Jyr alybynyń ádebı hatshylary

Jambyldyń ádebı hatshysy qyzmetin ár kezde Ábdilda Táji­baev, Qalmaqan Ábdiqadyrov, Taıyr Jarokov, Ǵalı Ormanov, t.b. qalamgerler atqardy. Olar aqynmen qanattasa jumys istep, shyǵarmashylyǵyna qolǵabys jasady. Jazýshy Sábıt Muqanov Jambyldyń 1946 jyly shyqqan shyǵarmalar jınaǵyna jazǵan alǵysózinde: «Jákeńniń aýzynan shyqqan jyrlardyń bári 1936 jyl­dyń ber jaǵynda ǵana túgel jazylyp otyrdy. «Týǵan elimdi» eń alǵash jazyp alǵan – qazaqtyń belgili aqyny Ábdilda Tájibaev. Odan keıin, 1936–1938 jyldary únemi Jákeńniń qasynda bolyp, jyrlaryn jazyp otyrǵan aqynymyz – Qalmaqan Ábdiqadyrov. 1938–1942 jyldardyń arasynda Jákeńniń shyǵarmalaryn aqyn Taıyr Jaro­kov jazyp alyp júrdi, 1942 jyldan bastap Jákeń dúnıeden kózin jumǵansha únemi qasynda bolyp, barlyq jyryn jazyp otyrǵan aqynymyz – Ǵalı Ormanov», dep jazǵan.

Iá, ádebı hatshylar Jambyl­dyń aýzynan shyqqan jyrlardy jazyp qana qoımaı, olardyń gazet-jýrnaldarda basylýyna, kitap bolyp jaryqqa shyǵýyna da yqpal etti. Aqyn óleńderiniń orys tilindegi jolma-jol aýdarmasyn da osy hatshylar daıyndady. Keıin ony orys aqyndary kórkem aýdarmaǵa aınaldyrdy. Ár jyldary Jambyl óleńderin orys tiline Pavel Kýznesov, Mark Tarlovskıı, Nıkolaı Tıtov, Dmıtrıı Snegın, t.b. aqyndar aýdardy.

Jambyl óleńderi keńestik basylymdarda 30-jyldardyń so­ńynda jarııalana bastaǵany­men, tóńkeriske deıin de birshama jyry halyq aýzynda jattaldy. Sondyqtan osy jyrlardy da jınaqtaý isi ádebı hatshylarǵa júkteldi. Bul jumysqa 40-jyldardan bastap KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıaly da bilek sybana kiristi. Fılıal­ǵa qarasty til-ádebıet sektory Jambyl jyrlaryn jınaqtap, aqyn­nyń alǵashqy tomyn jaryqqa shyǵardy. Kitapqa jyr alybynyń tóńkeriske deıingi jyrlary, aıtystary men dastandary, basqa da jarııalanbaǵan óleńderi endi. Jazýshy Sábıt Muqanov bul jaıynda: «1936 jyldan bastap Jákeńniń revolıýsııadan buryn­sońdy shyǵarǵan jyrlaryn jıyp alý mindeti túgelimen Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna júkteldi. Jákeńniń jyrlaryn jazyp alýǵa Jazýshylar odaǵynyń Ábdilda, Qalmaqan, Taıyr, Ǵalı sııaqty qazaq jazba poezııasynyń kór­nekti aqyndaryn bólýi de osydan. Joǵaryda aıtylǵan I tomǵa kirgen materıaldar túgelimen sol tórt aqynymyzdyń jazyp alǵandary deýge bolady», degen edi.

Jyr alybynyń alǵashqy hatshysy Ábdilda Tájibaev boldy. Bul kezde Ábdilda Halyq aǵartý komıssarıatynda qyzmet ete­tin. Oqý, mádenıet, óner sekildi salalar osy komıssarıatqa qaraıtyn. Halyq aǵar­tý komıssary qyzmetin Temirbek Júrgenov atqaratyn. Komıs­sarıattyń uıym­dastyrýymen 1936 jyly Almatyda qazaq aqyn­darynyń res­pýblıkalyq birinshi sleti ótedi. Sletke Jambyl, Nur­peıis, Shashý­baı, Orynbaı se­kil­di qart óner­pazdar da qatysady.

