Túrkitanýdyń izashar jıyny: ǵasyrdan da uzaq ún

– Atalǵan jıynnyń sol kezdegi mańyzy men tutas túrki jurtyna áseri qalaı boldy?

Nadır Mamedlı:

– Bul sezd ta­rıhı oqıǵa bo­lý­men qa­tar, úzdiksiz úde­ristiń bas­ta­ma­sy boldy. Onyń yqpa­ly qa­byl­dan­­ǵan she­­shim­derde ǵana emes, ja­ýapsyz qal­ǵan suraqtarda da ómir sú­rip otyr. Osy suraqtarmen birge da­myǵan túrkologııalyq oı ótkeninen qashpaı, bolashaǵyn qaıta qurýdy úırendi. Sezden keıingi ýaqyt jaı ǵana jyldardyń tizbegi emes, túrkologııany tereń uǵynýdyń uzaq joly boldy. Osy kezeńde túrkologııalyq zertteý­lerde jańa tujyrymdamalar qalyptasyp, Ázerbaıjan bir­tindep, osy ǵylymı baǵyttyń be­deldi ortalyqtarynyń biri re­tinde tanyla bastady. Alaı­da bul damýdy tek ǵylymı jetis­tik retinde ǵana emes, túrki halyq­tarynyń mádenı jáne rýhanı birligin tanýǵa umtylys retinde de qarastyrý qajet. Bul sezd bastaǵan úderis bólshektengen, jyraqtanǵan tarıhı jadty qaıta biriktirýge jasalǵan talpynys edi.

Bul joldyń kúrdeli tusy – qol jetken ǵylymı tabystar­dyń aýyr tarıhı qasiretpen qa­tar júrýi. «Túrkologııa – atyl­ǵan ǵalymdardyń ǵylymy» degen tirkes alǵashynda metafora sekildi kóringenimen, shyn mánin­de HH ǵasyr tragedııasy­nyń qysqa ári qatal túıini. Bul oı beker týyndaǵan joq: 1926 jylǵy sezge qatysqan dele­gat­tardyń keıingi ashy taǵ­dyr­­lary ony tolyq dáleldedi. I Búkil­­odaqtyq túrkologter sezi tek túrki halyqtary úshin ǵana ma­ńyzdy oqıǵa bolyp qal­ǵan joq. Ol akademııalyq pikir­ta­las sheńberinen shyǵyp, ǵy­lymı nátıjelerimen qatar jal­pyadamzattyq, adamgershilik qun­­dy­lyqtarymen, aqtalmaǵan úmitterimen, kúıregen taǵdyr­larymen de tarıhta qal­dy. Syrt­taı resmı ǵylymı alań retin­de kóringenimen, ýaqyt óte kele onyń qa­tysýshylary saıası kúdik pen ıdeolo­gııalyq qýǵyn-súrgin nysanyna aınaldy.

30-jyldardaǵy totalıtar­lyq ke­ńes­tik orta ǵylymdy eń aldymen ıdeo­logııalyq adal­dyq turǵysynan baǵa­lap, jetistik­ti áleýetti qaýip retinde qa­byl­­­da­dy. Osy kontekste sezge belse­ne qatysqan kóptegen túrkolog pen qoǵam qaıratkerleri býrjýazııa­lyq ult­shyl­dyq, pantúrkızm, panıslamızm, ıdeologııalyq dıversııa, antı­keńes­tik qyzmet, shetel barlaýymen baılanys sekil­di negizsiz, biraq saıası turǵy­dan qatal aıyptaýǵa ushyrady. Rep­­ressııalyq mehanızm úshin bas­­ty ólshem aıyptaýlardyń logı­­kasy emes, olardyń ıdeo­lo­gııa­­lyq maqsatqa saı bolýy edi. Nátıjesinde, ǵylymı oı sot hat­tamalarynda qylmysqa, al teo­rııalyq pikirtalas mem­le­­ket­ke tóngen qaýipke aınal­dy. Bul úderis jekelegen adam­dar­dyń taǵdyryn ǵana emes, túr­ko­logııanyń damýyn da qatty tu­ra­latyp ketti. Ǵylymı mektepter kúı­­redi, sabaqtastyq úzildi, bilim­niń berilýi tejeldi. Alaıda soǵan qaramastan túrkologııany tolyq tun­shyqtyrý múmkin bolmady, fızıkalyq turǵyda joıylǵan ǵalymdardyń ıdeıalary, ádisteri men kún tártibine qoıǵan másele­leri ýaqyt óte áldeqaıda ómirsheń bolyp shyqty.

