Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Esimde. Bala kezim. Anamnan aıyrylǵan jaz. Bıyl otyz jyl tolǵaly tur. Aýdan boıy ý-shý. Aıdyń-kúnniń amanynda aýlymyzda adam joǵaldy. Sóıtsek... qalǵanyn Elemes aǵalar ajal aýzynan taýyp alǵan keıipkerdiń sózimen baıandalyq.
Tótenshe jaǵdaı beıresmı túrde Qazaqstannyń batys qaqpasy atalyp ketken Atyraý oblysynyń Qurmanǵazy aýdanynda – Kaspıı teńizinde bolǵan. Kúndelik ıesi – sol kezde memlekettiń zańsyz balyq aýlaýshylarmen kúresker ókili, Atyraý oblystyq janýarlar men ósimdikterdi qorǵaý jónindegi memlekettik ınspektory – búginde ardager Satý Kamenov.
«1996 jylǵy 18 maýsym.
Burynnan kelip jetken sıgnaldar boıynsha Novınskıı qoryǵynda Astrahan men Krasnoıarskıı aýdanynan ondatra, tıýlen atýshylar bar degen habarmen mılısııa qyzmetkeri podpolkovnık Syrym Úmbetálıevpen birige Teńiz betine jumysqa shyqtyq. Qasymda O.N.Fedorov boldy. Buǵan deıin de kómek kórsetip júrgen azamat edi, qoǵamdyq negizdegi ınspektor. Teńiz betine shyqqannan keıin Ǵallam Qabdeshev – N.Kondrashov esimdi azamattar kezdesti. Saǵat keshki toǵyzda Novınskıı qoryǵynyń eń tómengi tusyndaǵy tórt-bes kishi araldy aralap, Syrym ekeýimiz muqııat tekserip ári myltyq daýysyn tyń-tyńdap, biraz ýaqyt júrdik. Bóten eshkim baıqalmady. Onyń ústine sý boıy tunyq, aýa raıy ashyq boldy. Biraq masanyń kóptiginen uzaq tura almadyq. Sodan qamystan 600 metrdeı qashyqtyqta ashyq teńizge shyqtyq. Sol jerde ıakor tastap kórdik. Álden soń jel tura bastady. Áýeli soltústikten bastap soqqan jel tez arada qataıyp, teńizge qaraı aýysty. Iаkor qaıyǵymyzdy ustap tura almady. Amalsyzdan úsh qaıyqty bir ýaqytta ot aldyryp, kórinip turǵan qamysqa qaraı tarttyq. Tez arada qas qaraıdy. Qasymdaǵy Fedorov úshinshi qaıyqtyń toqtap qalǵanyn aıtyp, qolymen ymdap álek. Men oǵan «Syrymǵa muqııat qara, qalyp qoımasyn. Al Qabdeshevte ıakor bar» dep nusqap túsindirdim.
Qamysqa «áne-mine jettik-aý» degende tolqynnyń ekpininen sý shashyrap júrgizbedi. Qasymdaǵy Oleg Fedorov arttaǵy Syrymnyń qalyp qoıǵanyn aıtty. Burylyp, artyma qarap edim, fonarıkpen qolyn kóterip aıqaılap jatyr eken. Tastap ketýge dátim shydamady. Keri burylyp, qasyna kelip, ne bolǵanyn suradym. Ol motorǵa sý quıylyp sónip qalǵanyn aıtty. Sol jerde meniń motoryma tolqyn sý quıylyp, bul da sóndi de qaldy. Eki qaıyqty bir-birine baılap, tań atqansha jel basylar dep yqtyq. Sol yqqannan jel alty táýlik boıy basylmaı, birese batysqa, birese shyǵysqa, birde ońtústikke nemese kerisinshe kúndiz-túni soǵyp, taýdaı tolqyndarmen birge yǵýǵa týra keldi. Uıqyny, as pen shóldi apta boıy oılaýǵa murshamyz bolǵan joq, bolýy da múmkin emes edi. Taýdaı tolqyndar bıiktigi úıdeı. Shýlaǵan teńiz daýysy, bári adam aıtqysyz úreı. Qutqarmas ajal toryn quryp tur.
