Aýyl tarıhy nege burmalanady?

Jaqynda gazet redaksııasyna Pavlodar oblysynyń Ekibastuz qalasyna qarasty Aqkól aýylynyń bir top zeınetkerleri atynan hat keldi. Kompıýtermen terilip, poshta konvertine salynǵan úsh jarym bettik hatqa aty-jónderi kórsetilgen on bes zeınetker qol qoıypty. «Biz de týǵan aýylymyzdyń, kindik qanymyz tamǵan jerimizdiń mereıi ústem bolǵanyna marqaıa­myz, – dep jazady zeınetkerler. – 2013 jyldyń 7 shildesi kú­ni Aqkól aýylynda saıabaq ashy­­lyp, onda sol aýylda týyp-ós­ken eńbek ardagerlerine, qo­ǵam qaıratkerlerine arnalǵan eskertkish taqta ornatylǵanyn estigende, qatty qýanǵan edik. Onyń aldyndaǵy jyly Pavlodar óńirine keńinen tanymal Isabek ıshan haziretke arnap záýlim kesene salynǵan bolatyn. Keseneniń qurylys jumystaryn júrgizý maqsatynda «Isabek ıshan atyn­daǵy qaıyrymdylyq qory» qo­ǵamdyq birlestigi quryldy. Qorǵa Pavlodar oblysy men Eki­bastuz óńirindegi eldi mekender turǵyndary shama-sharqynsha qarjylaı kómek berip, óz úlesterin qosty. Al qordy Zeken Qusaıynov, Ábilhaq Túgelbaev sekildi azamattar basqardy. Olardyń eńbekterin joq­qa shyǵarýdan aýlaq­pyz. Desek te...». Sonda zeınetkerlerdiń nara­zy­lyǵyn týdyryp, «Egemenge» hat jazýǵa májbúr etken qandaı máseleler, nendeı jaǵdaılar? Bu­ǵan hatpen tanysý barysynda kóz jetkizgendeı boldyq. «Qor músheleri ózderiniń bastapqy oıy – eskertkish taqtaǵa Aqkóldiń da­mýyna eńbegi sińgen, osy aýyl­da týyp-ósken, túrli salada je­misti eńbegimen tanylǵan aza­mattardyń esimderin jazý kezinde shyndyqtan aýytqyp ketken, – dep atap kórsetedi osy jóninde zeınetkerler. – Sóıtip, qor múshe­leri eskertkish taqtaǵa jazylatyn adamdar tizimin jasaý min­detin moınyna alǵan aýyl ákimine óz bılikterin júrgizip, eskertkish taqtaǵa Aqkólde týma­ǵan, tipti, bir kún de turmaǵan tanystarynyń, quda-jekjattary men rýlastarynyń, sondaı-aq, aýy­lymyzǵa esh qatysy joq 50-ge jýyq adamnyń esimderin jazypty». Zeınetkerler osy elýge jýyq adamnyń birqatarynyń aty-jón­derin atap ótken eken. Mysaly, Rys­ty Jumabekova, Tájen Ja­qypov, О́lken Qusaıynov, Jaqa Nurǵazın, Ermek Ábdýalıev, Baq­tybaı Aman­taev, Myrzaǵalı Erǵalıev, Nyǵı Narynbaev, Anar Túgelbaeva, Samat Murzalın, Ba­hırden Tólebaev, Aslan Nurma­ǵanbetov, taǵy basqalar bar. Hat ıeleri bul ádildikke jatpaıdy dep esepteıdi. Olar eskertkish taq­taǵa esimderi jazylǵan osy adam­dardyń kim ekendigin, qandaı qyz­metter atqarǵanyn, Aqkól aýylyna qan­daı eńbek sińirgenin bilmeıdi de eken. Al qaıyrymdylyq qorynyń músheleri bolsa, «jalpy ol adamdar da Aqkól – Jaıylmaǵa jaqyn aýdandarda týǵan» degendi alǵa tartatyn kórinedi. Saıabaqtaǵy eskertkish taqta aýdandardaǵy ardagerlerge emes, Aqkól aýylynda eńbek etken, osy eldi mekenniń ósip-órkendeýine ózindik úles qosqan aǵalar men apa-ájelerdiń esimderin máńgi este qaldyrý úshin ornatyldy emes pe? Bul rasynda da aýyl tarıhyn burmalaýshylyq bolyp tabylady. Redaksııaǵa joldaǵan hatyn­da zeınetkerler eskertkish taqtaǵa kezinde Aqkól aýylynyń ósip-órken­deýine aıtarlyqtaı úles qosqan bir­qatar jandardyń esimderi kirmeı, umyt qalǵanyn da keltiredi. «Shyn máninde, Aq­kól qurylǵaly beri sol jerge mańdaı terin tógip, sanaly ǵu­myryn eseli eńbek etýmen ót­kiz­gen, osy aýyldyń áleýmettik-eko­­no­mıkalyq damýyna súbeli úles qosqan, esimderi qurmetke laıyq biraz adamnyń aty-jónderi eskertkish taqtadaǵy tizimnen tabyl­mady, – dep jazady ardagerler osy jóninde. – Máselen, Aqkólde al­ǵash ashylǵan jetijyldyq mek­teptiń dırektory bolǵan, qadirli ustaz Muqataı Musabekov, keńshar qurylǵannan beri uzaq jyl ferma basqarǵan Shákı Kákenov, úsh birdeı ordenniń ıegeri, úlgili shopan Márzııa Shapatova, taǵy bir ozat shopan Bákir Kópejanov, jylqyshy Qappar Aıdarbekov