Ǵylym totalıtarlyq zor­lyq-zomby­lyqtan joǵary tu­ryp, óz bo­lashaǵyn saqtaı aldy. Osy ma­ǵy­nada «túrkologııa – atyl­ǵan ǵa­lymdardyń ǵylymy» tir­ke­si tek qasirettiń rámizi emes, ǵy­­lym­­nyń qarsy tura alý ále­ýe­­ti­niń de kórset­kishi boldy. Bul – óz ómiriniń quny arqy­ly túrkologııany saqtap qal­ǵan ǵalymdardyń rýhanı murasy ekenin eske salady. Túrkologııa tarıhy – osy rýhanı muranyń qandaı aýyr synaqtardan ótke­niniń, soǵan qaramastan qalaı aman qalǵanynyń jady. Ǵyly­mı ári zııatkerlik áleýetke ıe túr­kologııa óz ókilderiniń arqasynda totalıtarlyq keńestik qoǵamnyń júıeli qysymy men shekteýle­rine tótep berip, ǵylymı dástúrin saqtap qaldy jáne ornyqty tujy­rymdamalyq ustanymdar qalyp­tastyrdy.

–  Ortaq mámile arqyly jańa álipbıge kóshý sol zamannyń talaby bolǵany da ras. Sol ar­qyly saýattylyqty arttyrý, bilim men ǵylymdy jańǵyrtý, túrki halyqtary arasyndaǵy mádenı-ıntellektýaldyq baılanysty kúsheıtý Hám túrki álemin halyqaralyq ǵylymı keńistikke jaqyndatý máselesi kún tártibinde boldy ma?

Bahrom Irzaev:

