Mońǵolııada orys tilinen sabaq bergen qyz

Ekibastuzǵa jolsaparǵa barǵan saıyn Paramonovka aýylynyń tusynan ótip júremin. Birtúrli júregim aýyrady. Meıram aǵa kózi tirisinde: «О́zim alyp baramyn, ol aýyldyń aǵaıyndary bári meniń týystarym bolyp ketti. Mońǵolııadan ózim alyp kelgen soń», – deıtin. Barshagúl men Dáýithan ylǵı da oıymda júretin. Bir nársege bir nárse sebepshi. Osy jaqynda «Aýyldyń, mekteptiń aty ózgermeı tur...» dep uzaqtaý jazylǵan hat keldi. Oralman aǵaıyndar turatyn Paramonovka aýylynan eken. Sodan, kele sala tanystarymdy izdedim. – Barshagúl aman-esen osy aýylda. Jaqyn bólimshege aǵylshyn tilinen sabaq berýge ketti, – dedi mektep dırektorynyń orynbasary Gúlnár Baıezova. Marqum Meıram Baltabaıuly áńgimeshil edi. Ekibastuzdyń aýyldaryn aralaǵan bir jolǵy jolsaparymyzda qasymyzda júrip, naǵyz gazetke suranyp turǵan taqyryptarǵa saı áńgimelerdiń shetin shyǵaryp aıta bastaıtyn. Sodan kilt toqtap ekinishisine kóshetin. Sonda bárin aıtyp úlgermeıtinin bilgendeı eken. Olardy keıin bir kelgende jazarsyń, sen áýeli mynany tyńdashy dep, Mońǵolııadan aǵaıyndardy qalaı kóshirip ákelgenderi jaıly ańyzdaı ǵyp aıtatyn edi. Osy kúngi Báıet aýylynyń ákimi Doqtyrhanmen de, Ádilhanmen de Meıram aǵa tanystyrǵan. О́mirden óterin bilgendeı tanysyp qalsyn dedi me eken. Osy aıtpaqshy bolyp otyrǵan keıipkerimizdiń otbasy jaıly erekshe pikirde edi. О́zim alyp baraıyn, olar Paramonovka degen aýylǵa kóship ketken. Mońǵolııada orys tilinen sabaq bergen. Barshagúl men Dáýithandar jaıly jaz deýshi edi. Sonda bir tańǵalǵanymyz bar. Álgi, shet jaqtan kelgen qazaqtar bilimsiz, beıimdeý kerek degen túbirimen qate, bilimdileri bar. Mysaly, Barshagúl Sverdlovskide, Dáýithan Máskeýde oqyǵan, Doqtyrhan degeniń polıtolog, bular jáne shetinen «tehnarlar». Máskeýde tehnıkalyq, medısınalyq oqý oryndaryn bitirgender. Ekibastuzǵa kelgen aǵaıyndardyń birazy orys tilin jaqsy biledi, – deıtin. Biraq, átteń ne kerek, Dáýithannyń otbasymen tanysýǵa jol túspedi. Meıram aǵamyz kenetten júregi aýyryp, ómirden ótti. О́zi­men birge qanshama áńgimeler ketti. Áńgimeler degende-ultymyzǵa, eldikke, qazaq tiline, tarıh­qa qatysty jıǵan-tergenderdi aıtyp otyrmyz. Endi, mine, qarsy aldymda Baıan-О́lgeıdiń qyzy Barshagúl otyr. Arǵy atalary bir qaýym eldi bastap sonaý dúrbeleń jyldary Qytaıdan Mońǵolııaǵa ótipti. Kishkentaılarynan atameken dep ańsaýmen ǵumyr keshkender Barshagúl sııaqty shette ósken jastardyń máńgilik esterinde qaldy. Alysta atameken, Qazaq eli bar degen eles qana munartatyn. Taýdan assaq jetermiz degen úlkenderdiń ańsary aýǵan atameken ol kezde qandaı alys edi. Úıde ana tilinde sóılep óskenderimen, orta mektepti mońǵol tilinde bitirdi, mońǵol balalarymen birge oınap, birge erjetti. – Men 1979 jyly mońǵol tilinde mektep bitirip, Ýlan-Batordaǵy shet tilder ınstıtýtyna tústim. Orys tili pániniń muǵalimi degen mamandyq aldym. Reseıdiń Sverdlovsk qalasynda bilimimdi tolyqtyryp, joldamamen Qobda aýdanynyń Býıanta degen aýylyna keldim. Mońǵolııada ol kezde shet tili retinde – orys tili oqytylatyn. Sol jerde mońǵol, qazaq balalaryna orys tilinen sabaq berdim. Árıne, kópshilik jurt tańǵalýy múmkin. О́ıtkeni, Mońǵolııadan kelgen bizder týraly ártúrli sózder estip júremiz. Biraq, bul eldiń sol kezdegi saıasaty solaı boldy ma, bizder qazaq balalary bárimiz de orys tilindegi úıirmelerge bardyq. Orys tilin bilýge talpyndyq qoı. Muǵalimdikpen qatar sýmyn deıdi, bizdińshe aýdan, áıelder uıymynyń tóraıymy, sýmyn depýtaty bolyp saılandym. Býıanta shalǵaıdaǵy