Uzamaı Máskeýde qazaq kór­kemóne­riniń onkún­digi ótetini belgili bolady. Osy onkúndikke Levon Mırzoıan, Oraz Isaev sekil­di eldiń atqaminerleri Jambyl­dy da qatystyrýdy josparlaı­dy. Bul isti olar komıssar Temir­bek­ke, al Temirbek qaramaǵyndaǵy Ábdildaǵa tapsyrady. Osylaı­sha, Ábdilda Jambyldy aýylyna baryp, iz­dep tabady. Qart jyrshyny sóz­ge tartyp, aqyndyǵyna, jaýaptasýyna rıza bolady. Ábdilda Tájibaev aqynnyń árbir aıtqan shýmaǵyn qoıyn dápterine jazyp alady. Ol jaıynda ózi: «...Qaǵazǵa túsirip úlgergenim jeti júz jol óleń boldy, úlgermeı, ustaı almaı qalǵanym qansha? Men osynsha kóp óleńnen ári ketkende eki júz jol ǵana alýym kerek, yńyldaı oqyp kóz júgirtemin. Kileń ándetip turǵan jandy sóz­der «Maǵan tıme!» dep shýlap turǵan sııaqty», deıdi. Osylaısha, Ábdilda Tájibaev Jambyldyń alǵashqy beıresmı hatshysyna aınalady.

Ábdilda aqyn 1960 jyly ja­ryq kórgen «О́mir jáne poezııa» kita­bynda: «Zamany bir, óneri bir qazaq aqyn­darynyń birsypyrasy-aq uly qarııanyń jas kurby, jas dos­taryndaı edi. Biz Jambyldan úı­rensek, Jambyl bizden úırene­tin», deı kelip, jyrshynyń nóser­lete tolǵaý, terme aıtaty­nyn til­ge tıek etedi. «Talaı yrǵaqtar, talaı uıqastar, otty, óreli sózder onyń aýzynan ushyp, biz­diń keý­demizge, zerdemizge qonatyn», dep Jambyldy kótermeleı sóılep, janynda júrgenin maqtanyshpen jetkizedi. Gor­kıı, Maıakovskıı sııaqty orys qalamgerleriniń shyǵarmalaryn Jambylǵa oqyp beretinin de alǵa tartyp: «...Biz arqyly tanyp, biz arqyly qany­ǵatyn... Sóıtip, biz súıikti qart­tyń kózi de, qulaǵy da bol­ǵan­byz», dep jyr alybyna kómekshi bol­ǵanyn baıqatady.

Ábdilda Tájibaev Jambyl­dyń óleńderin orys tiline jolma-jol aýdarsa, Pavel Kýznesov ony kórkem aýdarmaǵa aınaldyrdy. Osylaısha, Jambyl óleń­deri orys tiline aýdarylyp, Máskeýden bir-aq shyqty. 1936 jyly Jambyl Jabaev Máskeý­de ótken qazaq kórkemóneriniń onkúndigine qatysyp, qazaq ónerin pash etti. KSRO Ortalyq Atqarý komıtetiniń basshysy Mıhaıl Kalınınniń qolynan orden aldy. Sodan bastap Qazaqstan úkimeti Jambylǵa aıryqsha kóńil bóle bastady.

1938 jyldan bastap jyr alybyn úkimet tolyqtaı qam­qorlyǵyna aldy. Aqynǵa arnap aýylynan úlken úı salyndy. Sonymen qatar Jambylǵa ádebı hatshy, dáriger men aspaz taǵaıyndaldy. Ábdilda Tájibaev jazǵandaı, osy kezde hatshylyqqa belgili aqyn Qalmaqan Ábdi­qadyrov, dárigeri retinde Rahym­baı Dosymbekov, aspazy bolyp Fatıma Faızyrahmanova belgilendi. Sábıt Muqanov jazbalarynda Qalmaqannyń Jambyl­ǵa ádebı hatshy bolǵanyn aıta ketip: «Jákeńmen biraz jumys istegen aqyn Qalmaqannyń eki tanaýy kóterińki deldeńdeý kisi. Oǵan Jákeń: «Shemirshek bolǵan jylqydaı delbeńdeýin qarashy» dep qaljyńdaıtyn edi», dep jazǵany bar. Jambyl jıyn­darǵa baryp jyrlaǵan kezde de ­janynda ádebı hatshylary júrgen. Ǵalı Ormanov kúndeliginde: «23 aprel, 1939. Jambyl Almatyǵa bardy. Muǵalimder jınalysyna qatysyp, óleń aıtty. Ony Qalqaman jazyp keldi», degen edi.