– Budan júz jyl buryn Baký qala­syn­­da I Bú­­kilodaq­­tyq Túr­­kologter qu­­­ryl­­­ta­ıyn­da latyn álip­­­pesine kóshý týraly she­shim qa­byl­­­danǵan edi. Shyn mánin­de, álipbı­di jań­ǵyrtý máselesi Kavkaz musylmandary, Túr­kııa jáne tatar zııalylary arasynda áldaqaıda buryn kóteril­gen bolsa da, Túrkistanda bul másele keńes óki­meti ornaǵannan keıin ǵana naqty kún tártibine shyqty. 1918 jyly Tash­kentte, 1923 jyly Buharada, 1924 jyly Horezmde ótken emle kon­feren­sııa­larynda latyn jazýynyń qo­laı­lylyǵy týraly jekelengen pikir­ler aıtylǵanymen, ne­gizgi nazar arab álip­bıin je­ńildetý jáne ońtaılan­dy­rý máse­lelelerine aýdarylǵan edi. 1922 jyly Tashkenttegi «Beҳbýdı» klýbynyń ǵımaratynda profes­sor Palıvanov jáne Nemat Hakımniń qatysýymen ótken emle máselesindegi úlken talqylaýda Mýnavvar qorı Abdýrashıdhanov emle reformasynda asyǵystyqqa jol bermeýge shaqyryp, aldymen tildiń bar­lyq zańdylyǵyn jan-jaqty ári tolyq úırený qajetti­gin aıtty. Búgin Eýropa ǵalym­dary Shyǵystyń rýhanı mura­syn, kitap­taryn paıdalaný jáne zertteý maq­satynda búkil ómi­­rin arnap jatqan bir kezeńde biz óz qolymyzben, óz balala­rymyz­dy, óz qazynamyzdan aıyrýǵa tyry­samyz. Ákeler jazýyn balalar, ­balalar jazýyn ákeler túsin­beıtin bolashaǵy aıqyn emes álipbıler­ge qarsy shyǵady. 1922 jyly keńestik res­pýblıkalar aýmaǵynda al­ǵash­qy bolyp Ázerbaıjan latyn emlesine aýysyp, 1923 jyly latyn álipbıi memleket­tik álip­bıi re­tin­de jarııalandy. 1924 jyly ­18 aqpan­da Máskeýde ót­ken tatar, bash­qurt aǵar­tý qyz­met­kerleriniń quryltaıyn­da Olımjon Ibrahımov arab ja­zýy­nan bas tartý jáne barlyq túrki halyq­ta­ry­na ortaq latyn álipbıin engizý ­týraly usynys jasady. 1926 jyl­dyń basynan bastap, keńes ókimetiniń qatań talabymen О́zbekstan Respýblıkasy Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy I.Ohýnboboevtyń bas­shylyǵymen bedeldi memleket qaıratkerleri, tilshi-ǵalymdar men mamandardan quralǵan 44 adamdyq «Jańa álipbı komıte­ti» quryldy. Dál osy 1926 jyl­ǵy Baký quryltaıynan soń aýqym­dy jumystar bastalyp, bul saıa­sı shara ult zııalylary úshin tek jańa álipbıi máselesi ǵana emes, halyqty saýatsyzdyqtan qut­qarý jolyndaǵy olardyń armanyn ári túrki elderi arasynda ǵylymı jáne mádenı baılanystardy ornatý men damytýǵa múmkindik retinde qabyldandy. Búginde qaıtadan ózekti bolyp otyrǵan birtutas álipbı jasaý isinde olardyń usynystary, tájirıbeleri men ıdeıalary áli de asa mańyzdy dep esepteımin.

– Túrkologııa týraly oılar oı ýaqytsha tun­shyq­­­ty­rylǵanymen, tolyq jo­ıyl­­­ǵan joq. Atalǵan sezge qa­tys­qan tulǵaly ǵalymdardyń keıingi taǵdyry qalaı boldy?

Nýrdın Ýseev:

– Bakýde ótken I Búkilodaq­tyq túrko­logııalyq quryltaı­ǵa Qyrǵyzstan atynan Qasym Tynystanov pen Bazarqul Da­nııarov qa­tys­ty. Quryltaıyna Qyr­ǵyz­stan atynan qa­tysý má­se­lesi Qara-qyrǵyz avto­no­mııa­lyq oblysynyń Halyq aǵar­tý ­bó­limine qaras­ty Ǵylymı ko­mıs­­sııanyń 1925 jyl­ǵy bir otyrysynda qaralǵan. Osy oty­rystyń ­­№26 hat­tamasynda Q.Tynystanovtyń qu­ryltaıdy uıymdastyrý jumystary tý­ra­ly baıandama jasaǵany, quryl­taı­ǵa Q.Tynystanov, B.Danııa­rov jáne I.Arabaevty jiberý jóninde sheshim qabyldanǵany ja­zylǵan. Alaıda belgi­siz sebeptermen I.Arabaev quryltaı­ǵa qatyspaǵan. 1926 jyly Qara-qyrǵyz avtonomııalyq oblysy­nyń Halyq aǵartý bólimine qa­rasty ǵylymı komıssııanyń mú­shesi bolýmen qatar, «Erkın-Too» gazetiniń redaktory qyz­metin atqarǵan Q.Tynystanov quryltaıǵa uıymdastyrý komıssııasy men Prezıdıýmnyń múshesi retinde qatysyp, qyrǵyz tiliniń latyn negizindegi álipbıi týraly baıandama jasady. Ol óz sózinde jańa latyn álipbıine kóshýdiń qajettigin erekshe atap ótti. Quryltaıdyń qyzmeti men qorytyndylary týraly «Bakýdegi túrko­logııalyq quryltaı jáne onyń mańyzy» atty maqala jazyp, ony 1926 jylǵy 8 sáýirde jaryq kórgen «Erkın-Too» gaze­tinde jarııalady.

