirde barlyq memlekettik joǵary oqý oryndary kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam mártebesinde jumys isteıdi jáne azamattar memlekettik grantty jekemenshik ýnıversıtetterde de paıdalana alady.
A.Balaeva jańa Konstıtýsııa jobasynda din men memlekettiń arajigi naqty ajyratylyp, bilim berý men tárbıe júıesiniń zaıyrly sıpaty aıqyndalǵanyn aıtty. Bul kópkonfessııaly qoǵamda kelisim men turaqtylyqty nyǵaıtýǵa yqpal etedi.
Sóz bostandyǵyna qatysty máselege de toqtalǵan A.Balaeva jańa Konstıtýsııa jobasy halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, sóz bostandyǵyna kepildik beretinin aıtty. Mádenıet jáne aqparat mınıstri jýrnalısterdiń ashyq hatyna baılanysty medıaqaýymdastyqtyń úndeýimen muqııat tanysqanyn aıtyp, bul túzetýler eshqandaı jaǵdaıda sóz bostandyǵyn shekteýge ákep soqpaıtynyn jetkizdi.
Kópshiliktiń usynystary eskerilip jatyr
Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanov jańa jobany jetildirý barysy men jalpyhalyqtyq talqylaý nátıjesinde engizilgen negizgi ózgerister týraly aıtyp berdi.
«Taldaý kórsetkendeı, usynystardyń birqatary nazar aýdarýǵa turarlyq ári baptardyń mazmunyn tolyqtyrady, kepildikterdi kúsheıtedi, quqyqtyq normalardyń tujyrymdamasyn jaqsartady, sondaı-aq aıqyndyq pen quqyqtyq naqtylyqty arttyrady», dedi ol.
Dálirek aıtqanda, teńgeni ulttyq valıýta retinde konstıtýsııalyq turǵyda bekitý usynysyn júzege asyrý úshin 2-bap jańa tarmaqpen tolyqtyryldy. Teńgeni emıssııalaýdyń aıryqsha quqyǵy Qazaqstan Respýblıkasyna tıesili. Spıkerdiń aıtýynsha, azamattardyń ótinishterinde de osyndaı usynystar bolǵan.
Konstıtýsııa jobasynyń azamattyq máselelerine arnalǵan 12-baby da naqtylaýdy qajet etedi degen usynystar bar. Atap aıtqanda, 3-tarmaqqa Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty qos azamattyqqa nemese kóp azamattyqqa ıe bola almaıtyny, al ózge azamattyqtyń bolýy zańda kórsetilgen tártip pen sharttarǵa sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn toqtatýǵa negiz bolatyny týraly norma engiziledi.
Senat janyndaǵy Inklıýzııa jónindegi keńestiń tóraǵasy Lázzat Qaltaeva jańa jobany qoldap, onda múgedektigi bar azamattardyń quqyqtary men múddeleri tolyq qamtamasyz etilgenin atap ótti. Onda adam quqyqtary men bostandyqtarynyń eń joǵary qundylyq ekenine mańyz beretinin aıtty. Bul qaǵıda tikeleı múgedektigi bar adamdarǵa da qatysty.
«Jańa Konstıtýsııa jobasy azamattardy jasyna, aýrýyna, múgedektigine nemese basqa zańdy negizderge baılanysty áleýmettik qamtamasyz etý kepildikterin qamtıdy. Sonymen qatar memleket pen qoǵamnyń múgedektik máselelerine kózqarasy zańnamalyq deńgeıde ǵana emes, is júzinde de teń quqyqtardy moıyndaý men teń múmkindikter jasaý qaǵıdasyna súıenýi qajet», dedi L.Qaltaeva.
Sondaı-aq komıssııanyń toǵyzynshy otyrysynda Senat tóraǵasynyń orynbasary Olga Perepechına jańa Konstıtýsııa ókiletti bılikti kúsheıtip, azamattardyń senimin arttyrý men jetildirilgen parlamenttik mádenıetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵanyn aıtsa, Qyzylorda oblysynyń ákimi Nurlybek Nálibaev ekologııa salasyndaǵy jaýapkershilikti kúsheıtý men qorshaǵan ortany qorǵaý normalaryn Konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý qajettigin jetkizdi. Bul ekologııalyq ahýaly kúrdeli Aral mańy aımaqtary úshin erekshe mańyzǵa ıe ekenin aıtty. Oblys ákiminiń pikirinshe, teńizdiń tartylýy qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, aımaq halqynyń ómir sapasyna, densaýlyǵyna jáne áleýmettik jaǵdaıyna da tikeleı áser etip otyr.
«Aral teńiziniń taǵdyry – búkil adamzat úshin aýyr sabaq. Onyń saldaryn biz áli kúnge deıin sezinip kelemiz. Sondyqtan memlekettiń qolaıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etý mindetin, azamattardyń ekologııalyq qaýipsizdikke qatysty quqyqtaryn Konstıtýsııalyq deńgeıde bekitý – ýaqyt talaby», dedi N.Nálibaev.
Al Májilis depýtaty Maksım Rojın joba normalary óndiris oryndaryndaǵy adamdar úshin naqty ómirlik mánge ıe ekenin tilge tıek etti. Buǵan qosa jıynda Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory Aıgúl Sádýaqasova, Májilis depýtaty, «Ulttyq volonterlik jeli» ZTB jetekshisi Vera Kım, Aqtóbe oblysy máslıhatynyń tóraǵasy Gúlqasıma Súıintaeva sóz alyp, reforma aıasyndaǵy ózgerister men jańa Konstıtýsııasyna engizilgen ózgerister jaıynda pikirlerin ortaǵa saldy.
