Týra osydan 35 jyl buryn Myrzataı Joldasbekov aǵamyz Jambyl shyǵarmashylyǵynan doktorlyq eńbegin qorǵady. Qyrǵyz Ulttyq ǵylym akademııasynda qazaq-qyrǵyz ǵalymdary bas qosqan sol jıynda Myrzekeń: «Jambyl – halyq múddesin ǵasyrlar boıy armandaǵan qajymas qamqordyń dástúrindegi jyrshy, eldiń muńyn muńdaǵan múddeger, jyraýlyqtyń kóshpeli akademııasy, oıshyl, danyshpan aqyn, týǵan halqynyń ar-namysy, úni, júregi jáne aqıqat shyndyǵy. Ol – epık ári aıtys aqyny, abyz jyraý, jaýynger jyrshy, shyn maǵynasyndaǵy zańǵar poezııany jasaýshylardyń eń ulysy. Baıtaq qazaq dalasyn jyrǵa keneltken, osy bir teńdesi joq ónerdi bıikke kótergen, ilgeri damytqan dańǵyl jyraýlardyń eń sońǵy úzdigi – Jambyl!»,
dedi.
Bárimizge belgili, ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan qazaq sóz óneriniń aıshyqty bir salasy – jyraýlyq poezııa. Túrki qaǵanaty tusyndaǵy Iolyǵ-tegin, Tonykók, Qazaq handyǵy saltanat qurǵan júz jyldyqtardaǵy jyraýlarymyz: Sypyra, Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Dospambet, Shalkıiz, Jıembet, Aqtanberdi, Buqar, Mahambet, Shóje, Maıkót, Marabaı, t.b. jyraýlar kóshin ary qaraı da jalǵastyra berýge bolady, onyń tamyryn túrkilik jazbalarmen myńjyldyqtarǵa tereńdetýge negiz bar. Osy jyraýlyq ónerdiń jalǵasy Jambyl da álemdik rýhanı muranyń úzdik úlgileri bolyp tabylatyn Shyǵystyń qıssa-dastandary «Kóruǵyly», «Manas batyr», «1001 tún», «Shahname», «Láıli-Májnún», «Oraq-Mamaı», «Seıit-Battal», «Totykamal», «Qyz Jibek», «Edige», «Shora batyr», «Qabanbaı», «Bógenbaı», «Ernazar men Beket» jáne óziniń tól dastandary «Suranshy batyr», «О́tegen batyrdy» da uzaq-uzaq jatqa aıtatyn bolǵan.
Jyraýlardyń barlyǵyna taban astynda sýyryp salyp aıta jóneletin tókpelik, tapqyrlyq, kóripkeldik, danagóılik, ıaǵnı ımprovızatorlyq óner tán. Jambyl árbir dastanyn jyrlaǵanda shabyt oraıyna qaraı, tyńdarman ortasyna baılanysty dastandarynyń birneshe nusqasyn aıtatyn bolǵan. Osy oraıda aqyndyq óner tarıhyn tereń zerttegen birtýar ǵalym, akademık Esmaǵambet Ysmaıylov: «Jyraýlar da aqyn, kórkem sóz shyǵarýshy, ónerpaz, aýyz ádebıetiniń ókilderi. Jyraýdyń aqynnan ózgesheligi shyǵarmalarynyń saryny men taqyryby biryńǵaı bolyp kelýinde. Adam balasyndaǵy qaıǵyny, zardy, el ishindegi aýyrtpalyqty tolǵaý, áleýmettik, eldik máselelerdi kóterý, bolashaqty boljap, aqyl aıtyp, batagóılik etý, sheshendik túıinder jasap, tereń oı qozǵaý – jyraýlardyń dástúrli erekshelikteri», dep atap kórsetedi.
El taǵdyry, ulttyq múdde, eldiń aýyzbirligi, tutastyǵy, halyqtyń bolashaǵy týraly aıtylatyn jyr-tolǵaýlar da jyraýlyq poezııanyń tusynda sharyqtaý bıigine kóterilgen. Qaztýǵannyń, Aqtanberdiniń, Dospambettiń, Buqar jyraýdyń, Mahambettiń, Súıinbaıdyń tolǵaýlarynda, óleń-jyrlarynda eldik, ulttyq taqyryptan bóten dúnıe tappaısyz. Jambyl jyrlaryn, ásirese tolǵaýlary men dastandaryn alsańyz da dál osylaı. Jambyl aqyndyǵynyń altyn júlgesi – ult taǵdyry, el taǵdyry.
Jyraýdyń ótken ǵasyrdyń 30-jyldary jazylǵan «Zamana aǵymy» atty uzaq tolǵaýy – bastan aıaq tunyp turǵan jyraýlyq dastan. Qazaq eliniń taǵdyry, júrip ótken joly, kórgen qorlyǵy, shekken azaby, túıip aıtqanda úsh ǵasyrlyq tarıh keń aýqymda jyraýlyq poezııa tilinde sóıleıdi.
«Týǵan elim» atty tolǵaýynda jyraýdyń toqsanǵa kelgen jasynda artyna burylyp qarap týǵan eline sóz arnaýy – jyraýlyq ónerdiń saf altyndaı úlgisi.
Jol serigi astyndaǵy jalǵyz aty men jan serigi jalǵyz dombyrasyna súıengen jyraýdyń bir ǵana tiregi, bir ǵana súıeneri – «qalyń eli qazaǵy».