1926 jyly Ortalyq pedago­gıka­lyq tehnıkýmda qyzmet etken B.Danııarov quryltaıǵa Qara-qyrǵyz avtonomııa­lyq oblysy­nyń Halyq aǵartý bólimi atynan qatysty. Belgili bolǵandaı, I Búkil­­odaqtyq túrkologııalyq quryl­­taı­dyń basty maqsat­ta­rynyń biri — túrki tilderi úshin latyn álipbıine negiz­delgen jańa jazýdy qabyldaý bol­dy. Quryltaıda túrki tilderi úshin latyn grafıkasyna negizdelgen jańa álip­bıdiń qabyldanýy Qyrǵyzstanda latyn álipbıine kóshý úderisin jedeldetti. Bul týraly ­Q.Ty­nys­tanov bylaı dep jazdy:

«Qabyldanǵan jańa qyrǵyz álipbıi de kózdegen maqsatyna to­lyq jete almady, sebebi 1926 jyldyń 1 shildesinde Frýnze qala­synda ótken qyrǵyz mádenı-aǵar­tý jáne jaýapty qyz­metkerleri­­­niń keńesinde KSRO-daǵy basqa ­túrki halyq­ta­rynyń álipbılerimen qyrǵyz álipbıin ýnıfıkasııalaý máselesi talqylan­dy. 1926 jyldyń maýsym aıynda Baký qalasynda jańa túrki álipbıle­rin ýnıfıkasııalaý jónindegi komıssııanyń jumy­synan keıin birizdendirilgen álip­bıdi engizý týraly qaıtadan túsindirý sharalary keńinen júrgizilip, kadr­lar­dy qaıta daıarlaý bas­taldy…» Q.Tynys­tanov 1938 jyldyń 5 qarashasynda KSRO Joǵarǵy Áskerı sotynyń jabyq kóshpeli sessııasynda 1921 jyldan bastap ultshyl «Alash-Orda» uıymyna, keıin býrjýazııalyq-ultshyl, dıversııalyq-zııankes­tik sıpattaǵy «Sosıal-Týran» partııasynyń jetekshi tobyna qatysy bar degen aıyp taǵylyp, atý jazasyna kesildi. Úkim jedel oryndalyp, 7 qa­ra­sha kúni atyldy. B.Danııarov ta saıası aıyptarmen tutqyndalyp, 1942 jyly Reseıdiń Sverdlov oblysyn­daǵy saıası tutqyndar túrmesinde qaıtys boldy.

– Osy quryltaıǵa qazaq eli­nen qatysqan delegattardyń ustanymy qandaı edi?

Ermuhamet Maralbek:

– Baký quryl­taıyna elimiz atynan Ahmet Baıtursynuly, Eldes Omar­uly, Názir Tórequlov, Bilál Súleev, Azız Baı­seıdýlın qatysty. Qu­­ryl­taıda ǵylymı ter­­mı­nologııa qa­lyp­tastyrý­ǵa qatysty bir­qatar usynys aıtyldy. Bular­dyń ishindegi ortaq ter­mınologııalyq baza qurý, ár respýblıkada termınologııa­lyq komıssııa qurý, túrki halyqtary­na ortaq ǵyly­mı termınder sózdi­gin jasaý sııaqty ózekti másele­ler bastamasy kóterildi. Quryltaı­da Ahmet Baıtursynuly­nyń negiz­gi baıandamasynyń biri termı­no­logııa taqyrybynda boldy. Ǵa­lym baıandamasynda eki taqy­ryp­­qa basa nazar aýdardy: onyń biri – ­termınologııany qalaı halyq tiline jaqyndatý; ekin­shi­si – termınjasamda ustana­tyn qaǵıdattar. Qazaq termınolo­gııa­sy týra­ly ustanymdary men tu­jyrymda­­ryn A.Baıtursynuly 1911 jyldan bas­tap júzege asyryp, qazaq, tatar basylym­daryn­da aıtyp kele jatqandyqtan bolsa kerek, quryltaı delegattary­­na ózi­niń bul taqyryptaǵy usta­nymdarynyń tanys ekenin alǵa tarta kelip, bu­ǵan toq­talmaı, joǵarydaǵy atalǵan eki másele bo­ıynsha tujyrymdaryna na­zar aýdarýlaryn suraıdy.