aýyl sanalady. Aýyldyń, ásirese, áıelderdiń turmys jaǵdaılaryn, kóp balaly analarǵa qoldaý, densaýlyqtaryn jaqsartý joldary jáne jalpy qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralastym, – deıdi Barshagúl. Jastyq kúnderde, stýdent kezde taýdyń arǵy betindegi Qazaq eli, atamekenderi baryn bile bastaǵan, túsine bastaǵan ýaqyt ta kelip jetedi. Qazaq jastary bas qosqan keshterde án arqyly saǵynyshtaryn basatyn. Stýdent jastar birlesip, «Ushqyn» atty uıym qurady. Qosyla án shyrqap, týǵan jer Atamekendi kórýdi, qazaqtyń ortasyna jetýdi jastar da armandaı bastaǵan kez. Mońǵolııa jaqqa qalaı, nege kelgenderin bilip alǵan soń, olar taýdyń arǵy betine jetýge asyǵa bastady. Barshagúlder qurǵan stýdentterdiń «Ushqyn» uıymynyń maqsaty – jastardyń ana tilderin umytpaýlary, salt-dástúr, jón-joralǵylardy saqtap qalý edi. О́ıtkeni, áke-shesheleri bir qaýipten qatty saqtandy. Ol qazaq otbasylary mońǵolsha, oryssha oqysa da jastarymyz týǵan tilderinen aıyrylmasyn degen berik ustanym edi. Elimiz táýelsizdik alǵan kúndi estigende olardyń kózderinde jas, júrekteri atameken dep soǵypty. Qazaq eliniń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev shettegi qazaqtarǵa «Otanǵa oralyńdar!» degen sózi boıtumardaı júregimizge máńgilik jazylyp qaldy. Elbasyna rızamyz. Sol kúngi qýanyshty sátti, kóz jasymyzdyń tógilgen súıinshilegen kúıin sózben aıtyp jetkize almaımyn. Usynylǵan úlken qyzmetterge de, úı-jaı, eshteńege qaraǵan da joqpyz, atamekenge jetýge asyqtyq, deıdi Barshagúl. Bulaı deıtini, joldasy Dáýithannyń mamandyǵy bolsa agronom. Ǵylymı-zertteý ıns­tıtýtynda ǵylymı qyzmetter atqardy. Sol bir 1991 jyldyń kúzinde Fransııada sarymsaqtyń jańa túri boıynsha kandıdattyq qorǵaýǵa barmaqshy bolsa, Barshagúl aǵylshyn tilin oqyp úırenip, tolyq kýrsyn bitirip shyǵady. О́ıtkeni, sol eki arada Qobdaǵa taýdyń arǵy betinen birinen soń biri júk máshıeneleri kele bastaıdy. Marqum Meıram Baltabaı bastaǵan ekibastuzdyq ákimdik mamandarymen bu jaqtaǵy jurt kádimgideı daýystap, jylap kórisipti. Sóıtip, kóshi-qon atamekenge jol tartty. Ol kezde Ekibastuzda Danıal Ahmetov ákim bolyp turǵan kez eken. – Qazaq tilin jaqsy bilesiń, – dep, Meıram aǵany aǵaıyndardy alyp keletin topty bas­qarýǵa , alys jolǵa attandyrǵan da Ahmetov. – Qobdaǵa jettik pe degende, júrek tolqyp, kózge jas keldi. Bir mınýtta shydap tura al­madyq, bizdi qushaqtaǵan qazaqtyń oı baýyrymdap, kóriskenderi janǵa qatty batty, – dep edi Meıram aǵa. – Alǵashynda Ekibastuzdyń О́leńti aýylyna keldik. Úı berdi. Qoramyzǵa mal saldy. Barlyq jaǵdaı jasady. Qazir ózińiz kórgendeı Aqsý qalasyna qarasty Paramonovka aýylynda turamyz. Elge oralǵan aǵaıynmen orta toldy. Aýyl mektebinde aǵylshyn tili páninen sabaq beremin. Barshagúl Baıan degen aty-jónim bar qarapaıym muǵalimmin. Siz surap otyrǵan ǵalym, agronom – joldasym – Dáýithan shaǵyn jeke sharýashylyǵy bar, qıyndyqtar da boldy, biraq bárin jeńdi. Al, kóp til bilgenniń artyǵy joq. Iá, ana tilińe eshteńe jetpeıdi. Qyzymyz Altynaı da – shet tiliniń muǵalimi, ulymyz Erketaı – zań mamany, Altynnur – psıholog, úsheýi de joǵary oqý oryndaryn bitirdi. Kezinde Sábıt Muqanovtyń «Botagóz» romanyn mońǵolsha oqydym. Qazir óz tilim – ózegim, óz jerimdemin, balalarymyzdy ata-baba amanat etken-atamekenge jetkizdik. Budan basqa arman joq. Kenje ulymyz Isataı atamekende týdy, urpaq jalǵasy, «Ushyrǵan uıasynan balapan qaz» degen osy, – dedi Barshagúl qoshtasarda. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar oblysy, Aqsý qalasy, Paramonovka aýyly.