Birinshi yqqan túni tań atqansha juldyzǵa qaraýmen boldyq. Bizdi soltústikten ońtústikke alyp bara jatqanyna kózimiz jetti. Kúndiz yǵyp kelgen baǵytymyzǵa júrgimiz kelip motordy qyzdyryp, áreket jasaǵanmen esh nátıje shyǵara almadyq. Tolqynnyń astynda qalyp qoıý qaýpi týǵan soń, yǵa berýden basqa amal qalmady. Ústimizdegi kıimderimizdi syǵyp, qaıyqtyń ishindegi sýdy tezdetip tógip otyrýǵa týra keldi. Árbir úlken tolqyn ózimen qosa úreı de, ajal da ákeletinin únsiz túsinip, moıyndaýǵa májbúr boldyq. Úlken juma kúni, ıaǵnı 21 maýsymda kúndizgi saǵat 10-da shyǵystan batysqa soqqan jeldiń qattylyǵy sonsha, qaıyǵymyzben birge aýdarylyp qala jazdadyq. Esimizdi jııa almaı meńireý kúı keshtik. Esimizdi jıǵasyn jalma-jan belbeýimizdi sheship alyp, moınymyzǵa salyp, qudaıdan aman qaldyrýyn ótindik. Jalbarynyp, «aqsarbas» atadyq. Sol kúni keshinde saǵat 10-dar mezgilinde teńizdi qara bult qaptap, qara túnek basty. Damylsyz oınaǵan naızaǵaı men aspan quraǵandaı shatyr kóp boldy. Sońy qara jańbyrǵa ulasty. «Qaıyǵymyzǵa shatyr túspegeı» dep tiledik. Tún qarańǵylyǵy qoıýlana jańbyr basyldy. Biraq jel baǵytyn ózgertip, bizdi soltústikke yqtyrdy. Teńizdiń shýyly kóbeıe túsip, daýyl tura bastady. «Allalap» taǵy da yǵýmen júrdik. Túngi saǵat birler shamasynda alystan kemeniń jaryǵy kórindi. Qýanǵannan esimiz shyǵyp kete jazdady. Jalma-jan ázirlep qoıǵan fakelimizdi úzbeı jaǵýmen boldyq. Keme jaqyndaǵan sııaqtandy. Tipti keıde jaryǵyn óshirip-jaǵyp turǵandaı. Keıinnen túsindik, taýdaı tolqyndardyń áseri eken. Sodan túngi saǵat úshterge deıin ot jaǵýmen otyrdyq. Biraq korabl bizge kelmedi. Baıqamaǵan shyǵar. Biraq tas qarańǵy túnde 3-4 metr bıiktikte jaǵylǵan otty baıqamaý múmkin be degen oı maza bermedi. Sonymen alyp ushqan kóńilimiz, qýanyshymyz sý sepkendeı basylyp, taǵdyrǵa moıyn usynyp, jeldiń qutqarmas tutqyny ekenimizdi túsindik. Tek aýdarylyp qalmaýdyń qamyn oıladyq. Erteńine tań atqan soń, «úmitsiz – shaıtan» degendeı, túnimen yqqanymyzdy bile tursaq ta, túnde kóringen kememizdi izdegimiz keldi. Surapyl jel men taýdaı tolqynǵa qaramastan, motordy qyzdyryp, júrip kórdik. Ol áreketimizden de eshteńe shyqpady. Sý-sý bolyp qaljyrap, eriksiz toqtaýymyzǵa týra keldi. Kúnder ótken saıyn «tiri qalmaıtyn shyǵarmyz» degen oılar árqaısymyzdy ishteı jegideı jep, mazalaı berdi. Ishtegi tolqý men tolǵanystan bir aýyz óleń de paıda boldy:
Jel soǵyp tegistikten kettik yǵyp,
Alyp ushqan kóńildiń týyn jyǵyp.