Quryltaıda Ahmet Baıtur­synuly, Eldes Omaruly til­ta­ný­­shy ǵalymdar latyn álip­bıine kóshýge túbegeıli qarsy bo­lyp, qazaq tili men jazýynyń búgin­ge deıin jetken jetistigin, qorǵaý jolynda kúresti. Latyn álipbıine kóshý tek saıası astary bar másele ǵana emes, onyń tiltanymdyq ta negizi bar edi. Son­­­dyqtan da Názir Tórequlov, Teljan Shonanuly bas­taǵan bedeldi qazaq zııa­ly­lary muny qoldady. On ǵasyrdan astam ýaqyt túrki halyqtary qolda­nyp kele jatqan, daýysty dybys­tar jazylmaıtyn jáne shartty­lyǵy kóp arab jazý júıesi túrki tilderiniń tabıǵaty­na sáıkes kelmedi, ásirese zamannyń damý deńgeıine sáıkes tehnıka men adamdar arasyndaǵy tildik kom­mý­nıkasııanyń suranysyn óteı almady. Sondyqtan túrki ǵalym­dary bul qıyndyqtan quty­lýdyń jalǵyz jolyn álipbı aýystyrý dep túsindi. Ahmet Baıtursynuly arab jazýyndaǵy bul túıtkilderdi áýel­den-aq baıqap, 1912 jyldan bastap qazaq jazýyn jańa baǵytqa, ulttyq arnaǵa burdy. Sondyqtan da qazaq álipbıin aýystyrýdyń qajeti bolmady. Bul qadam, kerisinshe, ulttyq jazýmen saýat­tanyp kele jatqan qazaq qoǵamyn jappaı saýatsyzdyqqa dýshar etip, uzaq merzimdik táýelsizdik kúresi jolynda qazaq halqyn oıatý maq­satymen júrgiz­gen saıası-rýhanı aǵartý qozǵalysynyń jemisin joǵaltýmen birdeı edi. Keńes óki­metiniń kózdegeni halyqty jappaı saýatsyzdandyrý arqyly kózi ashylyp, oıanyp kele jatqan túrki halyqtarynyń rýhanı tutas­tyǵyna balta shaýyp, tamyry tereń tarıhy men mádenıetin jas urpaq jadynan umyttyrý, keńes ıdeo­logııasyna adal jańa býyn tárbıeleý edi. Muny túrki zııalylarynyń eshbiri Ahmet Baıtursynulyndaı tereń túsine almady. Arab jazý júıesiniń qıyn­dyǵy týdyrǵan tarıhı qajet­tilikti otar­shyl bılik óz maq­sattaryna paıdalanyp ketti. Ná­tıjesinde, latyn álipbıine kóshý ­tý­ra­ly qaýly qabyldanyp, latyngrafıkaly ortaq túrki álipbıi qabyldan­dy. Degenmen qazirgi latyngrafıkaly jańa qazaq álipbıine kóshý – budan múl­de bólek qubylys: nysana bir bolǵany­men, oǵan aparatyn joldyń bastaýy eki bólek.

