Jyl saıyn Astana qalasynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen álemdik ekonomıkalyq forým ótkizý dástúrge aınaldy. Mine, bıyl segizinshi ret ótkizilgeli otyrǵan Astana ekonomıkalyq forýmyna (AEF) álemniń 90 elinen 3 myńnan astam delegat qatysady dep kútilýde. Álem sarapshylarynyń biraýyzdy pikirinshe, AEF búgingi jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystardyń sebep-saldarlaryn aıqyndap, qıyndyqtan shyǵý joldaryn belgileıtin shynaıy álemdik pikirsaıys alańyna aınaldy. Forým qarsańynda biz «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ-tyń basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Áset ERǴALIEVTI áńgimege tartqan edik.
– Áset Armanuly, áńgimemizdiń álqıssasynda Astana ekonomıkalyq forýmyna qysqasha sıpattama berip, onyń maqsaty men mazmunyna toqtalyp ótseńiz.
– Astana ekonomıkalyq forýmy – ekonomıkalyq mindetterdi talqylap, sheshim shyǵaratyn Eýrazııadaǵy tuńǵysh únqatysý alańy. AEF-tiń maqsaty álemdik sarapshylar qaýymdastyǵyn jahandyq ekonomıkanyń eń ózekti degen máseleleri boıynsha naqty sheshim shyǵarýǵa jumyldyrý bolyp tabylady. Forýmda iri sharttar men kelisimderge qol qoıylady. Forým jumysynyń basty qorytyndysy – álem sarapshylaryna jahandyq ekonomıkanyń damý baǵyttary úshin naqty keńes berý.
Jyl saıyn AEF Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalaryna mıllıardtaǵan teńge ınvestısııa tartady. Bul álemniń eń iri halyqaralyq forýmy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen jáne tikeleı qatysýymen ótkiziledi. Bıylǵy jyly forýmda eń joǵary tıimdilik pen mazmunǵa basa nazar aýdarylyp otyr. Biz talqylanatyn máseleler sanyn qysqartyp, negizgi taqyryptarǵa basymdyq berdik. Nebári eki kún ishinde 30 mańyzdy sessııa ótkiziledi. Bul sessııalardyń barlyǵy derlik negizgi taqyryp – ekonomıkanyń basym baǵyty retindegi ınfraqurylymdy damytý máselesine arnalady.
– Bıylǵy Astana ekonomıkalyq forýmynyń negizgi taqyryby «Infraqurylym – ekonomıkanyń turaqty damýynyń draıveri» dep atalady. Onyń máni nede?
– «Infraqurylym – ekonomıkanyń turaqty damýynyń draıveri» atty bıylǵy forým taqyryby kezdeısoq tańdalǵan joq. Ekonomıkalyq tarıhqa úńilsek, dál ınfraqurylymnyń damýshy jáne damyǵan memleketterde jumys ónimdiligi men jumysbastylyq deńgeıin ósirip, ekonomıkanyń uzaq merzimdi damýyn qamtamasyz etken birden-bir faktor bolǵanyn ańǵarý qıyn emes. Infraqurylymǵa salynǵan ınvestısııalar daǵdarystan keıingi ekonomıkalyq belsendilikti qalpyna keltirýge kómektesken. Máselen, ótken ǵasyrdyń 30-jyldaryndaǵy AQSh-ty alsaq, Kongreste prezıdent Rýzvelttiń jol salý usynysyn kópshilik qoldady dep aıta almaımyz. Jańa avtobandarda júk qatynasy kóp bolǵan joq, sol sebepti munyń bári qajetti qarajatty ysyrap etý bolyp kórindi. Alaıda, bolashaqta dál osy ınfraqurylym ekonomıkanyń qalpyna keltirilýine serpin berdi. Búginde bul joldy Qytaı sııaqty kóptegen elder tańdady. Elbasy Nursultan Nazarbaev jarııalaǵan «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty da ınfraqurylymdy damytýdy kózdeıdi. Infraqurylymdy ekonomıkanyń kúretamyry desek, artyq aıtpaımyz.
– Sol baǵdarlamanyń eń iri jobalarynyń biri – jańa Jibek joly. Osyǵan keńirek toqtalyp ótseńiz.
– «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jolynyń qazaqstandyq bóliginiń qurylysy arqasynda myńdaǵan otandastarymyz jumyspen qamtamasyz etildi. Joba aıaqtalǵan soń jol boıynda tıisinshe ınfraqurylym, jańa jumys oryndary paıda bolyp, salyq bazasy óspek.
«McKinsey» halyqaralyq kompanııasynyń baǵa berýi boıynsha, ekonomıkalyq belsendilik ońtústik pen shyǵysqa qaraı oıysyp, 2050 jylǵa qaraı Qazaqstan álemdik ekonomıkanyń «aımaqtyq belsendi ortalyǵyna» aınalmaq. Bul birqatar úrdisterdiń qalyptasqan jaǵdaıdy ózgertip, Úkimet pen jeke menshik sektordyń oılaý saltyn ózgertýge, jumystyń jańa tásilderin engizýge májbúrleý esesinen paıda bolady. Sondyqtan, atalmysh joba osy turǵydan alyp qaraǵanda óte qajet. Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýyn tıimdi paıdalanýǵa septigin tıgizedi. Bıznesmenderge de tıgizer paıdasy orasan zor. Eger teńiz dálizin paıdalaný kezinde Qıyr Shyǵystan taýar tasymaldaý 45 táýlikti qurasa, Reseı aýmaǵy arqyly ótetin Transsibir temirjoly arqyly tek 15 kún. Al atalǵan tranzıttik kólik dálizimen Qazaqstan men Reseı arqyly tek 10 táýlik ýaqytty alady. Onyń ústine Qytaı – Ortalyq Azııa, Qytaı – Reseı telimderi boıynsha taýar jetkizilimi odan da tez júzege asatyn bolady.
«Bolashaqqa baǵdar – HHI ǵasyrdyń álemdik ekonomıkasy» atty arnaıy sessııada mamandar 2050 jyldarda jahanda qalyptasatyn jaǵdaılardy talqylaıdy. Sessııanyń negizgi taqyryby: 2050 jyldardaǵy álemdik ekonomıkanyń arhıtektýrasy, aldaǵy 10 jyldyqtardaǵy jahandyq ekonomıkany aıqyndaıtyn baǵyttar, Shyǵystyń kúsheıýi jáne Azııanyń jańǵyrýy degen mazmunda bolady. Ýrbanızasııa taqyrybyna arnalǵan sessııada búgingi tańda qalyptasyp otyrǵan kóshi-qon máseleleri talqylanady. Qazirgi tańda damyǵan elderdegi IJО́-niń 70-80 paıyzy – qalalarda turatyn halyqtyń belsendi ekonomıkalyq qyzmetiniń nátıjesi. Qazaqstanda bul kórsetkish birshama tómen.
– Forýmda taǵy qandaı jobalar qarastyrylady?
– Joǵaryda atap ótkenimizdeı, álemdik sarapshylar bas qosatyn eki kúndik forýmda 30 keshendi sharany talqylaý josparlanyp otyr. Olardyń árqaısysy ózinshe qyzyq, ózinshe dara. Mysaly, eldiń bas qalasynyń 2030 jylǵa deıingi damýynyń 3D stımýlıatory kórsetilip, álemdik ekonomıkanyń bolashaǵy, munaı baǵasynyń tómendeýi jaǵdaıyndaǵy qoldanylatyn sharalar men táýekel máseleleri qarastyrylady. Sondaı-aq, bul Forým – elimizge jańa kólemdi ınvestısııalar tartýdyń negizgi kózi.
– Qazaqstan tikeleı shetel ınvestısııalaryn eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna tartyp, keıbir arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy (AEA) sheteldik seriktesterdiń basqarýyna berýge nıetti. Osy rette naqty bir kelisimsharttar jasala ma?
– Aldyn ala boljam jasamaı-aq qoıaıyq. Jyl saıyn AEF-ta eń iri degen sharttar men kelisimderge qol qoıylatyndyǵyn eske salaıyq. Bıyl da forýmda ınvestorlardy tartý jónindegi sharalar kesheni men usynystar daıarlaný ústinde. О́zderińiz biletindeı, el Úkimeti osy máselede birqatar naqty qadamdarǵa bardy. Máselen, korporatıvtik tabys salyǵy men jer salyǵynan 10 jylǵa deıin bosatý, ákimshilik júkteme men bıýrokratııalyq tártipti jumsartý úshin «bir tereze» qaǵıdasyn uıymdastyrdy. Brıtandyq zańnama aıasynda barlyq daýly máselelerdi sheship otyratyn ınvestısııalyq ombýdsmen de quryldy.
– Forýmǵa qyzyǵýshylyq álemge áıgili spıkerlerdiń qatysýy esebinen de artty. Bıyl kim qatysady?
– Álemniń 90 elinen keletin 3000 qatysýshynyń árqaısysyn ózinshe dara tulǵa dep esepteımin. Belgili saıasatkerler, qazirgi jáne burynǵy memleket jáne úkimet basshylary, eń iri qarjy damý ınstıtýttary men transulttyq kompanııalardyń jetekshileri qatysady. Beldi ǵalymdardyń ishinen Kennet Rogofty atap kórsetýge bolady. Amerıkalyq ekonomıst, Garvard ýnıversıtetiniń professory, makroekonomıkalyq saıasat máseleleri jónindegi eń salmaqty sarapshylardyń biri. Onyń Karmen Reınhartpen birlesken jumysy AQSh pen Eýropalyq odaqtyń 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarysqa qarsy saıasatyna zor yqpal etti. Forýmǵa Nobel syılyǵynyń laýreattary da qatysady. Olardyń arasynda Fın Kıdland, Erık Maskın, Tomas Zıýdov, Djordj Smýt bar.
– Bıyl forým «jasyl ekonomıka» qaǵıdattaryna súıenip ótedi. Ol neni bildiredi?
– Qazaqstanda eki jyldan keıin EKSPO-2017 kórmesi ótetindigi belgili. Búkil álem «jasyl ekonomıkaǵa» úlken mán berip otyr, osy úrdisten biz de qalyspadyq. Forýmda taratylatyn qalamsap, bloknot sııaqty zattardyń kóbi qaıta óńdelgen materıaldardan jasalǵan. Odan bólek, bıylǵy jyly forýmda aqyldy navıgasııa qoldanylady. Jaqyn bolashaqta mobıldi qosymsha jasalady. Ol qatysýshylarǵa Táýelsizdik saraıy ǵımaratynda ǵana emes, Astana qalasynda da emin-erkin júrýine kómektesedi. Forýmǵa qatysýshy óz sessııalarynyń kestesin qurýǵa, sessııa bastalǵany týraly habar alady. Aqyldy navıgasııanyń mundaı elementterin qatysýshylar ǵımarattyń barlyq jerinde qoldana alady.
Áńgimemizdi túıindeı kele, forýmnyń negizgi taqyryby kezdeısoq tańdalmaǵanyn basa aıtqym keledi. Álem elderiniń úkimetteri, jetekshi ekonomısteri men mamandary ınfraqurylymnyń damýyna erekshe kóńil bólip otyr. Qazaqstanda ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa birinshi kezekte basymdyq berilgen. Memleket basshysy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty memlekettik baǵdarlamany der kezinde kún tártibine usynyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen dástúrli túrde damytylyp kele jatqan Astana ekonomıkalyq forýmy – ǵalamdyq jáne aımaqtyq deńgeıdegi ekonomıkalyq máselelerdi sheshetin tuǵyrly joba.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