Jambyldyń ómiriniń sońǵy kezeńinde ádebı hatshy qyzme­tin Ǵalı Ormanov atqardy. Ol Jam­byldyń janynda júrip, aýzynan kóptegen jyr jazyp aldy. Ábdilda Tájibaev aqynnyń ádebı hatshylary ishinde qýanyshyn da, muń-syryn da aıtatyn eń jaqyny osy Ǵalı bolǵanyn jazady. «Ǵalı ózi daryndy aqyn bolǵandyq­tan, qart aqynnyń júrek qylyn sherte bildi. Oǵan qozǵaý salý úshin eń aldymen eriksiz tebirenýine aqyldy áńgime aıtatyn, sodan soń birte-birtelep jyr jolyna jetektep túsiretin. Mine, sol kezde kári tarlan dombyrasyna jabysatyn da, qos ishekten ún tabatyn, tabatyn da qosylatyn. Al Ǵalı dúnıege jańa týǵan ǵaja­ıyp jyrlardy qaǵazǵa túsiretin», deı kelip, Jambyl ólenderiniń kó­bin Ǵalı jazyp alǵanyn aıtady. Ǵalı Ormanovtyń ózi de kúndeligin­de: «...Men Jambyl aqynǵa jasy toqsandy aralap ketken shaǵynda tap keldim. Bul jasta qart aqyn­ǵa hatshy bolyp, birdemelerin japyryp jazyp tastaý da qıyn edi. Biraq qart aqyndy qaqyldap qajaı bermegenmen, «Jambyl­dyń halyq úshin qalǵan jasy» degen sózin de esten shyǵarmaý kerek edi. Jambyl óz yqtııary bolmasa, qaqyldaǵanyńdy jaqtyr­maı, qarsy dálel aıtyp, qutylyp shyǵa keletin. Onysy shyn syry syqyldy tipti jarasyp ta tura­tyn», deıdi.

Jambyldyń ádebı hatshysy qyzmetin sonymen qatar Qapan Satybaldın, Qasym Toǵyzaqov, Taıyr Jarokov, Máýlekesh Qaı­baldın de atqardy. Jambyl Jabaev 1936 jyly Máskeýdegi onkúndik­ke bar­ǵanda janynda hatshy qyzme­tin Qasym Toǵyzaqov atqarǵan. Jyrshynyń Grýzııa­ǵa saparynda da qasynda Qasym bolǵan eken.

Al 1938 jyly Máskeýge saparynda aqynnyń kómekshisi hám hatshysy Qapan Satybaldın boldy. Máskeýge barǵanda Qapan jol boıy aqynnyń aıtqan jyryn jazyp otyrdy. Qapan esteliginde bul jaıynda: «...Men Jákeńniń aýzynan shyqqan jyr joldaryn qaǵazǵa túsirem, sodan jolma-jol aýdarma jasap, orysshalap berem», dep jazdy. Al 1940 jyly Máskeýge úshinshi ret barǵanyn­da Jambyldyń janyna ádebı hatshy retinde Taıyr Jarokov erdi.

Saparǵalı Begalın «Sahara sandýǵashtary» kitabynda Jam­byl­dyń janynda ádebı jár­dem­shi bolyp Taıyr Jarokovtyń júr­genin tilge tıek etse, Ǵalı Orma­nov kúndeliginde jyr aly­by­nyń keı óleńderin Taıyr jazyp alǵanyn aıtady. 1939 jyly aq­panda Jambyl Uzynaǵashta ót­ken jıynǵa qatysyp óleń aıtqanda da janynda Taıyr bolǵan. Bul jaıyn­da Ǵalı: «...О́te kóńildi qaıtty. Keshkisin Taıyr jaqynda toılanatyn Qyzyl Armııa kúni týraly aıtty. Jákeń biraz oılanyp otyrdy da, maǵan: «Dombyramdy ápershi», dedi. Men áperdim. Taıyr jaza bas­tady. «Jambyl Jambyl bolǵa­ly, Jyr sanaǵa tolǵaly» dep, uzaq jyrlady», dep jazdy.