О́zge respýblıkalarǵa qara­ǵanda, ­Ah­met Baıtursynuly bas­taǵan qazaq zııa­ly­larynyń qat­ty qarsylyǵyna ushy­­ra­ǵan­­dyqtan, latyn álipbıine kóshý Qazaqstanda kesheýildep jú­zege asty. Túrkologııalyq quryl­taı­dan keıin eli­mizde latyn álipbıin jaqtaýshylar men arabgrafıkaly qazaq álipbıin jaqtaýshylar arasynda aıtys-tartys bastaldy. 1926–1928 jyldar araly­ǵyn qamtıtyn bul kezeńde áli de «Baıtur­synuly álipbıi» qol­danysta bolyp, mer­zimdi basylymdar men kitaptar jaryq kó­rip jatty. 1927 jyly maýsym­nyń 3–7 kúnderi Bakýde «Bútinre­seı­lik Jańa álipbıshiler Kin­­dik komıtetiniń jınalysy» ótip, jańa prızıdıým saılandy. Komı­tet tóraǵasy bolyp ázerbaıjan­dyq Sámet Aǵamalyuly saılandy. Múshelikke Qazaqstannan tórt adam: Tórequluly, Kólbasharuly, Aspan­dıaruly, Dımanshteın saılandy. Kóp ótpeı Qyzylordada «Ortalyq Jańa álipbı komıteti» quryldy. Komıtet­tiń tóraǵasy Oraz Jandosov, hatshysy Teljan Shonanuly bolyp taǵaıyndaldy. Komıtet latyngrafıkaly jańa qazaq álipbıin daıyndaý, nasıhattaý jáne kóshirý jumystarymen aınalysty.

1928 jyly 3 sáýirde Qazaqstan Oqý komıssarıatynyń alqasy (keńesi) men Qazaqstan Kindik álipbı komıteti latyn­grafıkaly jańa qazaq álipbı jobasyn bekitedi. Bul respýblıkalyq basylymdarda Qazaq jańa álipbı kindik komıtetiniń tóraǵasy Oraz Jandosuly, hatshysy Teljan Shonanulynyń aty­men «Túpkilikti bekitilgen qazaq jańa álipbıi» atty ańdatpa maqala arqyly ja­rııalandy: Maqalada álipbı nusqasy­nyń endi ózgermeıtini, basqa jobalar qabyldanbaıty­nyn eskertip, osy nusqamen túrli kitap shyǵarylyp, kópshilik tegis qabyldaýy mindetteldi. Bul joba bas árpi joq, dáıekshi júıeli Baıtursynuly emlesimen jazylatyn jańa álipbı edi.

1928–1929 jyldary «Baı­tursynuly álipbıi» qoldanystan shyǵarylyp, kóp­shilik tegis qabyldaýy mindetteldi. Bul joba bas árpi joq, dáıekshi júıeli Baıtursynuly emlesimen jazylatyn jańa álipbı edi. I Búkil­odaqtyq túrko­logııalyq quryl­taıdy túrki halyqta­ry tarıhynda ǵylymı jáne saıası sal­maǵy buryn-sońdy bolmaǵan óte zor aýqymdaǵy quryltaı deýge bolady.

Túıin. Qoryta aıtqanda, 1926 jylǵy Bakýde ótken tuńǵysh túrkologter quryltaıy – sanamyzda máńgi saqtalǵan estelik. Ol – halyqpen birge ómir súrip kele jatqan ıdeıalar tizbegi. Bir ǵasyr buryn bastalǵan ún búgin qaıta estilip otyr. Túrki halyqtarynyń ortaq tili, ortaq jadty saqtaýǵa umtylysy áli de ózekti. Bul tarıhı jıyn – ǵylymnyń, oı erkindiginiń jáne rýhanı birliktiń rámizi. Ýaqyt qansha ótse de onyń máni kemimeıdi.

 

Dóńgelek ústeldi júrgizgen –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»