Qaraqtarym úıdegi eske tússe,
Alamyn kózdiń jasyn syǵyp-syǵyp.
Ne bolsa da, «múmkin aman qalarmyz, qalmaǵan kúnde bizdiń osynsha kúnder boıy tiri bolǵanymyzdan adamzat habarly bolsyn» dep kúndelik jazýǵa týra keldi. Onda mindetti túrde aty-jónimiz, turaǵymyz, jumys ornymyz, tirkeýdegi jumys qarýymyzdyń nómirleri kórsetilgen. 20 lıtrlik 3 bos bakty qaıyqtyń basyna tyǵyp, jazylǵan kúndelikti, úı-ishimizge jazǵan sońǵy hatymyzdy shólmekke salyp, tyǵynmen bekittik. Sodan keıin ne bolsa da, kórýge baqı boldyq. О́zimiz tiri bolmaǵan jaǵdaıda bálkim bireý-mireýlerge kezdeser degen úmitten basqa bizde eshteńe qalmady. Qaıyqta bir túıir qalǵany – 20-30 gramm shaı, 250 gramdaı kúrish, 500 gramdaı tuz ǵana.
Altynshy táýlikten keıin jel basylyp, «shtıl» boldy. 23 maýsym kúni shól basyp, basymyz aýyra bastady. Qaınatyp shaı ishkimiz kelgenimen, tushy sý bolǵan joq. Shól ábden qysa bastaǵan soń, teńiz sýyn úlken krýjkaǵa qaınatyp, iship kórdik. Dámi tipten jaman eken. Sodan soń betindegi kóbigin alyp tastaý kerek ekeni eske tústi. Baıqasaq, kádimgideı ishýge jarap qaldy. Kúrishti de solaı qyzdyryp, shamaly ǵana qant qosyp, úsheýimizge úsh qasyq kúrish, táýlikke tek qana bir ret jeýge týra keldi. Sebebi odan artyq joq edi. Qaınatqan shaıdyń shamasyn jınap, keptirip, qaıtadan qaınatyp júrdik. Qaınatqan ystyq sýdyń dámi men túsi ózgerse, soǵan máz boldyq. Kelesi kúnnen bastap kúrishti shym-shymdap shıkileı jedik. Sebebi prımýstaǵy taza benzın taýsyldy. Sol kúni aqqý, baklan, jalǵyz torǵaı, 5-6 masa, 3-4 shybyn paıda boldy. Qýanǵannan esimiz ketti. Qalaı bolǵanda da, ne jaǵa, ne aral bar ekenin sezdik. Biraq jaǵa osy baǵytta dep motordy qyzdyryp tartyp ketýge táýekelimiz jetpedi. Sebebi motordyń benzıni de 20 lıtrdiń ústinde ǵana qalǵan edi. Torǵaı demekshi, torǵaı bizdi bir aınalyp ótip, soltústik batysqa qaraı ushyp ketti. «Meniń artymnan júrińder» degendeı. Biraq ol qanaty saý torǵaı da, biz qanatymyz synǵan torǵaıdaı tapjylmastan, ornymyzda qaldyq. Jalma-jan es jınap, teńizdiń sýyn ólshedik. Eki qulash eken. Sosyn aqyldasyp, 20 mınýttaı motordy qyzdyryp, tegistikke qaraı júrdik. Taǵy da toqtap, tereńdikti ólshep edik, 15 qulash boldy. Baǵytymyz durys ekenin bilgenmen, teńizdiń qaı tusynda turǵanymyz belgisiz edi. Sondyqtan benzındi únemdep, tek kerek mezgilde ǵana paıdalaný kerek dep sheshtik. Benzınniń bar qalǵany 10-15 lıtrdeı eken.