Jambyl aldymen halyq taǵdyryn jyryna arqaý etedi. Aqynnyń sýretkerlik tanym kókjıegi keıde adamzattyq qundylyqtar deńgeıine kóteriledi. Beıbit ómirdi murat etetin, kúlli adamzattyq ańsardy, gýmanızmdi jyrlaıtyn áıgili «Lenıngradtyq órenderim» jyr-tolǵaýynyń álem tilderine aýdarylýy sonyń bir ǵana mysaly. Álemdik deńgeıdegi shynaıy gýmanıst tulǵalar – qazaq jyraýlary bolǵan. Solardyń biri ári biregeıi – jyraý Jambyl.
Aqynnyń alýan taqyryptardy tolǵaǵanyn ańǵaramyz. О́sıet, ulaǵat, tálim-tárbıe, taǵylym taqyrybyn bylaı qoıǵanda, erlik, batyrlyq, halyqtyq taqyrypty kóteretin Jambyldyń qos dastany «Suranshy batyr» men «О́tegen batyr» epostyq jyrlary – jyraýlyq poezııanyń eń úzdik úlgileri. Eki dastan da tunyp turǵan tarıh.
Avtor epostyq tanym, epostyq poetıka bıiginen oı tolǵap, týyndylarynda halyq taǵdyryn tarıhı retrospektıva aıasynda sýretteıdi. Ultynyń ótkenin bas keıipkeriniń taǵdyr jolymen tutastyra, toǵystyra beınelegende bir halyqtyń tarıhı taǵdyry kóz aldymyzdan ótedi. Metaforalyq teńeýler arqyly qazaq dalasyndaǵy tarıhı jerler men oqıǵalardy qamtyp, aıshyqtap jetkizetin dastan joldaryna tebirenbeý múmkin emes...
«О́tegen batyr» jyryn Jambyl:
«Qyrǵaýyl ushyp, qaz qonǵan,
Aqqý kelip, jaz bolǵan,
Altaıǵa qara maraldy!
Balyǵy taýdaı týlaǵan,
Baqasy qoıdaı shýlaǵan,
Shortany shorshyp oınaǵan,
Altyn qaımaq Araldy.
Qazaq buryn qul bolǵan,
Kún kórýge muń bolǵan.
Kúndi kórdik, el boldyq,
Asý bermes, ór boldyq.
Osy baq qonǵan tańymda,
Saǵan da ortaq, maǵan da!», degen jyr joldarymen aıaqtaıdy.
Jambyldyń jyraýlyq poetıkalyq dástúrdi jalǵastyrýshy tulǵasy, jańasha, jańǵyrta, túrlendire tereńdetken, órkendetken aqyndyq qasıetin de eriksiz moıyndaısyz. Burynǵy jyraýlar qoltańbasy Jambyl jyrlarynda qaıta tiriledi, qaıta kókteıdi, jańa zaman, jıyrmasynshy ǵasyr kóginen qaıta ún qatqandaı kórinedi.
Sondyqtan onyń jyraýlyq poezııasy jıyrmasynshy ǵasyrdyń birinshi jartysynda barlyq qyrymen jarqyraı kóringen, kúlli adamzattyń órkenıet bıigine kóterilgen, kórkemdik, ádebı qubylys nemese tutas ǵasyrdyń fenomeni desek, artyq emes.
Osy pikirimizdi akademık Seıit Qasqabasov ta shegeleı túsedi. «HH ǵasyrdyń uly jyraýy» atty kólemdi maqalasynda: «Júz jyl ómiriniń seksen besin óleńmen ótkizgen Jákeń – eki ǵasyrdyń kýási ǵana bolǵan joq. Onyń júz jylǵy ómiri, shyndap kelgende, eki ǵasyrǵa teń edi. О́ıtkeni Jambyl tarıhta sırek kezdesetin, múlde qarama-qarsy eki zamandy kórdi. Ol Qazaq handyǵynyń joıylǵanyn, eliniń otarlyqqa túskenin, qazaq dalasyna Reseıdiń ákimshil-otarshyl basqarý júıesin ornatqanyn, sonymen qatar kórshi jatqan Qoqan handyǵy jasaǵan jaýgershiligin kórdi. Qyzyl ımperııanyń shovınıstik qatygez saıasaty men Alash arystarynyń kópe-kórneý, jazyqsyz atylǵanyn kórdi. 1920–1930 jyldary úsh mıllıon qazaqtyń qoldan jasalǵan ashtyqtan qyrylǵanyn kórdi. Sol sebepti Jambyldyń «Keń jatqan baıtaq-ulan shejiremin, tarıhtyń dombyrasyn qolyna alǵan» dep aıtýy tegin emes. Osy kórgeni men bilgeniniń bárin Jákeń óz poezııasyna arqaý etken, ony birde jyraý bolyp, birde jyrshy retinde, birde aqyn bolyp jyrlaǵan, tolǵaǵan, sýrettegen», deıdi. Ǵulama ǵalymnyń osy tereńnen qamtyp, dál taýyp aıtqan aýqymdy sózi Jambyl fenomenine berilgen ádil baǵa.
Tókpe aqyn, aıtys óneriniń de aqtańgeri, tolǵaý, terme janrynyń da sheberi Jambyl jyraýdyń basqa da baǵyttaǵy qundy murasyn tereńdep qamtyp aıta berýge bolady. Biz bul joly osynaý asyl muranyń bir ǵana qyryna – aqynnyń jyraýlyq ónerine ǵana toqtaldyq. Telegeı teńiz muranyń qalǵan qyrlaryn ádebıet tarıhy, ádebıettaný ǵylymy áli de uzaq jyldar zertteıtin bolady.
Qanseıit ÁBDEZULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
