Basylym • Búgin, 08:35

«Balapandy» kimder basqardy?

0 ret
kórsetildi
6 mın
oqý úshin

Bıyl – Omby qalasyndaǵy qazaq jastary shyǵarǵan «Balapan» qoljazba jýrnalynyń jaryq kórgenine 110 jyl. Jýrnal 1916-1918 jyldary «Birlik» uıymynyń janynan shyǵyp turdy. «Birlik» uıymy músheleri qatarynda Maǵjan Jumabaıuly, Dinshe Ádilov, Qoshke Kemeńgeruly, Smaǵul Sádýaqasuly, Asylbek Seıitov, Asqat Saıdalyuly, Ábdirahman Baıdildın t.b. qazaq jastary bolǵany belgili. Olar qazaq halqynyń mádenıetin, ónerin, ádebıetin kóterý arqyly halyqtyń ulttyq sana-sezimin oıatýdy maqsat tutty. «Balapan» jýrnalyn da olar sol úshin shyǵardy. Aldyna osyndaı úlken maqsat qoıǵan jýrnaldy kimder basqardy?

«Balapandy» kimder basqardy?

1917 jylǵy 1-4 qazan ara­ly­ǵyn­­da Omby qalasynda «Birlik» uıy­my­nyń jalpy jıy­lysy ótti. «Qazaq» gazetiniń 1918 jylǵy №259 sanynda osy jıyn týra­ly «Omby­da­ǵy «Birlik» qaýy­my» degen habar jarııalandy. Habarda jıylysty Maǵjan Jumabaıuly basqarǵany, sondaı-aq Dinshe Ádilov pen Májiken Súleımanovtyń hatshy bol­ǵany jazyldy. «...Ombyda oqyp júrgen qazaq jastary 1914 jyldyń basynda jasyrynyp júrip, «Birlik» atty qaýym ashqan edi. Bostandyq bolmas­tan buryn bular kitap bastyryp, «Balapan» atty jýrnal shyǵaryp, jastardyń kózin ashyp, kóńilin oıatyp, ult qyzmetine kiristi. Bostandyqtan buryn bul «Birlikten» basqa esh jerde jas­tar uıymy joq edi», – deıdi gazet. Sonymen qatar habarda «Birliktiń» úsh jyldyq esebi berilip, 8 tarmaqtan turatyn qaýly qabyldanǵany aıtylǵan. Osy qaýlynyń «Balapan» jýrnalyn zoraıtý» dep atalatyn 7-tarmaǵynda: «...Jýrnal bas­qar­masyna úsh kisi saılandy. Olarǵa taǵy eki qolǵabysshy bel­gilendi», – delingen. Alaıda úsh shyǵarýshynyń kimder ekeni kórsetilmegen. Bizdiń paıy­mymyzsha, jýrnal basqarmasyna saılanǵan úsh kisi – Bekmuhamed Serkebaev, Smaǵul Sádýaqasuly jáne Ábdirahman Baıdildın. Bulaı senimdi aıtatyn sebebimiz – Omby memlekettik tarıhı-ólke­taný mýzeıinen tabylǵan «Bala­pan­nyń» 1918 jylǵy №9 sanynda shyǵarýshy retinde osy úsheýiniń esim-soıy kórsetilgen. Sondaı-aq osy sanda úsheýiniń jazbalary da jarııalanǵan.

Sol kezdegi saqtyq bolsa kerek, «Balapannyń» avtorlary shyǵar­ma­laryn búrkenshik esimmen ja­zyp­ty. Nómirde úsh óleń, eki áńgime, eki habar, bir-birden maqala men feleton jaryq kóripti. Sonyń úsheýin Serke jazǵan eken. Jýrnalǵa Serkeniń «Qonǵan jerimnen», «Kók tóbetke» jáne «Abylaı» degen úsh shyǵarmasy basylǵan. Bizdiń oıymyzsha Serke – Bekmuhamed Serkebaev. Sebebi búrkenshik esimder arasynda aty-jóniniń ishinen jańa esim jasaý (anagramma) ádisi bar. Osy tásilmen Qoshmuhamed Kemeńgeruly – «Qoshke», Júsipbek Aımaýytuly «Jik» bolǵany belgili. Demek «Serke» – Serkebaevtan shyǵaryl­ǵan búrkenshik esim. Ádette qol­jazba jýrnal shyǵarýshylary ózderi daıyndaǵan nómirge meıilin­she molyraq úles qosady. Bir nómirge Serkeniń úsh jazbasynyń shyǵýy bul búrkenshik esimniń ıesi Bekmuhamed ekenin aıǵaqtaı túsedi.