jáne basqa birqatar ardager umyt qalǵan. Bular – ózderiniń eren eńbegimen Aqkóldiń órkendeýine zor úles qosqan, osy eldi mekenniń tarıhynda esimderi altyn árip­termen jazylýǵa tıisti jandar. Aqkóldiń tarıhy osyndaı jandardyń eńbegi arqasynda quraldy emes pe? Olardyń el úshin, halyq úshin atqarǵan isterin nege umyttyq? Ádildik pen shyndyq ákimge de, qarapaıym jurtqa da, jalpy bar­lyǵymyzǵa birdeı eke­nin esten shyǵarmaǵan jón. Al qaıyrymdylyq qorynyń basy-qasynda júrgender oryn al­ǵan olqylyqtardy, jibe­rilgen kemshilikterdi aıtqan adamdardy «tyrnaq astynan kir izdeýshiler» deıtin kórinedi. «Qordyń basshysy Zeken Qusaıynov osyndaı olqylyqtardy aıtqan bizderdi «tyrnaq astynan kir izdeýshiler» dep ataıdy eken, – dep jazady hat ıeleri osy másele jaıyn­da. – Eskertkish taqtadaǵy tizim­ge qatysty daý shyqqan soń, Qu­saıynov «Bizdiń buǵan qaty­symyz joq, bul iske jaýapty emespiz» dep jaýapkershilikten at-tonyn ala qashýda. Al Aqkól aýylynyń ákimi Baqtııar Aqtaev «Tizimdi men jasaǵan joqpyn, ti­zimdi bizge Isabek ıshan atyndaǵy qaıy­rym­dylyq qory berdi», dep ol da jaýapkershilikten jaltarýda». Zeınetkerlerdiń narazylyǵyn týdyryp, hat jazýǵa májbúr et­ken máselelerden aýyl atqa­miner­lerimen qatar, Ekibas­tuz qa­lasynyń basshylary da jaqsy habardar eken. Máse­leniń oń sheshilýine aralasýy­myzdy ótingen hatta ol anyq kórsetilgen. «Ekibastuz qalasynyń ákimi A.Verbnıak myr­zaǵa jazǵan hatymyzǵa ákimniń orynbasary A.Mardanova men ákim apparatynyń jetekshisi M.Adasbaeva bergen jaýap­ta: «Aqkól aýylynyń eńbek arda­­gerlerine qoıylǵan eskertkish taqtany ornatýmen «Isabek ıshan atyndaǵy qaıyrymdylyq qory» qoǵamdyq birlestigi aınalysty. Buǵan bizdiń (ákimdiktiń) eshqandaı qatysymyz joq» delingen, – dep jazady zeınetkerler. – Oblys ákimine jaz­ǵan hatymyzǵa da osy tektes jaýap aldyq. Osylaısha, olar bizdi dopsha do­malatyp, bir-birine silteýmen keledi». Eskertkish taqtadaǵy tizim jaıy Ekibastuz qalasynyń ákimi A.Verb­­nıaktiń osy jyldyń 6 aqpa­nynda ótken turǵyndar aldyn­daǵy esep berý jıynynda da kóte­rilipti. Jıyn ústinde qala basshysy Aqkól aýylynyń ákimi B.Aq­taevqa osy máselege baılanysty aýyl turǵyndarymen jıyn ótkizip, nara­zylyq týdyrǵan jaıttardy taldap, ádil sheshim qabyldaýdy tapsyrǵan eken. «Biraq, qala ákiminiń tapsyrmasyn qulaǵyna ilgen Aqtaev joq», – dep ókinish bildiredi zeınetkerler. Hat ıeleri, sondaı-aq, ti­zim jasa­ǵandardyń bul iske júr­dim-bardym qaraǵandaryn da naqty dálelder keltire otyryp, atap kórsetken. «Ti­zimdi túz­gen olar ózderiniń ana tili – qa­zaq tilinen saýattary tómen eken­dik­terin baıqatty. Ol taq­talar­dyń ataýlarynan anyq kóri­nip tur», – deı kelip, oǵan qatysty birqatar mysaldardy alǵa tartady. Negizinen olar taqtalar ataýlarynyń durys jazylmaǵandyǵyna baılanysty. Birneshe taqta ataýynyń taqtada qalaı jazylǵandyǵyn tyrnaqshaǵa ala otyryp, sol kúıi keltireıik. «Eń­bek Erleri Lenın ordeni ıeger­leri», «Aqkól – Jaıylmadan shyqqan Qo­ǵam, Memlekettik qaıratkerleri», «Us­tazdar, jazýshylar men BAQ», «Aqkól – Jaıylmadan shyqqan el, kásiporyn basshylary». «Bizdińshe, aqıqatty burma­laýǵa, ony joqqa shyǵarýǵa esh­kimniń haqysy joq, – dep qorytyndylaıdy hatyn zeınetkerler. – Bul azamattardyń qu­­qyǵyna qol suǵý, senimine qaıaý tú­sirý, aırandaı uıyp otyrǵan aýyl tur­ǵyndarynyń arasyna jik salý bolyp tabylady. Ádildigi sol, tizimdi qaıta qaraý kerek. Biz eskertkish taq­tadan shyn máninde Aqkólge eńbegi sińgen jandardyń ǵana esimderin kór­gimiz keledi. Sonymen qatar, qor múshelerinen jiberilgen qatelerdi túzetýlerin talap etemiz». Hat osylaı aıaqtalady. Al buǵan oblys, aýdan jáne qala basshylary ne deıdi? Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan».