Onlaın marafon: Jańa jobanyń jaı-japsary túsindirildi

Jańa dáýirge aıaq bastyq

El kóleminde tikeleı efırde translıasııalanǵan is-shara basynda sarapshylar qoǵam talqysyndaǵy Ata zań jobasynyń artyqshylyqtaryn atap aıtyp, jańa­shyldyqtarynyń jaı-japsaryn táptishtep túsindirdi. Májilis depýtaty, Konstıtýsııalyq reforma jónindegi komıssııa múshesi Aıdos Sarym bul reformalar elimizdiń bir dáýirden ekinshi dáýirge qadam basqanyn aıqyn ańǵartatynyn tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, biz munaıǵa ǵana táýeldi bolyp kelgen zamandy artqa tastadyq.

«Munaı óndirý qala beretini túsinikti. Degenmen budan keıin munaıdyń kúsh-qýatyna emes, adamnyń kúsh-qýatyna negizdelgen ekonomıkany jasaýymyz kerek. Qazir elimizde shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi 40 paıyzǵa jetti. Bul – úlken jetistik. Biraq budan da artýy kerek. Sonda ǵana shyn mánindegi táýelsiz, halyq ıgiligine jumys isteıtin ekonomıkaǵa qol jetkizemiz. Biz buǵan deıin «Bıliktiń qaınar kózi – halyq» dep kelsek, endi «Egemendiktiń qaınar kózi men qorǵany – halyq» deımiz. Bul ustanym atalǵan el ómirine degen jaýapkershilikti bárine ortaq qylady», dedi depýtat.

Sonymen qatar A.Sarym sıfr­landyrý salasyndaǵy jetistik­terimizdi atap ótti.

«Elimiz JI týraly zań men Sıfrlyq kodeksti qabyldap, mańyz­dy qadam jasady. Bul salada qol jetken jetistikterimiz az emes. Endi osy bastamalardy Konstıtýsııa arqyly nyǵaıtý qajet. Bul – shyn máninde revolıýsııalyq jańalyq», dedi ol.

Məjilis depýtaty, Kons­­tıtý­sııalyq komıs­sııa múshesi Aıdarbek Qo­ja­nazarov kópshilikten ke­lip túsken sıfrlyq derbes derekterdi qorǵaý, jeke­menshik múlikti qor­ǵaý, son­daı-aq ashyqtyqqa qatys­ty pikirler men usynystar jaıyn­da aıtty.

«Usynystar qatarynda kóp qozǵalǵan ári buǵan deıin de birne­she ret kóterilgen másele – sıfr­lyq derekterdi qorǵaý máselesi. Azamattyń quqyǵy oflaın ǵana emes, onlaın da qorǵalýy kerek ekenin aıtyp kele jatyrmyz. Máji­liste Sıfrlyq kodeksti de qabylda­dyq. Ony Ata zańymyzda belgileý mańyzdy sheshim boldy. Ekinshi másele – azamattardyń jekemenshik úıin qorǵaý, ol sottyń sheshi­minsiz júzege asyrylmaıtynyn bekitý. Jelilerde túrli oqıǵany kór­dik, soǵan jol bermes úshin osyndaı sheshim qabyldandy», dedi A.Qoja­nazarov.

Egemendik pen táýelsizdiktiń ara-jigi

Memlekettik basqarý akade­mııasy Basqarý ınstı­tý­tynyń dırektory Qura­laı Sadyqova sózinde jańa Konstıtýsııa jobasyn nor­ma­tıvtik qundylyqtardy aıqyndaıtyn Ata zań retin­de qabyldaý qajettigin jet­kizdi. Onyń aıtýynsha, qujatta elimizdiń ózindik ulttyq mádenıeti men tereń tarıhy bar ekeni naqty kórsetilgen. Sondaı-aq preambýlada egemendik pen táýelsizdik uǵymda­rynyń aıyrmashylyǵy da aıqyn ajyra­tylǵan.

«Eń aldymen Kons­tıtýsııany zańdyq qaǵı­da­lary bekitilgen resmı qujattan buryn, nor­ma­tıv­tik-qundylyqtyq qatar anyq­talatyn negiz, Ata zań retin­de qabyldaýy­myz qajet. «Baıyrǵy qazaq jerin­degi memlekettiliktiń sabaqtasty­ǵy» degenimiz – on nemese júz jyl emes, myńjyl­dyq tarıhy bar, ózine ǵana tán ulttyq órkenıeti men mádenıeti bolǵan tarıhı sabaq­tastyqty bildiredi. Bul – jahandyq deńgeıde qazaq halqynyń uly tarıhy bolǵanyn málimdeıtin norma. Sondaı-aq kóp adam egemendik pen táýelsizdik uǵymdaryn ajyrata almaı jatady. Táýelsizdik syrtqy kúshterge baǵynbaý, derbestik degendi bildirse, egemen­dik – memlekettik bıliktiń basymdyǵyn aıqyndaıtyn uǵym. Al bıliktiń qaınar kózi halyq ekenin kórsetilgen. Sondyqtan tarıhı dıskýrs turǵysynan ata-babamyz­dan jalǵasqan mádenı, órke­nıettik jetistikterimizdi keıin­gi urpaqqa jetkizý úshin biz­ge berilip otyrǵan uly ama­nat», dep atap ótti sarapshy.

Osy oraıda Májilis depýtaty Erlan Saırov ja­handaný úrdisimen birge elimizge shetten kelip jat­qan jaǵymsyz tendensııalar jaıynda pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, qazir Batystan da, Shyǵystan da shekara asyp jatqan teris qubylys kóp.

«Qazaq halqy – ynty­maqshyl, uıymshyl, kishisin qurmettep, úlkenin syılaı biletin. Al shekara asyp kelip jatqan úrdister biz­diń ulttyq erekshelikterimiz­ge sáıkes kelmeı jatady. Biz ondaılar­dyń jolyna tosqaýyl qoıyp otyrýymyz kerek. Onyń ishinde fýndamentalızm, terrorızm, sondaı-aq basqa da teris tárbıe beretin jaıttar bar. Osyndaıda qazaq halqy bas bolyp, elimizdegi ózge ult ókilderine baǵyt-baǵdar berip, eldiń teńdigi men turaqtylyǵyn saq­tap otyrýymyz qajet. Bul turǵy­da konfessııaaralyq jáne etnos­aralyq qatynastardyń mańyzy zor. Elimizdiń táýel­sizdigine, eń birinshiden, qazaq halqy jaýapty. Sondyqtan  salıqaly saıasat júrgizip, azattyǵymyzdy qyzǵyshtaı qorǵap, ózge ult ókilderin syılaıtyn ári úlgi kórsetetin halyq bolýymyz kerek», dedi depýtat.

Adam ıgiligine bet burǵan joba

Onlaın-marafon barysynda Májilis depýtaty, Konstıtýsııalyq komıssııa múshesi Únzıla Shapaq Ata zań preambýlasynyń ereksheligi jaıynda pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, jańa Konstıtýsııanyń kirispesi – ótken tarıhymyzdy dáripteı otyryp, bolashaqqa baǵdarymyzdy anyqtaıtyn irgetas.

«Qoldanystaǵy Kons­tıtý­sııa­nyń preambýlasy men jańa pream­bý­lada úlken aıyrmashylyq bar. Birinshiden, qoldanystaǵy Ata zańdy qabyldaǵan kezde onyń ki­ris­­pesi azamattardyń ustanatyn qundylyqta­ry, sanalyq deńgeıine baı­lanysty jazyldy. Ýaqyt óte ózimizdiń ótkenimizdi zerdelep, baıyrǵy qazaq jerinde bolǵan memleket­terdiń murageri ekenimiz­di zańdy túrde bekitý úshin qu­jat halyqtyń múdde­sine ba­ǵyttalyp, jańa kózqaraspen jazyldy», dedi depýtat.

Sonymen qatar Ú.Sha­paq jańa Konstıtýsııa joba­syndaǵy basty qundy­lyq adam kapıtaly ekenin tilge tıek etti.

«Keıingi kezdegi ǵylymı jetis­tikterdi saralasaq, ǵy­lymı jańa­lyqtardyń 27,4 paıyzy kom­mer­sııalanǵan. Sonyń nátıjesinde 118 mlrd-tan asa qarjy tús­ken. Mu­nyń ózi ǵylym, bilim­ge kapıtal salsaq, mem­leketimizdiń baıly­ǵy adam kapıtaly arqyly ǵana ólshenetini­ne dálel bolady. Bul Konstıtýsııa jobasy – adam ıgi­ligine bet burǵan joba. Adam quqyqtary men bostandyqtary­nyń múltiksiz saqtalýyn naqty bekit­tik. Basty qundylyq – adam kapı­taly, bilim, ǵylym, ınnova­sııalyq jetistikter», dedi ol.

Is-shara barysynda «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory, Konstıtýsııalyq komıssııa múshesi Dıhan Qamzabekuly «Qoǵam­dyq dıalogtiń mańyzy qandaı?» degen suraqqa jaýap berdi.

«Jańa Ata zań jobasynda qoǵam­men dıalog mem­lekettiń negizgi qun­dylyq­tary qatarynda kórsetilip otyr. Onyń basty baǵdary – qoǵam men bılik arasyn­da altyn kópir bolý. Munyń túrli satysy bar. Qoǵam –  belgili deńgeıde atqarýshy bılik pen zań shyǵarýshy bıliktiń, sot júıesiniń ári synshysy, ári suhbattastyqqa dánekeri», dedi ol.

Sonymen qatar D.Qamza­bekuly azamattyq qoǵam máselesine de toq­taldy. Onyń aıtýynsha, bul da – qoǵamnyń áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýy­nyń quramdas bóligi.

«Tutastaı alǵanda, hal­qy­­myzda «Kelisip pish­ken ton kelte bolmas» degen sóz bar. «Tórteý túgel bolsa, tó­bedegi keledi. Al­taý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi» degen myń­jyldyq naqylymyz da bar. Bizdiń tórt tara­pymyzdyń, tórt qubylamyzdyń tú­gen­delýine qoǵamdyq dıalog birden-bir sebepshi bolady», dedi komıssııa múshesi.

Jıyn barysynda saıasattanýshylar Indıra Rystına men Áıgerim Serikjanova, Qazaqstan zań­gerler odaǵynyń tóraǵasy Serik Aqylbaı, Senat depýtattary Nurlan Beknazarov, Rýslan Rústemov, Májilis tóraǵasynyń orynbasary Danııa Espaeva, Májilis depýtattary Azat Perýashev, Janarbek Áshimjan, Ashat Raqymjanov, Magerram Ma­ger­ramov, t.b. sarapshylar ortaǵa shyǵyp, pikirlerimen bólisti.

Aıta keteıik, 15 naýryzda eli­mizde respýblıkalyq referendým ótedi. Sol kúni el halqy jańa Kons­tıtýsııa jobasyna qatysty óz tań­daýyn jasaıdy.