Jıyrma besinshi maýsym. Keshke jel tymyq edi. Karta ashyp, «erteń sársenbi kúni túste bizdi kimde bolsa, bireýler qutqarady, bolmasa aldymyzda 7-8 táýlik yǵý bar, tapsa, sodan keıin tabylamyz, biraq tiri bolamyz ba, nemese súıegimizdi taba ma, ony anyq bilmeımin, kartanyń sóıleýi osylaı» dep qısaıyp jatyp qaldym. Aıtýyn aıtqanymmen, «osy sózdi beker-aq aıttym-aý» dep oılaýmen boldym. Jeti táýlik uıyqtamaǵan soń ba, birden uıqyǵa ketippin. Tańerteń oıansam, kún ashyq, jel joq eken. Baıqaımyn, qasymdaǵy Syrym men Oleshka birdeńe jasap otyrǵandaı boldy. Baqsam, balalarynyń atyn jazyp, moıyndaryna tumar taǵyp alypty. Jıyrma altynshy maýsym kúni tańerteń tolqynmen jaǵalasyp yǵyp kele jatyp, kiltter salǵan sómkeden Gúlden kókemniń tapochkasynyń ókshesin taýyp alyp, tesip jip ótkizip, moınyma taǵyp aldym da, «Jigitter qoryqpańdar, biz obıazatelno tiri qalamyz, tabylamyz da. Sebebi mynaý kókeshimniń ókshesiniń tıgen jeri, qara jerdi basqan jeri, demek bizdi qara jerge tartyp tur» dedim. Sodan kórip olar da boıtumar istep alǵan eken. Sol kúni ıaǵnı 26.06 kúni shamamen saǵat on ekilerde tikushaq daýysy estildi. Sol vertolettiń arqasynda aman qaldyq. Onyń ishindegi azamattar bizderdi ekinshi táýlikke izdep shyqqandar eken: Sý mılısııasynyń bastyǵy, podpolkovnık Elemes Rahmetov, memlekettik ınspeksııa bastyǵy Boranqul Shortanov, aýdan prokýrory, aýdan ekologi syndy azamattar.
Jaza berse, bastan ótkendi taýsylmas dep oılaımyn. Bizdiń aman qalýymyz balalarymyzdyń kóz jasy ekeni aıdan anyq. Shamaly qatelikten urpaǵymyzdy ómir boıy óksitip ótkizýge shaq qaldyq. О́mir boıy teńiz ne sý degen sóz estise, kózderi jastan móldirep habarsyz ketken ákeni oılap, ah urǵan jandar kóz aldyma kelse, júrek syzdap bas aınalady. Taǵdyrdyń mańdaıǵa jazǵanyn kórdik. Ajaldan aman-esen qutylyp, otbasymyzǵa qosyldyq. Demek bári de taǵdyrdyń mańdaıǵa jazǵany. Odan qashyp qutylý múmkin emes. О́zgertý de múmkin emes. Biz osyny túsindik. Osyny bildik...»
Suhbattasymyz Elemes Rahmetovtiń joǵalǵan tulǵalardy tapqan kezdegi sezimdi baıandaýy erekshe ılandyrady. Teńizdi aınala-aınala ushyp, tikushaqtyń janarmaıy ábden taýsylýǵa aınalǵan. Senim setinep tur. Degenmen kóz ushyndaǵy bir qara!
Izdeýshi retinde eń sońǵy úmitteriniń aldamaǵany, teńizde adasqandardyń ajaldan aman qalýy – kóp núkte: joǵalǵan úsheý tikushaqtyń jip baspaldaǵynan mingendegi ómirge qaıta kelgeni, jylap-syqtaý, beıshara halsizdik, fánı dúnıege sener-senbestik... Qalǵanynan ózińiz de áserlenersiz.
Erbolat QAMEN,
jýrnalıst