Taıyrdyń ózi de jyrshy­­­nyń hatshysy bolǵan kezin este­li­gin­de bylaısha baıandaıdy: «...Jam­byl óleńdi dombyraǵa ­qo­syp shyǵaratyn. Keıde jazyp úlgere almaǵanda jaratpaı da qala­tyn. Ol jazyp alǵanyńdy oqý­dy ótinedi, tipti talap etedi. Keıde Jambylǵa jazǵanyń jaq­paı­dy. Ol kelispegen jol­dar­dy qaıta aıtyp ketedi. Ar­tynan jóndel­gen nusqany qaıta oqýdy suraıdy, taǵy da jaqsartý qajet pe dep aqyldasady». Jambyl Taıyrǵa: «Men qarańǵy adammyn, ǵalym emespin, seniń jazýyńdy da tanymaımyn. Eger birdeńesi ke­lispese, dál sol jerin jóndep jiber! «Jambyl jyrlaı bilmeıdi, Jambyl jaman aqyn» dep er­teń halyq aıtady. Al mendeı qartqa jalǵan sóz jaraspaı­dy», dep únemi aıtyp otyrǵan eken.

Al Máýle­kesh Qaı­baldın­niń Jam­bylǵa ádebı hat­shy bolǵany aýyz­sha aı­tylǵanymen, osy kúnge deıin ol ja­ıyn­da naqty derek joq edi. «So­vet­skaıa Sıbır» gazetiniń 1939 jyl­ǵy №44 sany qolymyzǵa tıdi. Gazet­tiń alǵashqy betinde ja­rııa­­lan­ǵan «Chapaı» óleńin orys tiline Máýlekeshtiń aýdarǵany jazylypty. Osy habardy Máý­le­kesh taqyrybyn jiti zertte­gen ádebıettanýshy ǵalym, esseıst Maqsat Táj-Muratqa jetkiz­gen edik. Ol «Jatyr-meken – jat meken» maqalasynda osy derekti paıdalana kelip: «...Máýlekesh Qaıbaldın de osy qatarda jáne ony oryssha-qazaqshaǵa jetik, bıllıngvıst qalamger retinde Jambyl óleńderiniń jolma-jol oryssha aýdarmasyn jasaý­ǵa, arasynda keıbirin kórkem tárjimeleýge paıdalanbady ma eken degen oı keledi. Joǵarydaǵy «Jambyldyń ádebı hatshysy» boldy deıtin sóz osydan shyǵýy múmkin», dep jazdy.

Sábıt Muqanov bir sózinde: «El arasynda shashyraǵan onyń (Jambyldyń) óleń-jyrlary áli de kóp bolýy kerek, olardy jınaý – áli aıaqtalmaǵan mindet», dep jazypty. Shynynda, jyr alybynyń keńestik basylymdarda jarııalanyp, kitapqa enbegen óleńderi kóp sekildi. Máselen, «SSSR na stroıke» jýrnalynyń 1939 jylǵy №8 sanynda jarııalanǵan Jambyl­­dyń «Qyz týraly jyr» óleńi esh­­bir kitabyna enbegenin baıqa­­dyq. ­Soǵan qaraǵanda Jambyl­dyń osy se­kildi kezinde keńestik basylym­darda jarııalanǵan óleńderi bar­shy­lyq-aý.

Jazýshy Muhtar Maǵaýın jyr alybynyń 150 jyldyǵy toılan­ǵan kezde: «...Jambyl qol­dan jasal­­ǵan joq, som bolyp qashalyp týdy, qazaqtyń uly jyraýlary­nyń eń sońǵy sar­qyty boldy, orta ǵa­syrlyq sa­qara dúldúlin jıyrmasynshy ǵa­syrdaǵy ımperııa tórine shy­ǵardy. Sol úshin de biz Jákeń­niń árýaǵyna bas uryp, baryn baǵalap, árqashan da qas­ter­le­ýimiz qajet», degen edi. Shy­nynda, qanshama zaman ótse de, Jambyldyń qaldyr­ǵan mura­lary biz úshin qashanda qun­dy, qasterli.