Osy sanda sonymen qatar Baba­san­­nyń «Aqylsyz sulý» óleńi jarııa­lanǵan. Ol óleńinde adamdy syrt kelbetine emes, minezine qarap baǵalaý qajettigin aıtady. Baba­sandy «Birlik» uıymynyń múshesi ári hatshysy Ábdirahman Baıdildın bolar dep shamaladyq. Sebebi ol ýaqytta rý atymen atalatyn búrkenshik esimder kez­de­­setin. Máselen, Mirjaqyp Dýlatulynyń «Madııar» esimin qoldanǵany belgili. Ábdirahman Baıdildın arǵynnyń Babasan rýynan shyqqan. Demek Babasan qalam atyn qoldanýy ábden múmkin. Ábdirahman 1922 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaktory boldy. Bıyl qaıratker tulǵanyń týǵanyna 135 jyl tolady.

«Balapannyń» 1918 jylǵy №9 sanynda Smaǵul Sádýaqasuly­­nyń jaz­balary jarııa­lan­bapty. Alaı­­da osy sandaǵy «Shyǵarýshy uıy­mynan» degen taqyryppen berilgen jazbada Bekmuhamed, Ábdirahmanmen birge Smaǵuldyń da aty kór­setilgen: «...Kóńilinde ultqa qyzmet etemin, qazaq ádebıetiniń alǵa basyp, zoraıýy­­na sebepshi bolamyn degen adam qalammen qyzmet etýleri tıis. Al azamattar! Bastalǵan iske salaqtyq kórsetpeı, jumyla qolqabysyn qylyp, az ýaqyttaryńyzdy bólip, jýrnalǵa sóz jazyp turýlaryńyzdy shyǵarý­shy­lar qatty ótinedi. Shyǵarý­shy­lar: Bekmuhamed Serkebaı, Ysmaǵul Sadýaqas, Ǵabdrahman Baıdaly». Osylaısha, jýrnal shy­­ǵa­rýshylary qazaq jas­taryn «Balapan» jýrnalyna belsendi túr­de atsalysýǵa, qalammen qyzmet etýge shaqyr­ǵan. Soǵan qaraǵanda Bekmuhamed Serkebaev, Smaǵul Sádýaqasuly jáne Ábdirahman Baıdildın jýrnaldyń 1917–1918 jyl­dar­daǵy shyǵarýshylary bol­ǵan syńaıly. Al onyń aldyn­da­ǵy 1916–1917 jyldary jýrnaldy Qoshke Kemeńgeruly, Maǵjan Jumabaev shyǵarǵan bolýy kerek.

Alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekuly Omby oblystyq mem­leket arhıvindegi qujattarǵa súıene otyryp, «Balapannyń» jaýapty shyǵarýshysy Qoshke Kemeńgeruly bolǵanyn jazǵan edi. Ǵalymnyń jazýynsha, «Bala­pan­­nyń» 1917 jylǵy №5 sanynda Qoshkeniń «Gore ot ýma» («Aqyldyń azaby») shyǵar­­­ma­­­sy­nan úzindi jarııalanypty. 1918 jylǵy 30 shildede «Birlik» uıymy janynan «Jas azamat» gazeti shyqqanda basylymnyń al­ǵashqy redaktory Qoshke Kemeńgeruly bolǵan edi. Soǵan qara­ǵanda Qoshke «Bala­pan­nyń» shyǵarýshysy qyzme­tin 1917 jylǵy qazanǵa deıin atqaryp, ary qaraı «Jas azamat» gazetiniń tizginin ustaǵan sekildi.

Sonymen qatar «Balapannyń» taǵy bir shyǵarýshysy Maǵjan Jumabaı­uly boldy. Maǵjan qol­jazba jýrnalǵa aqjoltaı tilegin arnap: «Ba­lapan qanat qaqty... Jas edi. Qanaty da qatyp jetken joq edi. Amal­syz qaqty. Soltústiktiń sýy­­ǵyna shydaı almady. Sýyq jel súıegine jetti. Yzǵar ókpesine ótti...», dep keletin allegorııalyq týyn­­dysyn jarııalady.

Jýrnal redaktorlary «Bala­pan» qoljazba jýrnalyn shyǵa­rý ar­qyly jazýǵa ıkemi bar qalam ıe­leriniń shyǵarmashylyǵyn shyń­dady. Jýrnalda negizinen ádebı týyn­dylar jarııalanyp, qazaq ádebıetiniń damýyna serpin berdi. Endeshe jazba ádebıetti jańa sapaǵa kótergen «Balapannyń» eń­be­gi áli de baǵamdalýy kerek dep bilemiz.